(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "L. Annaei Senecae opera qvae svpersvnt ..."

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 






L. ANNAEI SENECAE 

I OPEM QUAE SUPERSUNT 

VOLUMEN n 



I 



L. ANJSTAEI SEJSTECAE 



.'k.- 



- NATURALIUM QUAESTIONUM LIBROS Vm 



EDiorr 



ALFRED GERCKE 




MCHVU 

LIPSIAE 
IN AEDIBUS B. G. t^T5^^^^\ 



ERANCISCO BVECHELER 



SEPTVAGENARIO 



^ETtxcc Xdd^QTH dsxccTiig 7CSQi,rsXXo[iiva)v iviavr&v 
TCokXa (ihv si y ijcad-sg JcoXla di Ssivoxaxa, 

&XJl fjfiiv XiTTaQov (Swsx&g TCaQadsiyfia Tcaqtvjt^^ 
iigXov T i&XoqjOQOv ^&mi^xom co^l^vxc^. 



-m ir-i %d 



PRAEFATIO 

Stadia, qnae olim Senecae eiusque temporibus navavi, 
quamyis aliis prorsusque diversis interim officiis et quae- 
stionibus obstrictus tamen non prorsus abieci sed pluribus 
codicibus operis maxime neglecti conlatis ante bos septem 
annos grayiora quaedam protuli nunc demum editioni 
Naturalium Quaestionum diu paratae et inter cetera ne- 
gotia paulatira perfectae cum praefatio quae appellatur 
praemittenda sit, ad illa Studia et priora (Stud. I^) et 
additamenta (Stud. II') eos qui plura discere cupiunt, 
relego. etenim de fatis operis et bistoria ita disseram, 
ut actas res quam brevissime repetam, pauca fusius ex- 
plicem. neque enim quaecumque ad recensionem ratio- 
nemque editionis perspiciendam sive necessaria sive utilia 
esse yidebuntur praeterire licebit. 

L De Yin libris a Seneca conscriptis 

L. Annaeus Seneca aestate fere anni p. Cbr. n. 62. 
mortuo Burro fractam esse suam potentiam cum animad- 
verteret, in otium sibi recedendum esse etsi inyito ratus 
ad scripta philosopbica conscribenda ardore quodam iuyenili 
denuo se convertit. atque primum quidem de tranquillitate 
animi ad Serenum scripsit, deinde — nisi fallor — eodem 
anno exeunte magnum illud de mundo et causis secretis- 
que opus condere constituit et nullo fortasse spatio inter- 



1) Seneca-Studden^ Leipzig 1895. Haec et Bepaiatim et in 
Supplementoram ATmaliuTn Fleckeisenianormn tomo XXII 
edita sunt. 

2) Studia Annaeana: TFwscnscfcaftUcKe Be\U^e lumN^w- 
leaungsverjseichnts der UniveTsitai Greifs^Qold Oslem. l^OO, 



VI PRAEPATIO 

misso priores quoque epistulas morales Lucilio suo mittere 
coepit. aliquanto post Nonas Februarias anni sequentis 
de terrae motu egit (VI 1, 2; cf. 1, 10). aestate fere 
huius anni (63. p. Ghr. n.), ne biennio quidem ante mortem, 
totum opus videtur perfecisse (Stud. 1311 sqq.). nimirum 
velocitate se pensaturum moram, damna aetatis labore 
sarturum esse senex profitetur (III praef. 1 — 4). 

Libros octo Lucilio luniori misit, qui tum procurator 
Siciliae erat (IV praef. l), sic fere inscriptos; 

1. de aquis (terrestribus) = 1. III qui vulgo numeratur 

2. de Nilo = 1. IVa 

3. de nubibus = L IVb 

4. de folminibus et tonitribus = 1. 11 
6. de ventis ~ I. V 

6. de terrae motu = 1. VI 

7. de cometis = 1. VII 

8. de ignibus caelestibus = 1. 1. 

Octo enim olim fuisse libros, non septem, nunc constat 
(Stud. I 93). hoc primus G. D. Koeler (in editione a. 1819 
edita p. 257) coniecit, quoniam argumenta prorsus diversa 
libro IV inesse perspexit. deinde Fridericus Haase in edi- 
tione a. 1851 et in Indice lectionum Vratisl. a. 1859 
emissis duos Ubros in unum IV conflatos male circumferri 
e codice Leidensi (L) et Vincentio Bellovacensi monstravit 
atque ad dissertationem quandam de nubibus conscriptam 
nunc initio libri IVb deperditam scriptorem IV 3, 6 et 
13, 2 ipsum respicere observavit. his argumentis alia 
ante hos viginti annos Hermaimus Diels addidit, qui im- 
primis placita de Nilo, quae a Laurentio Ljdo traduntur, 
ita excerpta esse vidifc, ut priora cum Annaeanis IV a 2 
traditis plane conspirent, quae a Ljdo adduntur, ea in 
Naturalibus Quaestionibus cum nunc desint post § 30 
olim faisse pateat: ex eodem igitur sed integriore opere 
haec quoque sumpta esse apparet. vel plures olim quam 
octo fuisse libellos veri est dissimile, certe probari non 
jDptest. 

De ordine librorum turbato multi quaesiverunt (Stud. I 



PRAEFATIO Vn 

100), postquam Eoeler p. 230, 248, 251 sqq. suspidonem 
movit. quem secatos Haase codicum qaorundam ordinem 
mirum (eumqoe sine dubio spurium) operis auctori ob- 
trudere non dubitavit. ceteri genuinum paulatim ita eru- 
erunt, ut unusquisque observationes non spemendas pro- 
ferret, tamen Senecae consilium cum codicum ordine alius 
alia ratione confddit. unus fere Gundermann dlias series 
prorsus secemendas esse vidit, sed ne bic quidem codi- 
eum manuscriptorum memoriam adeo semovit, ut solius 
auctoris yestigia insecutus quonam iUe ordine singulos 
libellos conscripsisset quaereret. attamen hunc me de- 
texisse ratus argumenta repetam. 

Totius operis praefationem superesse eamque libro m 
praefixam tradi nunc constat, quoniam Senecam in §§ 1 — 4 
de sua persona consilioque operis ita loqui Diels observa- 
yit, ut his fimdamentis ponendis nullas partes antea sub- 
stractas esse ipse profiteatur (Stud. 1 123). 

Deinde ipsorum libellorum series ita continuatur, ut bini 
semper inter se cohaerere yideantur; atque semel yincu- 
lum artissimum exstare, ter paulo laxius apparere cum 
alii tum ego argumentis strictissimis probayimus. scilicet 
haec nobis quattuor librorum paria se offerunt: 

m iva I ivb . . n I V . VI I vn . . L 

ipsos yelim locos conferas: 11 II, 2 NUum interim sepo- 
nemus a turha propriae naturae ac singularis et Uli suMm 
diem dahimus; m 26, 1 aestate quaedam flumina augentwr 
ut NUus, cmus alias ratio reddetur. IVa 1, 1 quaeram 
enim tecum id, quod superiore lihro disttdi, qmd ita 
Nilm aestivis mensihus ahundet. 11 30, 4 est enim, ut 
diximus, nubes spissiiudo aeris crassi; haec quo referret 
Eoeler p. 251 non habuit, Allers Haasii et Dielesii obser- 
yationibus usus recte ab initio libri IV b nunc deperdito 
repetiyit (Stud. 1 112).^) V 14, 4 sed haec diUgentius per- 
sequar, cum quaeram de motibus terrae, sc. in libro VI. 



1) Adde, quodn 36 capite niveae agnae exorari adIVb^v\. 
xeBpicit. 



Tin PRAEPATIO 

fortasse addendus est mancns ille locus YI 14, 2 nec ui 
HU jpaulo ante dicebant, qmhus animoL placet esse ter- 
ram, «empe partem tantum corporis laborare ilH dixisse 
yidentur, ideoque quamquam Haase placitnm illud prorsus 
intereidisse putabat, equidem Gum loanne Muellero Senecam 
ad y 4, 2 respicere (vix ad III 15, 5sq.) ratus emisso 
(spiritu) supplevi. denique I 15,^ 4 cometas nostri putant, 
de quihus dictum est, sc. in 1. VII (Stud. I 67. 112).^) 
Itaque binos libellos copulatos esse constat. atque Hb* 
rum IV a statim post m conscriptum esse Seneca dicit, id 
est: de fiuminibus deinceps egit. neque cetera librorum 
paria aliis interpositis divelli posse doetrina ipsa rerum- 
que ordine explicatis probabo. nubes enim pluyia niz 
grando (IV b) quodammodo cum aere et fulminibus (11) 
cohaerent, venti (V) cum terrae motn ventis facto (VI), 
cometae (VII) cum iis, quae in caelo apparent (I). at- 
que sollenmem totius disciplinae ordinem turbare noluisse 
neque turbatum se sequi ipse Seneca testatur: 11 1, 1 
omnis de umverso quaestio in caelestia suhlimia terrena 
dividitwr, prima pars naturam siderum scrutatur et nmgni- 
tudinem et formam ignium . . . (§ 2) seamda pars tractat 
inter caelum terrasque versantia . . . tertia iUa pars de 
aquis terris arhustis satis quaerit, his igitur partibus si 
libellos assignamus, prima et tertia binos, media bis binos 
continet: 

ni iva ivb n, V VI vn i 

terrena sublimia caelestia. 

Maluisse vero Senecam singularum partium ordinem 
invertere quam repetere Diels optime perspexit, Gxmder- 
mann et Allers frustra negaverunt (Stud. I 111. 124> 
neque in ea re offendimus, quod talis scriptor dispositionem 
doctrinae medio inseruit operi, sine dubio non auctorum 
studio ductus sed artificiis dialogorum usus; ne in mente 
quidem videtur banc generalem rerum divisionem habu- 



IJ Cf. eid&m altejcationem 1 1, 2 cum Vll 27, 1. 



PRAEFATIO IX 

isse, dTun initium operis parat (cf. in^ de m 23). neque 
aliter res se baberet, si a caelestibns eum initium cepisse 
et in terrena finivisse coniceremns. immo aliquot libris 
absolutis consilium operis Senecam patefecisse nunc inter 
omnes fere constat. neque enim audiendi sunt, qui prima 
capita libri II de aere conscripta ab ipso libro temere 
secreta toti operi praefigere conati sunt: ipsum enim Be- 
necam correxerunt (cf. 11 11, 3 et Stud. 1 115. 118). bic 
igitur consulto ordine inverso partes illas enumerayit, 
postquam terrena absolvit. 

Haec enim ante sublimia, caelestia post baec conscripta 
esse pluribus probatur. inter omnia autem argumenta gra-> 
vissimum iUud est, quod p. VII dixi, de novi operis consilio 
auctorem in praefatione libri m referre; neque enim in 
libro paenultimo de fundamentis ponendis eum agere veri 
est simile, neque est, cur praefationem ab ipso libro m 
seiimctam olim fuisse suspiciamus. accedimt alia, quibus 
terrenis (m FVa) primus attribuitur locus. banc enim 
partem ad finem perduxerat libellosque Lucilio suo mi- 
serat, cum VI 8, 3 nescis autem inter opiniones^ quibus 
enarratur NtU aesUva intmdatio, et hanc esse eqs, mo- 
neret; placitis enim de Nilo congestis aliquid novi ad- 
dendum esse ratus ipsum librum lYa non retractavit sed 
miro modo inter causas terrae motus caput illud inseruit 
(Stud. I 122). atque bistoriola quaedam IV a 2, 13 fusius 
enarrata quid doceat, 11 59, 5 tam breviter adxmibrat, ut 
illius fabulae immemores ne inteUegere quidem quid cogi- 
taverit possimus. neque igitur dubium, quin 1. IVa ante 
n et VI conscriptus sit. minus nobis persuasit quod 
G. MueUer posuit, ad m 16 respicere verba, quae V 14, 1 
repetam mmc quod in primo dixeram leguntur, nisi a primo 
emendaturus es. in primo enim de initio eiusdem UbeUi dici 
(cf. V 4) Scbultfiss rectissime monuit; attamen cum V 4 
eadem perstringatur tantum doctrina, ipsa verba m 16, 4 
exstent, Seneca utriusque loci quasi in unum confusi 
V 14, 1 videtur meminisse. neque igitur coniectura oija?^ 
est ad ordinem UbeUorum et temporvrai ^^^TAfcTL^Msa.. 



X PRAEPATIO 

r 

Apertam est libros m IVa etiam ante IVb conscriptos 
esse, quamquam haec argumentatio nisi locis depravatis 
sed emendatis fulciri non poterii uterque enim liber non 
de universis caelestibus sed de aquis terrestribus tantum 
agit, sicut m 1, 1 Schultess egregie emendavit (Stud. I 62). 
his aquae caelestes apte opponebantur, scilicet tractandae 
in libro lYb, cuius frustula vocem illam non continent. 
sed ad has spectat m 23: haec est ergo aquarum divisio: 
quaedam {ut videtur post f illum [vel iUam^ ex posteri' 
oribus) caelestes, quas nubUa excuMunt, ex terrenis aUae 
su/nt . ., aliae . . hoc loco Seneca, si rectius nunc quam 
antea (Stud. I 67) quid velit intellego, non solum de 
aquis caelestibus sed etiam de operis sui partibus agere 
et dissertationem, quam nunc in libro lYb legimus, pro- 
mittere videtur; quare nescio an ut videtur praestUum ex 
posterioribus recte emendaverim. hunc locum licet alii 
aliter expediant, ordinis contrarii testimonium esse nemo 
contendit aut contendet. nam libro m totius operis prae- 
fationem praemitti et librum lYa qui eum subsequebatur 
ante sublimia conscriptum esse certum est. 

Eodem modo caelestia (VJLL I) sublimibus recentiora 
esse facile probatur. nam II 1 , 4 dicam quod magis mi- 
rum videbitur: inter caelcstia de terra dicendum erit 
adversario ficto Seneca obicit: neque igitur de caelestibus 
egerat, cum haec prospiciebat (Stud. I 119). accedit, quod 
definitionem lovis ipse enim est hoc, quod vides, totum^ par- 
tibm suis inditus et se sustinens et sua U 45, 3 prolatam 
sic postea ampliavit et correxit: I praef. 13 quid est deus? 
quod vides totum et qmd non vides totum — sic demum 
magnitudo iUi siia redditur eqs, (Stud. I 120). adde, quod 
n 26, 9 correctum I 2, 3 sq. iteratur. itaque Seneca sub- 
limia librum 11 praeter alios amplexa ante res caelestes 
absolvit (Stud. I 124 sqq.). id unum Hermannum Diels 
merito offendit, quod in libro I recentissime scripto ad 
a^ra relapsus dispositionem generalem neglexit (Stud. 
I 125). ceterum a terrenis eum ad sublimia atque ad 
eaelestia ascendisse nunc constat. 



PRAEFATIO XI 

Bestant ipsa sublimia in medio posita, quorum binos 
libros artiore quodam vinculo conexos atque librum IV b 
ante II, V ante YI scriptos esse vidimus. niyic ordinem 
Senecae IVb n, V VI fuisse, non V VI, IV b II proban- 
dum erit. atque aquas caelestes libri IV b aquis terrestribus 
in ni IVa tractatis oppositas esse p. X patuit. yentos 
Gum his cohaerere nemo censuit neque ipse Seneca prae- 
fatione jquadam usus vel digressione professus est: liber V 
de ventis conscriptus praefatione prorsus caret et carere 
potuit, quia a^ri et fuhninibus apte venti asseruntur. 
itaque libro 11 praemisso (cf. 1, 3) a verbis ventus est flums 
aer optime incipit V 1, 1. toti vero sublimium parti prae- 
fatio deesse non potuit, neque eam initio libri IV b nunc 
manci defuisse veri est simillimum (Stud. I 112, cf. 114). 
deinde verba sed haec aUas 11 7, 2 ad doctrinam Demo- 
criti V 2 sq. reprobandam spectare videntur, nisi ea ad 
Stratonis placita postea VI 13, 2 adumbrata referre mavis 
(Stud. I 116 — 118): neuter enim locus ante II 7 con- 
scriptus est. huius ordinis gravissimum indicium adhuc 
neglectum VI 19, 2 exstat, ubi voce humana in dolio re- 
sonante pertractata additur (aer a^ra) agitat non aliter 
quam iUa, de quibus paulo ante rettuli, inania indUo 
damore sonuertmt: de his Seneca neque in libro VI neque 
in V sed 11 29 (cf. 27, 4. 28, 1. 6, 6) egerat, cum Metro- 
dori Cbii similiumque auctorum de tonitruis placita red- 
debat. 

Itaque uno tenore libros 11 V VI videtur conscripsisse, 
postquam dissertationem de aquis caelestibus (IV b) magis 
auctores suos quam apertum consilium secutus absolvit, 
(nam de fulminibus post grandinem acturum se esse nego 
eum promisisse, cf. infra). hac de causa dispositionem 
totius materiae 11 1, 1 sq. adumbravit, cuius mediae parti 
nubila imbres nives (^ventos tcrrae motus fidguray tonitrua 
guaecumque aer fadt patiturve adscripsit. nimirum sic 
fere verborum oontextum supplendum esse, etsi olim du- 
bius haerebam (Stud. I 116), nunc Haasio concedo. hanc 
enim enumerationem , non ipsos libro^.^ ^^^e.\a»s^ ws^^ssis» 



XII PRAEFATIO 

Senecae II 1, 3 ex eo quaerit: quomodo de terrarwm motu 
quaestionem eo posuisU loco, quo de tonitribus futguribuS" 
que didurus es? qui, si librum VI cognitum habuisset 
eumque in locum libri 11 tunc conscribendi successisse cen- 
suisset, sine dubio quo dicturus eras quaerere debebat. 
neque igitur ulla manet difficultas, sed pristinus librorum 
ordo satis constat, qui immutatus vel perturbatus in arche- 
typum codicum manu scriptorum venit. atque praefationes 
quae traduntur semper cum ipsis libris coniunctas fuisse 
neque ab iis revelli posse pro certo habeo (Stud. I 110. 
113 sq. 115. 120). 

Habemus igitur opus octo libros amplexum, quorum 
sex integri duo tmnci ad nos pervenerunt; novimus ordinem 
et partium et singulorum librorum. restant subscriptiones. 

II. De snbscriptionibns librornm et editione 

Toti operi titulus videtur fuisse Natu/ralium Quaestuh 
nu/m libri octo, talis enim e codicibus eruitur; neque enim 
interest, quod in multis de Nat, Quaestionibus legitur. ne- 
que est, cur haec collocatio verborum nobis displiceat, quam 
antiquitus sollemnem fuisse E. Norden mihi probavit: in- 
verso enim ordine substantivum et adiectivum singulari tan- 
tum numero adhibito collocabantur velut Historia Naiuralis, 
Institutio Oratoria, sane tituli generalis testimonium nullum 
exstat, neque ipse auctor in praefatione libri III illum 
prodit, quoniam de causis tantum mundi loquitur (§ l). 
paulo propius ad solitam inscriptionem accedere videntur 
quae 11 1, 1 leguntur onmis de universo quaestio . . divi- 
ditur, et II 1, 3 quomodo de terrarum motu quaestionem 
eo posuisU loco. proxime accedit ep. 88, 24 cum venfum 
est ad naturales quaestiones, geometriae testimonio 
statur, neque vero de suo opere hoc loco disserit neque 
in ep. 89, 17. tamen Naturalium Quaestionum {(pvHy.6bu 
^Yj;trifA(k(oi') libros Senecam conscripsisse et sic inscripsisse, 
generali autem titulo speciales singulorum libellomm ad- 
didisse veri est simillimiun. 



PRAEFATIO Xm 

Ne singali quidem libri subscriptionibus carebant, 
quaram forma genuina aliquo modo recuperatur. quam- 
quam enim in codicibus manu sciiptis varias legimus et 
plerasque recentes neque in archetypo eas traditas esse 
facile observamus, tamen paucissimae inter libros lYb/V 
et V/VI insertae et in duobus melioris notae codicibus 
H et L marg. servatae sine dubio vetustiores sunt (Stud. 

I 40), scilicet hae: (Lucii) Annd Senece liher IIIms ex- 
pUdt de nuhibus. incipit IIIIus de ventis. et . . de 
ventis liher UIIus explicit. incipit Vus de terrae motu. 
harum subscriptionum neque numeri neque reliqua ex ipsis 
codicibus HL deiivari potuerunt, quoniam hi cum tota 
8ua classe a libro IV b incipiunt eiusque libelli initium 
de nubibus conscriptum in codicibus prorsus deest. hac 
de causa Hermannus Diels originem harum subscriptionum 
altius repetendam esse egregie divinayit. neque dubium 
est, quin tres illi libellorum tituli ad ipsum Senecam re- 
cedant; nimirum ad ceteros libellos adscriptus nullus ex- 
stat titulus, itaque ne in archetjpo quidem servabatur.^) 
attamen ne librum II quidem titulo, qui de fulmimbus et 
tomtrihus similisve fuit, caruisse inde sequitur, quod initio 
tota naturali mateiia breviter disposita et inter cetera 
sublimia motu quoque terrarum — sic enim recte verba 

II 1, 2 ab Haasio suppleta sunt — in vicinia fulminum 
oommemorato interlocutio. haec fit: quomodo de terrarum 
jnotu quaestioncm eo posuisti loco, quo de tonitribus fulgo- 
rihusque dicturus es? (H 1, 3). tam prudenter neminem 
iam interrogare potuisse nisi de rebus in hoc libro trac- 
tandis edoctum Schultess rectissime monuit; neque vero 
quae ille nimis acute coniecit (Senecam enim opus re- 
tractasse contendit) probari possunt, neque quae ego no- 
tam quandam antea in libro IVb prolatam cum toto huius 



1) Plures in codice Z interpolato leguntur sed coniectuiis 
debentur. ne illa quidem libri IVb subscriptio integra traditur: 
Explidt liber III de nivibus. Incipit liber IIU de ventis 
cf. in&a p. XXIIL alio modo interpolata eadem 8ubecrl^t^.^\ss6 
in codice E titulus de grandine et nuibibus \^^^. 



XIV PRAEFATIO 

libri initio interiisse ratus olim contendi (Stud. I 114) 
iam arrident. immo Pium Kern seminarii nostri nuper 
sodalem secutus e libelli titulo Lucilium et quicumque 
libellum perlegere coepit argumentum libri II divinasse 
nunc crediderim. sufficit enim haec explicatio simplicissima 
et ceteris praestat. 

Paucos igitur libellorum titulos antiquitus traditos 
unumque non servatum sed favente Minerva recuperatum 
ad ipsum auctorem aliquo modo recedere constat. neque 
ceteris libellis defaisse titulos consentaneum est, qui con- 
iectura tantum colliguntur. 

Magis dubii sunt numeri ipsis subscriptionibus additL 
nimirum ceteros tamquam recentissimos omnes missos fa- 
ciunt, isti tantum in codicibus HL libellis IV b et V ad- 
scripti in litem veniunt. atque hos quidem una cum 
titulis e Senecae editione fluxisse Diels coniecit, ego negavL 
mirum sane est, quod liber IV b tertio loco et a Seneca 
conscriptus est et in nonnullis melioris notae codicibus 
numeratur, non ponitur. at casu hop factum est: neque 
enim in archetypo tertium hic liber obtinebat locum 
sed quintum. ordo enim librorum in illo hic fuit: 

I n ni iva ivb V VI vn, 

atque huius ordinis numeros 1 — 8 libelli prae se vel sub^ 
scriptos ferebant (cf. Stud. I 84 et infra). codicum vero 
HL aliorumque numeros aliunde inlatos esse cimi Schul- 
tessio comprobatum duco. praeterea si ipsi a Seneca ad- 
scripti singulis voluminibus adhaerebant, non explicatur, 
cur his neglectis antiquitus toti libri loco moti sint 
neque igitur numeri genuini ordinis a Seneca ipso dati 
voluminibus editis additi videntur fuisse. 

lam quaeritur, num ipse Seneca totum opus ediderit 
atque, si edidit, quonam ordine usus volumina dispo- 
suerit. 

Codicum manu scriptorum vel potius archetypi ordi- 

nem pervetustum esse, non medio aevo ortum, inde apparet, 

^uod Naturales Quaestiones ne correctoris quidem manum 

intra aetatem l^aviorum et Carolingicam perpessae sunt. 



PRAEPATIO XV 

neque seriem librornm in membranis sese excipientiom cor 
scribae mutaverint vel totis libris loco remotis turbayerint, 
causa inveniri potest. itaque Th. Birt singula volumina. 
papjracea, cum in membranas transcriberentur, pristinum 
ordinem non retinuisse ratus inde duas codicimi familias 
originem traxisse contendit. hoc falso putari probavi 
(Stud. I 83), neque voluminum illorum partem genuinum 
ordinem servasse partem amisisse concesserim. obseryamus 
enim ex pristino illo, qui fuit 

m IVa, IVb II V VI, Vn I, immutatum 
hunc I II m IVa IVb V VI VH 

factum esse. sex igitur volumina suum ordinem tenent, 
duo ceteris praefixa leguntur. itaque quisquis ordinem 
inyertit, pristinum illum noyerat. neque hunc nisi ex nu- 
meris in subscriptionibus additis scribae noyisse poterant: 
atqui si volumen m vulg. primum omnium, vol. V vulg. 
quintum esse in subscriptionibus legebant, his ceterisque 
subscriptionibus male intellectis volumina I et 11 ceteris 
praefigere non poterant. neque igitur hos numeros genui- 
nos (m =* 1 ) scribae legebant, neque papyraceorum volu- 
minum male cohaerentixmi vestigia exstant. 

Ipse auctor eiusque amici numeris adscriptis non in- 
digebant, quoniam quo ordine singuli libelli conscripti et 
transmissi essent, bene noverant. accedit, quod consulto 
quosdam ILbros e conexu vetustiore eximere, reliquam 
seriem intactam relinquere non scribae est sed scriptoris, 
non fortunae sed consilii, non ignorantiae sed rationis. 
itaque scribarum recentium manui ordo archetypi non 
debetor. 

At ne Senecam quidem ipsum libellos Lucilio missos 
statim bibliopolae dedisse putaverim (Stud. I 130 sqq.). 
priores enim dum scribit de cito eis in lucem edendis non 
cogitasse mihi videtur, quoniam lacessitus ab imperatore 
iam infesto malum stomachum neque celabat neque celare 
conabatur: in tribus demum ultimo loco scriptla VI V\L\ 
summissum se Nerom Caesari osteivtQibQAi (^W^A^^V^^^^^- 



XVI PRAEPATIO 

neqne igitor ipsum auctorem sed e niimero faTniliarimn et 
amicoram aliqaem mortni iam Senecae opas edidisse ali- 
qnanto celerius conclnseram. ipsnm enim editionon parasse 
nnnc credo, paratam ab amicis post Xeronis mortem editam 
esse. observamns oiim novato ordine libmm I vnlg, ce- 
teris praepositnm ease, scilicet Inenl entissimae de deo dis- 
sertationis eansa, et praeter enm libmm II, cnins initinm 
dispositionem totius matenae continet observayimns (Stnd. 
I 125) auctorem operis, cum per septem lib^Ios a terre- 
nis ad caelestia ascendisset, ua iam octavnm additurum 
tripartitionis 11 1 datae et totins rationis oblitnm ab 
aethere ad a^ra relapsnm esse, tamen in praefatione hnius 
libelli theologiam professnm cetaram scientiam despicere. 
itaqne consilinm snnm aliqno modo immntayit, mntato 
ordine et fortasse retractatis libellis primis totnm opns in 
Incem edendnm sibi proposnit, panca additamenta singniis 
lil»is ipse adiecit (cf. de m 12, 3 [vel III 14] et I 6, 1: 
Stnd. I 129). 

Hoc consilinm persecntns post pancos annos, L e. initio 
aetatis Flayianae, Lucilins alinsre amicorum, qnisqnis fcdt, 
praemissis libris I et 11 ceteros libros paene intactos snb^ 
innxit totnmque opns in vnlgns exire inssit atqne singnlis 
deinceps nnmeros 1 — 8 adscrip»t. 

in. De fatis eperis editi 

Historiam teztns vetustiorem prodnnt testimonia, qno- 
mm index ad calcem hnins editionis legitnr. 

Primns libros sibi fortasse^) singiUatim missos LuciHns 
legit itemqne nondum editos M. Annaeus LueannS 
fratris Melae filins, qni cnm patmo a. 65 oceidit. atqne 
huoc nonnnllis carminis de bello civili pangendi locis 
Katurales Quaestiones exprimere interpretes observaverunt; 



1) Dnbitationem movi 3tud. I 131 aq., neque mihi per- 
snaeit, qni eam naper tollere eonatus eat: Otto Knder, die Ab- 
/oMmn^sjfett wm S^ueca Briefen, Tnbingen 1906. 



PRAEFATIO XVn 

Nili descriptionem (N. Q. IV a cap. 2) in librum X trans- 
tidisse Diels, ultimam mundi inundationem (m 27 sqq.) 
in oppugnatione Ilerdae in 1. lY ennarranda imitatum 
esse Hosius evicerunt. neque dubito, quin plures libro- 
rum? IV — X versus Senecae placita sapiant (Stud. I 
108 sqq. 127). neque yero multum inde subsidii ad 
textum Senecae emendandum evadit, si ultima libri IV a 
capita nunc deperdita excipis, quae Lucanus integra legit 
et expressit. 

lisdem Quaestionibus, imprimis libris III et V, Aetnae 
carminis auctor usus est, qui intra annorum 64 et 78 
spatium illud conscripsit. hunc ipsum Lucilium fuisse e 
Senecae epistula 79 nemo certis rationibus probavit 
neque probabit, tamen suspicio non est semovenda 
(Stud. I 107). manifestus enim est utriusque auctoris 
Gonsensus a multis interpretibus detectus et agnitus, qui 
neque fortuito inter aequales de eadem materia locutos 
intercedere neque ex eodem Graeco fonte emanare me 
iudice potuit. quamquam enim sermo poeticus et figurae, 
quibus spiritus ceteraeque naturae vires tamquam per- 
sonae et animalia introducuntur, ad communem utrius- 
que fontem redeunt, obstant tamen voces Latinae et 
sententiolae mirum in modum conspirantes , ne Aetnae 
carmen ante Naturales Quaestiones earum nulla ratione 
habita compositum esse coniciamus. ne praefationes qui- 
dem Senecae praeterisse videtur poeta, cf. Vn 1 cum 
Aetnae versibus 224 sqq. et 251 [et fortasse III praef. 3 
cum Aetnae v. 24]r an tu illud placitum in fonte Graeco 
fuisse putas? quid, quod alia quoque Senecae scripta 
poetae innotuerunt? initium enim Herculis tragoediae 
in Aetna expressum esse Carolus Catholj meus nuper 
observavit, cf. Herc. v. 4 quacumque Nerem porrigi 
ierras vetat et Aetnae v. 94 quacumque immensus se 
terrae porrigit orbis extremique maris curvis incingitur 
undis, neque igitur dubium, quin pendeat poeta a Seneca, 
neque mihi quidem, quin Lucilius ille esse potuerit. a.t»^<^ 
iam carmen miserrime traditum ^SaW^i^iibm Q,\v»«^v5PcSsssi& 

SmBmoAJs xrATVBAjj. qdaxst. dd. Gezoke. ^ 



XVm PRAEFATIO 

adhibitis saepe facile et feliciter corrigi posse patet: Quae- 
stiones ex Aetna vix correctionem recipiunt. 

C. Plinius Secimdus ad Historiam Naturalem oom- 
pilandam, quam a. 77 Tito imperatori misit perfectam, 
semper fere alios adhibuit auctores nec Nat. Quaestionum 
Annaeanarum expressis verbis meminit, tamen in libro 11 
componendo iis usus (cf. N. Q. m 26, 7) dissertationem 
de nubibus imbribus nive initio libri IVb a Seneca datam, 
quae postea periit, novisse videtur (Stud. I 104 sqq.). 

Comelium Tacitum Senecae imitatorem foisse et 
inter cetera etiam Nat. Quaestionum sententiolas suas 
fecisse Zimmermann probavit. eademque aetate B. lunium^ 
luvenalem Annaeana legisse 0. Bibbeck, ne hoc quidem 
opus praetermisisse ego observavimus (Stud. I 103). 

C. Suetonium Tranquilltmi id adhibuisse non con- 
stat. leguntur in vita Horatii (post verba ad res vene-^ 
rias intemperantior traditur) quae interpolatori deberi cre- 
debantur haec: nam specula Kj^oyto cubiciUo scortans dicitur 
hahuisse disposita, ut quocumque respexisset ihi ei imago coir 
tus referretur. hanc fabulam obscenam de Hostio Quadra 
N. Quaest. I 16 narrari et inde in vitam Horatianatn 
translatam esse 6. E. Lessing observavit. contra in Pra- 
torum libro IX ipsum Suetoniimi de naturis rerum (fr. 
124 — 160 R.) prorsus aliter atque Senecam dissemisse 
patet; num placita quaedam ab eo sumpta addiderit, non 
liquet, quoniam non verba Suetonii ipsa sed Isidori tan- 
tum aliorumque excerpta ad nos venerunt. ex his impri- 
mis fr. 154—156 et 160 cum libro IVa, 159 cum 1. VI. 
Annaeanis conspirant, atque in fragmento de etesiis in- 
crementi Niliaci causa conscripto (156) verba quibu^ conn 
gestis NUus in Aegyptum erumpit adeo cum N. Q. IV a 2, 22 
et quaoumque mox potuit vnconcestusf erumpit concinunt,' 
ut inde Senecae textus emendari possit: hic enim quin 
vi congestus scripserit, nunc non dubito. atque ad § 26* 
tamquam testimonium fragmentum 160 physici dicwnt, guo 
tempore hiemps hic, aestatem sub terris et vice versa; [ui 
Ik^eiius ostcndiij putealem aquam aestate frigidissimam. 



PRAEMTIO XIX 

hieme vero tepidiorem. adscribere potui. tamen fortuita 
haec congruere si quis contendit, equidem eum refellere 
nequeo; cetera enim alias doctrinas sapiunt multaque ha- 
rum quaestionimi placita circumferebantur. 

lam' duorum saeculorum spatiimi nullum Naturalium' 
Quaestionum testimonium praebere videtur. sequitur ad 
calcem IV saeculi Ammianus Marcellinus, SjnmiacbO' 
rum et Nicomachorum aequalis, quem Senecae de fulmine< 
doctrinam in Rerum Gestarum libro XXIII exprimere 
Yoluisse Yalesius optime suspicatus est. hanc suspicionem 
pluribus argumentis fulsi (Stud. I 99 sqq.). neque est, cur 
Ammianimi ipsuni Senecae opus inspexisse negemus: quod 
enim Theodorus Mommsen coniecit, inter hos duos auctores 
chorographiam q. d. Plinianam intercessisse, refutavi. verba 
Senecae ab Ammiano nusquam fideliter expressa sunt neque 
igitur corrupta inde medelam accipiunt. 

Hanc non exspectamus sed aliquo modo accipimus a 
lohanne Laurentio Lydo, qui cimi libros de mensibus 
medio fere saeculo VI graece oonscriberet, placita Sene- 
cae de Nilo (IV a 2) pleraque libro IV inseruit (Stud. 
I 94 sqq.). at hunc textum Nat. Quaestionum corruptum 
legisse inde probavi, quod verba bene tradita satis fideliter 
in sermonem Graecum transtulit, ubi nos menda depre- 
hendimus, ipse liberrimam conversionem praebet. atque 
gravissimum est hominem Lydum ne id quidem repperisse, 
quod IV a 2, 20 restituisse mihi videor nec Cdystrus sub- 
iacen<^sy Tmolo, ubi subiacent molo tradebatur. sequitur 
igitur, ut codices Nat. Quaestionum manu scriptos, 
qui ad Laurentium nosque pervenerunt, Sym- 
machi ceterorumque curam non accepisse sed men- 
dosos circumferri et describi solitos esse censen- 
dum sit. nimirum nonnullis locis libro Laurentii ad- 
scito et menda tolluntur et coniecturae sive firmantur sive 
refelluntur. tamen nescio an maiorem fructum Lydus a 
Seneca capiat, cuitis verbis comparatis excerptorum Grae- 
corum emendationes protuli (Stud. I 94), WilivscK ^<^%\jb'^ 
simillimas edidit. ^ummi vero momeiv^i est c^o^'S.«tT«i»».Ti»ak 



XX PRAEFATIO 

Diels primus vidit, Bjzantinmn integram librom IV & de 
Nilo scriptum legisse. qua de causa huius excerpta ad 
calcem libri addidi. 

His antiquitatis testibus recentiores accedunt velut Vin- 
centius Bellovacensis et Albertus Magnus, qui medio fere 
saec. Xm Nat. Quaestiones excerpserunt (Stud. I 89). haec 
testimonia et ampla et sincera magni aestimabant, qui 
melioribus codicibus carebant, Haase Larisch G. Miiller alii: 
nunc postquam codices integri si non ipsi ab illis exhau- 
sti tamen eiusdem notae (Stud. I 49 sq. 70 sq.) non paaci 
nobis innotuerunt, missa facimus. unam conamemoraverim 
notitiam medii aevi ineuntis, quam curae Ottonis Bossbach 
debeo, Annalium Coloniensium max. ad I 2, 1 exscriptam. 

IV. De archetypo familiis stirpibns codicnm 

Unus tantum Naturalium Quaestiontmi liber mana 
scriptus seorsim a ceteiis Senecae libris traditus isque 
iam truncatus compagibus solutis et discissis aetatem tulit 
(Stud. I 86 sqq. II 5). eo enim tempore, quo primum 
descriptus est, finis libri IV a et initium libii IV b nescio 
an quaternionem amplexa interciderant, postea plura de- 
fecerunt foliis illis amissis vicina. litterae huius exem- 
plaris satis vetusti et detriti a scribis aetatis Carolingicae 
aegre dispiciebantur, aegrius a recentioribus. neque igitor 
saepius quam bis describebatur, mox istud in dies magis 
truncatum et foedatum periit. 

Unum huius operis exemplar medio fere saec. IX vel 
exeunte Constantiae fuisse e catalogo pervetusto (p. 15 Bekk.) 
divinavi, quem in monasterio St. Galli perscriptum esse et 
H.Blass (Fleckeis. ann. suppl. vol. VHI p. 166) et ego ne- 
gavimus. ibi enim legitur Senece ncUuraUtm quesUomm I 
(id est voUmen imum): ab eo igitur tota fortasse memo- 
ria nostra pendet. sine dubio potuit hoc corpus heredibus 
non relictis perire, potest ad alium codicem alibi serva- 
tum sed nobis ignotum memoria nostra recedere. neque 
nbi eodex archetypus exaratus sit, utrum ex Italia ad 



PRAEFATIO XXI 

Rhennm superiorem yel in Francogalliam an aliunde ye- 
lut a Scottis deportatus sit, quorum studia et librorum 
copias H. Zimmer- nuper egregie resuscitavit^), hodie di- 
iudicari poterit, nisi cui e mendis scribarum litterarum 
genus in archetypo exaratarum elicere contigerit. hoc 
vero constare mihi videtur, in monasterio quodam ad 
Ehenum superiorem vel in Francogallia sito volumen illud 
unicimi exeunte saeculo IX magis neglectum quam lectum 
fuisse (Stud. I 88). 

LibeUi in hoc codice exarati ordine vulgari sese ex- 
cipiebant: 

I n m IVa . . IVb V VI VII, 

atque singulis me iudice numeri 1 — 8 adscripti erant (Stud. 
I 84 et infra p. XXIIIsq.). in medio codice octo fere folia 
interciderant. itaque partes codicis bipertiti libros I — IV a et 
IV b — Vn amplexae inter se commutari poterant et com- 
mutatae sunt. neque enim audiendus est Gundermann, qui 
pristinum ordinem IVb — VII, I — IV a fuisse et prima 
ultimaque codicis folia interiisse, id quod saepe in aliis 
observatur, contendit: nimirum si talis fuisset archetypus, 
causa deerat, cur scissura inter libros VII et I integros 
facta utraque pars pristinimi mutaret locum. 
i^ Atqui hunc ordinem perversum is reperiebat et re- 
cipiebat, qui prior archetypum satis fideliter depinxit. 
Neque numeris libellorum deterrebatur, quominus a verbo 
Grandinem IVb 3, 1 initium operis exarandi faceret, quin 
etiam ne numeros quidem huius partis (IV b — VII) omisit; 
alterius partis (I — IV a) libellos praetermissis numeris 
subiunxit. hunc codicem, quem nominavi, saeculo X 
in Francogallia scriptum vel potius statim illuc transporta- 
tum esse putaverim. ibi enim quoniam ter vel quater 
(cf. ^'Xq et Z) describebatur, parens codicum melioris 
notae factus ultra saeculum XII exstitisse ipse non videtur 
(Stud. I 35 sqq. 88. 11 6 sqq.). 



1) Cf. Pelagius in Irland, Berol. 1^01, ^. 1 ^^s\. ^V^^o^- 



XXII PRAEFATIO 

A - Iterum idem archetypus a monaclio recentiore, saeculo 
fortasse XI vel X exeunte , descriptus est (Stud- I 8 sqq. 
U 35 sqq.). Hoc apographon A neglegentis scripturae et 
lacunosum neque ab interpolationibus multis gravibusque 
liberum in Germania superiore opinor servabatur. inde 
enim fluxit codicum mutilorum memoria, quorum pars in 
monasteriis Germanicis fuit vel nimc est {&)^ pars in 
Italia (c), unde libri vulgares aliunde suppleti pendere 
videntur. ipsius codicis A ultra saeculum Xm vestigia 
non reperiuntur. 

Archetypus ipse mox totus interiturus illis temporibus, 
cum iterum describebatur, iam maiorem labem perpessus 
multis locis oculos legentium miserrime cruciabat et folia 
non solum antea deperdita sed etiam praecedentia amiserat: 
deerant igitur totus liber lYa, ultima libri UI capita inde 
a verbis efferaMur, quaedam ad media (III 25, 6), denique 
exordium libri IV b. apographi A scriba integros reperie- 
bat libros I — III usque ad verba supra aquam tota {JH 
25, 6) et partem alteram (IV b 3 — VII ex.). atque hos 
libellos in pristinum ordinem redactos reddidit et lacuna 
non animadversa libros mancos III et IV b in unum con- 
■flatos exhibuit. itaque sex libellos numeravit singulisque 
numeros adscripsit (cf. Stud. I 30 sq.) hos: 

(I n m -f- ivb V VI vn) 

12 3 4 5 6 

Eosdem niuneros piioribus duobus (vel tribus) omissis 
postea in subscriptiones codicum alterius classis trans- 
latos esse Schultess et ego observavimus (Stud. I 84 sq.). 
nonnuUi enim horum, qui initiimi a libro IV b faciunt, sic 
iibellos enumerant: 



ivb V VI vn 

3 4 5 6 



I II m IVa 

7 8 9 10 



atque has quidem subscriptiones tam memorabiles identi- 
demque tractatas nunc repetere (e Stud. I 40; 11 11; 14) 
praestat; testibus accedit codex Z. 



PRAEPATIO 



XXTFT 



ExplicM septimiis. 
IncipU octavus H 



Explidt liber V de 
cometis, IncipU 
liber VI de dis- 
currentibm Z 

ExpUcitVIII In- 
: icipUVII Q u 



Titulum om. GH. Incipit Seneca de 
nahtraUbus questionibus L. De 
naturcUibus causis Esc. man. pr. 

IVb/V. {Lucii H) annei senece liber 
III (terciv^ H) expUcit de nubibus. 
Incipit IIII(us) de ventis HL mg, 
ExpUdt liber III de nivibus. In- 
cipit Uber IIII de ventis Z 

V/VI. ExpUcU IIIL IncipU V Uber 
LK EacpUcit liber IIII de ventis. 
IndpU liber V de terre motu Z 
{Lucii H) a/nnei senecae naturaUum 
questionum ad ludUu/m iwniorem. de 
' vmtis Uber IIII (mcipU L add. 
sed del.) eoffpUdt IndpU Vus de 
terrae motu (de tremor. L) HL* marg. 

Vl/Vn. EaplicU V Uber, indpU VI 
L. EocplicU liber V de terre moi/u, 
Indpit Uber sexius de cometis Z. 
IndpU sextus Uber 

VH/I. ExpUcU VI IndpU VII mer 
L. Explidt Liber Seoc^tus. IndpU 
S&ptmus H. Septimus vndpU 

yiL ExpUcU (Uber H) VII IndpU 
VIII Rhmg, IndpU octavv^ Uber Q 

n/ni. Explidt UberVIIL indpU IXE 

in/IVa. EocpUcU liber IX (nonus L) 
indpU Uber X (X liber L, dedmus 
Eso.) OHL Esc. 

IV a. nihil subscribitur. 



Nimirum e codice Escuiiaiensi N m 13 nihil nisi 
titulos librorum primi et ultimi enotatos habemus. plura 
de subscriptionibus ab Alberto Magno lectis et in ex- 
cerptorum codicibus (H cet.) adpictis addere possum, sed 
mpnere su£&cit in his quoque decem libros numerari. 
a ceteris meros errores codicum i^ et ^ ^^^jfe^vn. ^«s?» 



XXIV 



PRAEPATIO 



miram illud numerationis yetostioris vestigiimi in H 
^dice optimo servatum, quo SexdSa ab huius fonte olim 
afoissse et a correctore demum in plerasque subscriptio- 
nes iUatam esse aperte proditur: antea enim octo tan- 
tum libri sed aliter collocati (I — IV a, IV b — VII) numera- 
bantur, quod in arcbetjpo olim factum esse dixi (Stud. 
I 84 et supra p. XXI). 

Sic ad arcbetypimi codicum reverso mibi duo illius 
apograpba et stirpes ab bis pendentes boce stenunate et 
imagine ante oculos ponere placet: 



saec. 
IX 

integriores 

X ivb— vn, $ 

I — IVa 
XI 



archetypns (l— IVa, lac, IVb— VII) 




lacunoBi 

j I-III26, 

IVb-Vn 



yulgareB 
I-m26 



Ubi verba in codicibus tradita discrepant, saepissime 
integriorum lectio praestat, multo rarius memoria librorum 
A corrigitur. 
Menda graviora (Stud. 11 37) ia inveniuntur baec: 



n 12, 1 . . conatio svne idu, 
ista iaciUcUio atm ictu A 

n 33 quemadmodum ex- 
ploremus, quemadmodum 
inierpretemur, quemad- 
modum exoremus A 



conaiio sme ictu cet. om. 

quemadmodum interpretemur, 
quemadmodum explore- 
mus 



alia menda alibi (Stud. I 29 sq, 35. 77) congessi, neque 
desunty qnae addere possim. 



PRAEFATIO 



XXV 



Multo plura in codicibus familiae A lacimosis depre- 
henduntar, veluti undecim lacunae ampliores in libris 
prioribus (Stud. I 8sq.): scilicet I 1, 6. 2, 9. 6, 2. 11 9,3. 
12,2. 14,1. 40,5. 41,1. 66,3. 69,3. m 11, 1, qua 
socordia fuit, scriba totas omisit lineas. alibi verba 
transposuit non pauca, libere sententiolas reddidit, corrupta 
coniecturis emendare studuit, inepta quae yidebantur aut 
sustulit aut correxit. cuius licentiae haec exempla ad- 
ferre sufficiet: 



I praef. 17 hoc certe sciam, 
omnia a/ngmta esse, men- 
sus deum. 

m 16, 1 ad simUitudinem 
Ulam humamrum corpo- 
rum natura formavit 0, 
ubi ex Ula corruptum 
Ula/m in archetypo erat 

n 48, 1 nam et quod per- 
petuum voca/nt fulmen fini- 
tum est. aeque enim [estj 
ad diem respondent, nec 
ideo minus finitum est, 
quia muMa significat. et 
quod prorogativum vide- 
twr, fimtum est. 

hoc loco quod mendose respondent pro respondens tra- 
debatur manifestarum in A interpolationum ansa fuit, 
ceterum in deo et natura a Seneca commemoratis scriba 
religiosus offendit. 

His quam brevissime adumbratis ad singulas utriusque 
familiae stirpes discemendas transeo et primum melioris 
illius nominatae tres vel quattuor delineaverim (Stud. 
I 71. n 7—27): 



hoc certe sciam, omnia a/nr 
gusta esse. sed haec de- 
inde. A 

Ulam ad simMUudinem huma- 
norum corporum forma- 
vit deus A [de libris 
vulgaribus cf. Stud. I 28]. 

nam — esit. aeque enim 
talia ad diem respondent, 
nec ideo finita non sunt^ 
qmamultum tempus sig- 
nificant et q. — est. A 




) obtutu e loco supra p XXV 



Haec codicum ratio i 
allato n 46, 1 dispicitur 

aeque enim est ad diem re- aeque — minus f. esi om. d 
spondent, nec ideo minus est om. Z (ante ad) 

finitum est, qaia multa quia m. siffnificat om. jl 
signifiaU. ^ 

ita^ue integer hic locuB in f) et Z, dubiae originis codice, 
traditur; aocedit L, cuius in margine supeiiore verba quia 
multa significcmt. et quod prorogaHvum videtur, finitum 
est supplentur (L^), et J, ubi parum recte guia m. signi- 
fi/fiai ant« eque enim a manu reeentiore (J*) adduntur. 
stirpes ^ et A suis mendis et a^oscuntur et constituuntur. 
neque igitur hinc sed ex ipao stirps (f derivata est 



PRAEPATIO XXVH 

Haec stirps (Stud. 11 20 sqq.) ante saeculum XII me- 
dium orta e codicibus notis exhaustisque haud ita facile 
circmnscribitur. codex enim Opsopoei Memmianus, qui 
optimus et vetustissimus fuit, interiisse videtur; U vilissi- 
mus et Escurialensis III 2 accuratius examinati non 
sunt; ST aliunde interpolati sunt. praebet igitur unus 
fere codex P neglegenter scriptus fundamentum totius stir- 
pis. atque in ipso codice q menda permulta videntur fuisse, 
gravia nuUa. uno loco VII 11,3 sententiolam a scriba 
omissam in margine codicis q adiectam fuisse et inde 
falso collocatam in textum librorum PT venisse apparet 
(sed recte in U, nisi hic aliunde correctus est). ceterum 
singula verba saepe omissa sunt, plura ter vel quater in 
P, saepius in T, sed haec locis diversis (Stud. 11 24 sq.). 

A ceteris codicibus loDgius distat Z (olim R nomina- 
tus: Stud. II 21), qui utrum eiusdem stirpis Q an sui generis 
sit, ne nunc quidem, postquam paene totum contuli, elu- 
cet. sane multas praebet lectiones aut bonas aut, id 
quod minus suspectum est, bonis similes, velut: 

V 16, 2 C7'€herque -d-ZL^] crehrisque dXQ 

1(), 4 intervenit <fZL^] invenit intus venit S^T 
Vn 17, 1 myndius PH(d)Z] mindius J^ mUidius ET 

mu/ndius X mydius P medicus d 
rVa praef. 45 Messallina FortuD. em.] messcdia OZ 

messala ceteri codd. 
Vn 15, 2 quot Fortun. em.] quod Z quid 0(?) et <f 

potuit igitur has talesque lectiones scriba codicis Z ex 
ipso libro accuratius lecto sumere. alias fortasse e 
codice neglegentius lecto hausit, cf. 

ni 30, 1 ad quae] atque ijZ 

IVa 1, 2 exortum] ortum ^(velij^Z ortus gE 

V 12, 2 scindit] cindit F^Zh^ sdngit X 
12, 3 iustorum B^Ep] istorum dRXZ 

Vn 1, 3 statum ijEilU] statim cfHpZ. 

tertium genua plane interpola^ioTixmi ^k^V.^ ^^s^^ 



XXVm PRAEFATIO 

VII 1, 2 trepidat] strepidat P^ strepitat PHZ 
V 16, 2 illa Hjl] illa rixa P in iUa rixa dgTZ 

in iUa pugna E 
IVa 2, 2 aut sterilis annus aut fertilis (sterilis X) 
est^ aut fertilis ann/us aut sterilis est Z 
2, 6 cautium] et acuta Z, quod L* pro et iUis 
recepit. 

eiusdemque generis sunt correctioDes orthograpliicae, quo- 
niam in Z semper fere neglegere pro negligere, Aristoteles 
pro Aristotiles scribitur, et III 27, 14 versus Ov. Met. I 
286 — 289/90 ex exemplari suppleti, quod templis pro 
saxiris praebebat (jpoiuitque — malo om. Z), atque HI 27, 13 
om. fulvos vehit u/nda leones (cf. Stud. I 54). talis igitur 
liber a suspicione nusquam fere liber est, neque inde 
quarta codicis d^ stirps probari potest. cum PT non raro 
consentit, neque vero in totis lineis omissis, immo in Z 
haec desunt verba: 

ni 27, 9 stringit — montium post montium 
rVa praef. 4 fortasse — petitur post petitur 

2, 29 inde a maria vel alternatis usque ad finem 

(§ 30) 
rVb 13, 4 large redegit ad om. Z^ suppl. in mg. Z* 
VI 32, 5 morhipetent sive hostium sive civium (sic Z*!) 

gladii sive om. Z^ post sive, suppl. Z* in mg. 

[sequitur insularum, om. P Memm.] 
VII 8, 3 non ut — cursus post rotari? 

baec verba in PT exstant, qui aHus aUa praetermiseront 
(cf. Stud. n 24 sq.). neque igitur cuiusnam stirpis Z sit, 
adhuc patet, neque hoc uno codice satis miro quarta stirps 
constituitur: res dubia relinquitur. 

Dilucida est stirps X et satis a me olim e codicibus 
PKL^O et excerptis M restituta (Stud. I 41—47,11 13 
— 19). hi enim codices omittunt 

II 23, 2 his maximis — est ignem post in ignem 
n 48, 1 quia m. significat: cf. supra p. XXVI 
VI SO, 3 celehrant — ex infimo ante veniunt. 



PRAEFATIO XXIX 

praeterea una quaeque pagina menda minora huius stirpis 
praebet. neque mirum est, quod in J^L' lacunae expletae, 
menda saepe correcta sunt. adem in aliis codicibus factum 
esse veluti iis, unde P et T descripti sunt, suspicio est, 
neqne vero horum fata nobis ante oculos versantur, quo- 
niam libn, qui correcturas inter lineas vel in margine 
habebant, ipsi perierunt. L^ autem e Z eiusve gemello 
pendere nunc probavimus, de J^ postea videbimus, cum 
de codicis £ fide disputaverimus. 

Exemplaris X parum fidelis memoriam L^ optime ser- 
Vavit, paulo minus J^ eiusque gemellus E etsi vetustior 
tamen parum diligenter scnptus, maxime neglexit minima 
cnra exaratus; diligentius perscripta sunt exceipta (H) 
neque vero a suspicione interpolationis libera. haec re- 
petere singula nunc non necesse erit. 
9* Stirpi '9', imprimis codici H, summa fides habenda est. 
tamen ne huius quidem exemplaris contextus integer fuit, 
imde libri EFGH aliique atque inde a III 25, 6 libri 
vulgares, quos 7} nominavi, manarunt. in minoribus enim 
omnes simul peccaverunt et hos locos omiserunt (Stud. I 55. 
72; n 9): 

I 3, 5 deinde vmltas — imaginem solis post ima- 

ginem solis 
II 48, 1 aeque — finitnm est: cf. supra p. XXVI 

V 1, 3 flmtus est — fuerit ante fluctus est, ubi 

EFGH etiam in unam partem om. 

V 18, 4 an non nasci post nasci [ubi integer est <f, 

non ij!] 
Vn 5, 3 talem — fuisse post fulsisse. 

Atqui hi in duas partes discedunt. nam libris FGH 
eadem vitia insunt, eadem verba desunt: 

VI 30, 2 cum pars — deesse, ubi in H hiatus exstat 

VII 10, 2/3 nohis suspicionem — praehere ante nohis 

opinionem 
rVa non integrnm scribae reperiebant, desinunt enim 
F in verbis nivem diWw/at ^.^Y^^^^^si. ^^-fif^^s. 



XXX I^RAEFATIO 

vemis § 19, G in cum quis praef. § 13; 
praeterea Etonensis et Escnrialensis totum 
IV a librum omittunt, sed liic in Escnriar 
lensi ab altera manu usque ad tuUt arentibus 
2j 9 additus est. 
quartus locus 11 6, 5 , de quo olim dubitavi (Stud, 
I 68; n 9), totus in GH exstat. 

codex F ascita A familia interpolatus, unus H prorsus 

sincerus est. 

Ab altera parte stant £ et i^, qili uno loco, III 26, 4 sq., 
eadem verba non famen — certo tempore omiserunt (de 
rVa 2, 27 cf. Stud. I 72), saepissime in levioribus corrup- 
telis conspirant (cfi Stud. I 73). 

Mirum est, quod ordijaem librorum triplicem praebent 
huius stirpis codices. H enim, qui a Grandinem IVb 3, 1 
incipit, Vincentii BeUovacensis codex ceterum similiter at- 
que E interpolatus, tres a Grandines (sicl) orsi G Eton, 
Escur. ordinem familiae sane perversimi fideliter serva- 
verunt (atque ultimum librum hi aut mutilum praebent 
aut prorsus omittunt): 

ivb V VI VII, I n m (iva). 

ij contra codices vulgares ij prioribus libris I — III 26, 6 
e A sumptis hos adnectunt: 

. . m (26, 6— fin.) IVa IVb V VI VH. 

£F denique £F hunc singularem et de consilio excogitatum 
ordinem proferunt: 

I— III, ivb— vn, IV a. 

itaque quisquis hunc librorum ordinem commentus est, 
librum ultimum IV a suo loco reliquit, ceteros septem se- 
cundum ij ordinavit (Stud. I 67 sqq. 69). neque desunt 
cuiusdam inter F et £ commercii vestigia, scilicet lineolae 
in F ad eos praefationis IV a locos adpictae sunt, quos E 
omisit (cf. Stud. I 69). 
SM Excerpta quoque, quae stirpis X sunt, aliquo modo 
enm E cohaerere suspicor. praefationis enim IV a nihil 



PRAEFATIO 



XXXI 



in M traditnr, quod in E deest, immo excerptorum excerpta 
in H exstare videntar: 



[§ 1 — 13 intervaUum sit 

om. H] 
§14 cum hene laudari cur 

pieris — existimarem fidem 

§ 16 praebet H paucis 

om. vel mutatis^) 



[§16 non debebat mihi — 
mori posse § 17 om.] 

§18 adice minc victus — 
derisus e5 § 18 praebet H 

[§19 possum et ipse eqs. 
om. H] 



[post alia § 7 nec invideho 

— intervdllum sit % l^ 
om. E] 

§ 14 cum cupieris hene laur 
dari — estimarem fidem 
§ 16 praebet £ 

[§16 non dehehat — furori 
mm § 17 om. E] 

§ 17 videham apud Gaium 

— dissilui 
[§ 17 ne viderer — mori 

posse om. E] 
§ 18 adice nu/nc invictum — 

Zttcro. adice nu/nc quoque 

vidus — a me indpe § 19 

praebet E 
[§19 Vergiliamtm — con- 

textum om. E] 

neque vero locus libellorum neque numeri 3 — 10 in eo 
codice mutati erant, unde H ceterique excerptorum libri 
pendent. 

Alterius familiae jd meliores qui exstant codices li- 

d bellos I — in 25, 6 et IVb — Vn exhibent. quorum toti 
coUati sunt AB, ex parte C, satis notus est Pragensis 
libri B gemellus, alii minus noti accedunt: ex bis stirps d 
constituitur (Stud. U 38). ab ea alieni esse qui eosdem 

B libellos continent Itali recentes videntur, propter vilitatem 
a me neglecti (Stud. I 16 sq. 1141). nuper horum tam- 
quam antesignanum detexi Palatinum olim Heidelbergensem 
nunc Yaticanum 1579 saec. XIT/XIII, qui auctoritate et 
aetate vetustissimos stirpis d codices BC Prag. nescio 

1) § 16 non mihi fidem tirannus eripuit non [in aliorum — . 
diu om.] puhliei hostes [antequam sui om.] prop. delftti^ \\a\sA.- 
Aibus propriiB in M traditur. 



xxxn 



PRAEFATIO 



an aequiperet. inde subscriptiones, initia exitusque libel- 
lorum exscripsi, ad plura enim enotanda Eoma iam pro- 
fecturus non vacabam; haec vero sui generis esse Pal. 1 
satis probant: 



nulli num(er)ario neces- 
sario factum est Pal. 1 



I 17, 10 nulli non vitio ne- 

cessarium factum est A 

(= 0), paene totum ca- 

put om. BC Prag. 
n 69, 13 nisi qui effugit BC^ 

nisi quod effugit A (= d^) 

in praef. 1 Non me prae- 

terit ABC 
in25,6— IVa2,30om.ABC 
rVb 1, 1 Grandinem hoc mo- 

do fieri si tiH affirmavero, 

quo apud nos gUicies fit 

(sit A), gelata nube tota 

(tota nube A) ABC (= 0) 

V 1, 1 Ventus est aer fluens 
ABC (fluens aer 0) 

V 18, 16 ea, in quihus vita 
consumitur AB C ([ca om.] 
in quae [vel qua\ v, c. d^) 

VI 32, 12 iUi (illis B) et 

ohviam exire ABC (= d^) 
Vli 1 , 1 Nemo usque adeo 

ABC (Nemo usque eo 0) 

Apparet uno loco (libri m) Palatinum 1 meliorem 
esse quam <f, duobus vel tribus (IV b, 11) quam A, uno 
(I) integriorem quam BC, tribus (IV b, I, VI) quam <f, 
ceterum cimi d congruere. itaque eum propriae stirpi B 
attribuerim. 

Cum hoc codice congruunt atque ex eadem stirpe pen- 

dent Chisiani 1, 2 et Vaticani lat. 1, 2, 3. hi enim omnes 

m praei. 1 praeterit me coUocant (sed Chis. 1 Vat. 1, 3 



nisi qui effugit Pal. 1 sed 
(ve)l q(uod) n(on?) supra 
scr. 

Nonpraeterit me Pal. 1 (= 0) 

om. Pal. 1 

Grandinem hoc modo fieri, 
quo apud nos fit glacies, 
gdata nube tota, si tibi aff. 
Pal. 1 

Ymtus est aer fluens PaL 1 

ea, in quibu^ vita consumitur 
Pal. 1 

illa et obviam exire Pal. 1 

Nemo usque adeo Pal. 1 



PRAEFATIO XXXm 

preteriit praebent), atque IVb 1, 1 si tihi affirmavero 
Cliis. 2 Yat. 2 cum Pal. post nube tota coUocant, Chis. 1 
post sit glacies gelata (e Vat. 1, 3 nihil hoc loco enotavi). 
denique I 17, 10 Chis. 2 et Vat. 2 eandem exhibent lec- 
tionem non vitio atque Ad^, contra Vat. 1 et 3 nu{m)ario 
praebent, utraque coniuncta Chis. 1 non vitio numeratio 
habet. 

Ex eadem s stirpe, nisi fallor, codices vulgares pendent, 
scilicet in prioribus libris I — III 25, 6 e ^d haustis (cf. supra 
p. XXIV sq.): magis enim eos cum Pal. 1 eiusque asseclis 
recentioribus congruere quam cum d facile probatur. nam 
m praef. 1 onmes preteriit me et I 17, 10 non vitio num- 
mario (vel num{er)a{i)io) habent. alia exempla Stud. I 27 sq. 
congessi. itaque hi codices in libris I — III 2.5, 6 recen- 
sendis, ubi inter se consentiunt, mihi £ audiunt. in libris 
IV b-'- VII huius stirpis quod testis mihi praesto fuit nul- 
lus, dolebam, cum multa stirpis d yitia recipere cogebar: 
ipse archetypi textus vix usquam Palatino conlato cor- 
rigetur. 

Sane libros III 25, 6 — VH in codicibus C g m H p 
Pal. 3 ceteris vulgaribus non deesse, sed eonmi textum 
stirpis &' esse supra vidimus. is enim, qui mancum esse 
I. m et deesse 1. IV a in suo exemplari e familia A deri- 
vato observavit, ad hunc hiatum explendum codice 1] nostri 
E simillimo potitus inde ceteros libros onmes descripsit 
neque ad prius exemplar nisi correcturas quasdam adiec- 
turus revertit. idem fortasse ex illo novo codice priores 
quoque libellos exemplaris € ceterum iam spreti correxit, 
unde interpolationes in Chis. 2 Vat. 2 (Stud. I 15) fluere 
potuerunt. magis mirum est, quod libellonmi ordinem 
I — Vn adiuvante fortima genuinum vulgo recuperatum 
sed numeros 1 — 6 e A saepe servatos reperimus; tamen 
codices vulgares exstant, qui septem ut Aldina vel octo 
libros enumerant (Stud. 131 sqq.). 



Smmmoam KATVRAL qjTAMsT. ecl. Gexoke. 



XXXIV PRAEFATIO 



y. Index singnlornm codicnm 

1. Libri classis ^ qui libellos IVb — VII, I — IVa 

continent. 

Stirpis ^ [antea {i appeUatae]: 

H Parisinus lat. 8624 membr. saec. XII/XIII, olim Q nunc 
H appellatus, summae fidei, totus bis a Eossbachio iterum- 
que a me (sed capp. IVa 1 — 2 praetermisi) excussus. 
Stud. I 38. 
G Montepessulanus H 116 membr. saec. Xm, cuius 
fol. 10(y Chatelain in tab. 169 depingendum curavit. non- 
nulla folia examinavi. Stud. I 10. 

Eseurialensis N rH 16 membr. saec. XIII (Stud. I 38) et 

Etonensis 89 membr. eiusdem aetatis (Stud. II 11) 
artioribus vinculis cum G conectuntur. 

Vincentii Bellovacensis exemplar ante medium saec. 
XI TT exaratum eiusdem stirpis yidetur fuisse sed inter- 
polatum (Stud. I 39, cf. 70 sq.). a Vincentio pendet 
Gualterus Burlaeus (Stud. I 39). 

De aliis huius stirpis libris cf. p. XXXVI. 

Stirpis Xi 

L Leidensis Vossianus lat. fol. 69 membr. saec. XII ex- 

euntis; folium Nat. Quaest. primum Chatelain in tab. 169 

expressum edidit. totum contulerunt Larisch et G. Mtiller. 

altera manus, quae mnlta erasit et correxit, cum Z con- 

gruit. Stud. I 36, H 13. 
K Cameracensis 555 membr. saec. XII a me conlatus^ 

bonae notae est. Stud. I 37. huius gemellus est (cf. 

Stud. n 17 sq.) 
J Oxoniensis collegii Sti. Johann. nr. 36 membr. saec. 

Xm, quem corrector pertractavit (J*). Eossbach totum 

excussit Stud. II 13. 



PRAEFATIO XXXV 

Leidensis lat. oct. 199 saec. XIV in. neglegenter ex- 

aratus, magis L^ quam J^E af£nis. totum contuli. Stud. 

I 37, n 13. 

Excerptorum coUectionem saec. fere XII confectam 

quinque codices praebent, in quattuor excerpta Nat. Quae- 
H stionum e X sumpta exstant. horum Parisinum 17 903 

membr. saec. XIII ego et Eossbach contulimus. Stud. 11 14 

et supra p. XXX sq. 

Stirpis q: 

P Parisinus lat. 6628 membr. saec. XIII (fort. exeuntis). 

totum contulit Eossbach, iterumque ego (sed FV 1 — 2 prae- 

termisi). Stud. 137, II 20. 

Escurialensis III 2 membr. saec. XIII/XIV, fortasse 

item atque P e codice Beccensi descriptus erat. Stud. I 37. 
Codex Memmianus Opsopoei, qui periit, eiusdem stir- 

pis fuit. Stud. I 40, II 26. 
U Monacensis 11 049 saec. XIV vilis est, paucas paginas 

excussi. Stud. I 38, II 27. 
S Interpolati sunt duo codices: Montepessulanus H 445 

membr saec. Xlll ineunte perscriptus, in quo nunc Nat. 
T Quaest. IVb — VI 9 tantum servantur, et Parisinus 6386 

membr. saec. XIII ut videtur ineuntis. utrumque codicem 

et ego et Eossbach contulimus. Stud. 11 21 sqq. 

Eiusdem stirpis nescio an Alberti Magni codex fuerit 

sane interpolatus. Stud. I 39. 49; 11 29. 31. 

Stirpis ignotae: 

Z Genevensis lat. 77 membr. saec. Xllex., cuius folium 8^ 
Chatelain in tabula 170 delineavit. hunc olim E appel- 
latum paene totum a. 1902 contuli (sed omisi VI 17, 
3 — 32, 12). Stud. II 22, cf. supra p. XXVII et infra 
p. XLH. 

Monacensis ep. 176 lat. membr. saec. XV. Stud. I 39. 

Parisinus regius 6395 membr. aa^c.^XSN. ^\^A.X^^ 



XXXVI PRAEFATIO 

2. Codices, in quibus ordo libellorum novatus est 

Stirpis S': 
Ordo librorum est I— IH, IV b— VII, IV a. 

E Erfurtensis, nuDC Berolinensis lat. oct. 9, membr. saec. 
XIII, quem contulerunt Herel, Fickert, alii. Stud. I 56. 
hunc librum qui ante me omnium optimus esse ferebatur, 
sine cura exaratum esse et interpolationibus temerariis 
scatere evici (Stud. I 57 — 70, cf. II 27 sqq. et infra 
p. XL sq,). 
jjw Wirceburgensis 59 chart. anno 1469 ex £ descriptus 
est; pauca folia, quae continebant I 11, 3 — 15, 8, nunc 
in E deperdita, ex uno Wirceburgensi E^ (olim W ap- 
pellato) novimus. partem Larisch contulit, cetera G. Mtiller. 
Stud. I 56. 

Fragmentum Coloniense Gruteri, quod periit, cum E 
concinebat. Stud. I 57. 

F Oxoniensis Mertonensis 250 membr. saec. XIV olim N, 
nunc F nominatus, interpolationum expers est, nisi quod 
priorum librorum textum corrector secundum A emendavit. 
complures libros contuli. Stud. I 66, II 10. 

Libri vulgares e stirpibus € et i] conflati: 

Ordo libellorum vulgaris est I — VII, posterioris partis 
fl (ni 2o, 6 — Vn) textus, quem ij (vel g) nominavi, e d- 

pendet et maxime cum E congruit; prior pars (I — III 25, 6) 

6x alterius familiae stirpe s fluxit. 
g Guelferbytanus Gudianus 10 membr. saec. XIII fort. 

exeuntis; totum secundum J correxit manus altera (g^). 

hunc Fickert contulit. Stud. I 17sq. (in fol. 287' lege 

. . Clusine dioc{esis) . .). 
IQ Oxoniensis Mertonensis 300 membr. saec. XIV. aliquot 

libros contuli. Stud. I 18. 
11 Leidensis 458 membr. saec. XV. particulas excussi. 
B^d, 1 16. 



PRAEFATIO XXXVn 

Vaticani lat. 2215 saec. XV et 2214 paulo vetustior, 
uterque membr. Stud. I 19. 

Neapolitanus 368 membr. saec. XIV. Stud. I 19. 

Parisini regii 6380, 6390, 8717 membr. saec. XIV. 
Stud. I 19 sq., II 42. in his sex libelli numerantur, in 
illis qui secuntur septem. 

Caesenas 20, 5 membr. (?) saec. XIII (?). Stud. I 20. 

Venetus Marcianus 141 membr. saec. XIV. Stud. I 21. 

Florentinus Laurentianus 76, 35 membr. a. 1426 scr. 
Stnd. I 21. 

Parisinus regius 6385 membr. saec. XIV. Stud. I 20. 

Monacensis 23 473 membr. saec. XFV. Stud. I 20. 

Vindobonensis Palatinus 3134 cbart. saec. XV. Stud. 
n 41 sq. 

His addi potest editio princeps Nat. Quaestionum, quae 
Venetiis a. 1490 prodiit (seneca moralis etc. per Bemar- 
dinum de Cremona et Simonem de Luero), vel altera 
a. 1492, quam Fickert contulit (Ald.). Stud. I 21. 

In codice Vaticano lat. 2212 membr. rec. octo libelli 
numerantur. Stud. I 21. 

Eomanus Barberinus VTII 127 membr. saec. XV libel- 
los non numeratos praebet. Stud. I 21. 
cp Coloniensis Gruteri et Palatinus quartus nisi e coUa- 
tione buius viri non noti sunt. Stud. I 21. 

Palatinum eiusdem tertium a. 1901 Eomae detexi: 
est Vaticanus Pal. 1540 membr. in quarto saec. fere XV 
exaratus, ex 167 foliis scriptis constat. in folio ceteris 
praefixo legitur Carte 168 Jannotij manettj et tabula scrip- 
torum. insunt fol. 1 de ira, f. 22 brev. v., f. 34 provb., 
f. 38 mor., f. 40 clem., f. 47 remed., f. 50—92^ benef., 
f. 93'— 140' Quest. Nat., f. 140'provid., f. 160 beata v., 
f. 159 tranq. v. Gruteri coUationem Fickert edidit. textus 
interpolatus et suppletus est. Stud. I 22. 



XXXVni PRAEPATIO 

3. Libri classis J, qui libellos I— m 25, 6 et IVb— VH 

tamquam sex continent 

Stirpis d: 

B Bambergensis M IV 16 membr. saec. XII contulerunt 

Jan, Fickert, G. Mtiller. unam paginam Chatelain in tab. 

168 delineandam curavit. Stud. I 10, II 38. 

Pragensis capitularis L 94 membr. eiusdem aetatis et 

Bambergensis gemellus, vix hinc descriptus. Stud. I 10. 
C Austriacus Sanctae Crucis monasterii membr. saeculo 

Xn vix recentior. aliquot libros contuli. Stud. II 38 sqq. 
A Leidensis Vossianus lat. oct. 55 membr. saec. XIII, 

olim Nicotianus Opsopoei. codex correctus est neque ex 

una d stirpe derivatus; fortasse idem codex Pinciani fuit. 

totum contuli. Stud. 111. 

Stirpis 8: 

Vaticanus Palatinus 1579 in foliis 64 octavae formae 
membr. saec. XIII (vel XII exeunte) exaratus. hunc a. 1901 
detexi. insunt: fol. 1 Fulgenfius. Expositio virgiliane filos- 
fos moralis — f. 15. fol. 16 ab alia manu nescio quid 
additum est. fol. 17 in alia membr. ab alia manu eaque 

saec. XII/XIII Annei Senece de naturalihus questionihus 

incipit ^Quantum inter — levi manu querimus^] fol. 60. 
ibid. Lucii annei senece liher de remediis fortuitorum ad 
lucilium indpit — fol. 61^. explicit lih^er) de remediis 
fortuitorum. incipit lih{er) proverhiorum .... initia tan- 
tum et exitus libellorum inspexi, cf. supra p. XXXI sq. 
Pal. 1 mihi audit. 

Vaticani (1, 2, 3): lat. 1769 et 2216 membr. saec. 
XIV; 2213 saec. XV membr. Stud. 111. 

Chisianus prior: E VIII 2o2 membr. saec. XIV. Stud. 
I 12, n 41. 

Chisianus alter: H VII 245 membr. saec. XV. Stud. 1 12. 
bic liber aeque atque Vat. 2 interpolatus est. cf. p. XYXTTT, 



PRAEPATIO XXXIX 

FlorentiniLS Laurentianus 82, 20 chart. rec. Stud. 1 12. 
Accedunt libri vulgares in parte priore (I — ^III 26, 6) 
ex 6 descripti: cf. supra p. XXXVI. 

4. Libri originis ignotae 

Parisinus bibl. nationalis 17 842 saec. XV. Stud.n42. 

Vaticani, qui olim Alexandri Petavii fuerunt, 905, 
1138; 58, 1142, 1338. 

Cameracensis 939 membr. a. 1379 scr. Stud. I 22. 

Parisinus regius 6395 membr. saec. XV, qui excerpta 
tantum Senecae continet. Stud. I 22. 

Alii codices in catalogis vetustis commemorantur (cf. 
Stud. I 87 — 90) vel a viris doctis ante Fickertum adhibiti 
hic illic afferuntur. 



VI. De codicnm correctnris 

Plerique Senecae codices non solum suae familiae gen- 
tisque signa prae se ferunt sed etiam vestigia studii philo- 
logorum et correctorum tam manifesta, ut haec affinitas 
exemplarium aeque emendatorum nonnusquam magis quam 
illa gentilium primaria sed obruta appareat. hac de causa 
primo obtutu librum T dum inspicio gemellum codicis £ 
esse putavi. nimirum multis libris secum comparatis alius 
aliunde et bonas lectiones et menda parum perspecta 
hauriebat, alius alibi emendationes addebat. neque vero 
hae correctiones et emendationes usque ad archetypum 
librorum recedunt neque ultra, sed in libris recentioribus 
leguntur, atque maxime in <f, 8, ij videntur fuisse. in- 
tacti ab iis d^-d-H, paulo minus X (et p?) manserunt, et 
codices J^KL^ pauca ex alius stirpis codicibus ad stir- 
pis X textum adnotata, alia L^O praebent. neque igitur 
fundamento caremus, si et ipsum archetypum lacera- 
tiun restituere conamur, neque est, cur correcturas et 
interpolationes huic attribuamus. immo medii aevi sc. 
saeculorum XI/XII et sequentiutn studia s^d\vVa. x^^'^^:^^^ 



LX PRAEFATIO 

qtiae in Francogallia maxime floruisse (Stud. I 88 sq.) et 
in schola Camotensi culta esse (Stud. 11 34 sq.) coniecL 
accuratiora de liis doctiores nos docuerunt velut Eduardus 
Norden^), et doceant, ego de ipsis Senecae codicibus 
quid erui possit congerere satis habeo. 

Sinceram codicis A memoriam ad nos non pervenisse 
constat (Stud. I 24 sqq., 76 sqq.), nam de saepissime de 
prehendimus correctos et saepe iisdem locis. quorum d 
e X emendatum esse apparet, cf. 

VI 5, 2 cantentum] contemptum X contempnendum d 
6, 1 innare] in mare X in mari 6 
3, 3 ma^na pars] pars magna X 6 
3, 4 timendi] timidi Xd (cf. Stud. 1 78). 

rarius (f cum P(p) vel Z congruit, velut 

13,4 istic] isti PT<f 

3, 5 existimant] estimant PT(f 
n 27, 4 ilUsarum] illarum B^P Ulesarum s 

ib. hic fieri illo A^0] hoc fieri aP hoc fieri hoc 6 
V 2 a. c. arietare] ar'%(stari Z artari <f. 

porro libri vulgares quotquot innotuerunt parum fideles 
sunt neque genuinam stirpis B imaginem ostendunt (cf. 
Stud. I 23), atque codex A, etsi alteri stirpi a me ad- 
scriptus est, tamen saepe inter (f et € fluctuat saepiusque 
mirum in modum cum ^{X) conspirat: 

II 44, 1 secunda] om. Aa 

44, 2 hoc] et hoc Ae 

34, 4 non A^0] om. J 
I 3, 4 eo (ss. mira) d^Q] adeo bYX adeo eo A* 
II 42, 2 an A0] aut Be. 

quae cum ita sint, utrum ipse codex A an apographa 
tantum ex exemplari alterius classis vel exemplaribus cor- 
recta sint, diudicari nunc non potest. 



1) Cf. Norden, die anUke Kunsiproaa. Leipzig 1898« 
U 712—724. 



PRAEFATIO XLl 

Codices Chisianus 2 et Yaticanus 2 ex exemplari Ei] 
af&ii correcti vel potius interpolati sunt (Stud. 127 sq.). 

Sed e A nonnulli melioris originis codices sive toti 
interpolati sunt sive folia continua, veluti T (Stud. 11 33), 
P*, vulgarium p (Stud. I 23 sq. 76), alii. atque vulgares 
omnes in posterioribus quattuor libris textum gentis 1] 
hic illic e d correctum praebent (Stud. I 76). accedunt 
autem ad codicem T libri aeque multis locis interpolati 
E(J*)L*SZ, quorum communes correcturas ex eodem ali- 
quando fonte fluxisse apparet: 

I 2, 4 spissim 0] spissum est J, L^TZ 

2, 9 constcmtia d^] inconstmtia J, EL^Z 

3, 4 haheat 0] haheret <f, L^T^Z 

ni 21, 2 notas d^] causas T naiMvam J, Z. 

atque eiusdem generis est talis lectio qualis magis vasti- 
que magis E* IVb 4, 2 ubi verba magis vastique vasti- 
que magis A collocant. 

Saepissime familiae codices inter se conferebantur, 
atque binc cur singuli diversarum stirpium simillimi tex- 
tns lectiones habeant optime explicatur. sic enim EST 
nec non J* conspirant, atque inter se L*Z (cf. Stud. 11 29): 

in 30, 6 plurihus locis n^qZ] om. EPH J« 
IVa praef. 17 potentium] om. (E)PH J^ 
n 32, 7 qu^d ante paucis^ om. PGHP, habet E 
ni 24, 3 sine igne\ om. J^EE, suppl. J* 
VI 7, 5 esse in ahdito^ esse in ahscondito J E L 

in ahscondiio E 
in 28, 4 (a)equo] equor PT, vel equor add. J(J*? 

Ji Rossb.) 



ni 27, 7 auct^s 
27, 8 rapida 



actus P(Ti?) P 
rapta ijEJ^T 



25, 9 maieria'] om. E J*T [levitas Vincentius]. 

itaque viae patent harum correctionum e diversis codici- 
bu& petitarum. neque seiungi potest Z et qui saepe 
easdem lectiones recepit L^: 



XLH PRAEFATIO 

V 7, 1 aliqm dXqi] ex aliqm -d-L^Z 

18, 7 in eius AP, om. s] in ds d dus T ImmB 

Neque igitur mirum, quod multis exemplaribus inter 
se collatis eadem menda etsi recentiora tamen saepe re- 
currunt, veluti 

n 20, 2 efficax esse em.] effixa esse fieri eb esse A 
esse Z fieri ET (sed post aliqwmdo E colL) 
effici Vincentius. 

neque vero hae contextus immutationes errori debentur 
omnes sed satis multae interpolationes sunt et audaces et 
sagaces, quarum insignes nonnullas antea congessi (Stud. 
I 68 sqq., 11 29 sq.). exempli loco afferatur adustus IVb 
13, 5 in L^Z additum. atque memoria est dignum, quod 
nonnusquam scribae diligentes ad locos temptatos inter- 
pretamenta quaedam adiecerunt, veluti 

m 23 ex posteriorihus] ex his posterwribus (sc» 
libris?) Z: cf. ex superioribus ET (sc. in E 
ordo librorum temere mutatus est) 

in 28, 3 veteris ante littoris] interioris PT venHs ri 
antiqui Z. 

atque eodem modo II 27, 3 ubi in archetypo acre videtur 
fuisse, in A aere describebatur, in omnibus quotquot in- 
notuerunt familiae codicibus traditur acre acerbum, 
neque aliter explicantur IV b 4, 2 tcmporis cf-d* aeris qZ 
temporis vel aeris X et glossemata simiUa (cf. I 1, 14), 
quae raro leguntur in libris vetustioribus. studii et dili- 
gentiae philologorum saeculorum fere X/XI — Xn/XIII 
testimonia haec sunt pulchra neque satis hodie aestimata. 

VII. De textn emendando et edendo 

Non correctorum medii aevi studia sed antiquitatis 

socordiam secuti sunt recentiorum temporum philologi. 

neglecti enim a plerisque Naturalium Quaestionum libelli 

cum ceteris Senecae scriptis multo magis adamatis prelo 



PRAEFATIO XLin 

tradebantur, non emendati edebantur. unum excipio edi- 
torem Matthaeum Fortunatum virum Ungaricum, qui se- 
paratos L. Ann. Sen. nat. Quaest. libros VII apud Aldum 
Yenetiis 1522 e pluribus codicibus a se collatis edidit et 
deinde idem opus alteri Erasmi editioni castigatum sub- 
iunxit (Frobenianae a. 1529). ceteri singulos tantum locos 
tetigerunt. atque ut totam coniecturarum et lectionum 
farraginem ante annum 1842 prolatarum uno conspectu 
comprehendamus, sollertiae et diligentiae C. R. Fickerti 
debemus: ipse ne recensionis quidem fundamentum posuit. 
huic ponendo Fridericus Haase dedita opera a. 1851 tex- 
tum in lucem emisit non apparatu critico instructum sed 
cum ratione et sagacitate recensitum et emendatum, artis 
et ingenii monumentum indelebile, quamquam ne huic 
quidem codices satis multi neque optimi suppetebant. 

His recentissimis temporibus complures viri docti et 
sagaces in sermonem Senecae codicumque errores inquisi- 
verunt, Larischi et Rossbachi copiis usus novae editionis 
spicilegium (IV a 1 et 2) Hermannus Diels edidit, alii 
singula menda sustulerunt. horum dissertationibus quas 
C. Hosius et E. Hermes in volumine I sollerter conges- 
serunt, nunc paucas praecipue ad Nat. Quaest. spectantes 
addiderim neque disquisitiones de ordine libellorum factas 
omiserim: 

W. Allers noch einmal die Buchfolge in 8en, nat. Quaest 

in Fleckeis. Jahrb. 145, 621 (1892) 
E. Chatelain FaUographie des classiques latins TL livr. 13. 

Paris 1897 
L. Crousle de L. Ann. Sen. nat. Quaest. thesis Paris. Ver- 

sailles et Paris 1863 
H. Diels Seneca und Lucan^ Berlin 1886, in Ahhdlg. der 

Berl. Akademie 1885 
C. M. Francken Lucanus de Nilo in Mmm. 21, 315 (1893) 
W. Gemoll in censura Studiorum meorum priorum in 

Wochenschrift f Uass. PhU. 13, 428 (1896) 
A. Gercke: cf. supra p. V 



XLIV PRAEFATIO 

M. 01. Gertz emendationes Annaeanae in Milanges Graux 

p. 353 (Paris 1884) 
J. Fr. Gronovii notae in L, Ann, Sen. nat. Quaest . . edi, 

Fickert. Vratisl. 1846. 48 
G. GundermaDn die Buchfolge in Sen. nat. Qtiaest, in 

Fleckeis. Jdhrl. 141, 351 (1890) 
F. Haase animadv. ad Sen. lihros . . de nat. Quaest. in In- 

dice lectionum Vratisl. 1859/60 
C. Hosius Liica/nus und Seneca in Fleckeis. Jahrh. 145, 

337 (1892) 

F. Jonas de ordine lihrorumL.Ann. Sen. diss. Berol. 1870 p. 56 

G. D. K6ler L. Ann. Sen. nat. Quaest. libros septem rccogn, 

em. atque comm. pcrpefux) illustr. Gottingae 1819 
B. Larisch de Scn. naf. Quaest. codice Leid. Voss. ((,9) et 
locis Ulorum lihr. a Vincentio Bell, excerptis, diss. 
Vratisl. 1865 

— Beitrdge . . Programme Sagau 1870, Patschkau 1874. 

1879 (var. lect. ad I— H 26) 
P. Lejay in recensione Studiorum meorum priorum in 

Bevue critique 44, 195 (Paris 1897) 
H. C. Michaelis nofae ad L. Ann. Sen. nat. Quaest. in 

Philol. Vm 445, IX 324 (1853/54) 
Georgius Miiller de L, Ann. Stn. Quaestionihus nat, diss. 

Bonnae 1886 
Johann Muller ither die Originalitdt d. nat. Quacsf. Senecas 

in Fesfgrufi aus Innshruck 1893 

— krit. Studien z. d, nat. Quaest. Senecas in Sitz.-Ber. 

d. Akad. in Wien CXXX (1894) III 
A. Nehring iiher die geologischen Anschauungen des PhiUh 
sophcn Scncca. Wolfenbiittel 1873. 1876 

— iiher die OrigincUitdt von Scnecas naf. Quaest. in Fleckeis, 

Jahrh. 147, 718 (1893) 
0. Rossbach in recensione Studiorum meorum priorum in 

Berl phil. Wchschr. 1897, 105 
F. Schultess de Sen. Quaest. nat. et epist. diss. Bonnae 1872. 

— Annaeana studia, Qrat. Schr. des Hamhurger JoJum- 

neums 1888. 



PRAEFATIO XLV 

Prae ceteris de interpretandis Quaestionibus Eoler, Diels, 
Johann Miiller meriti sunt. verba corrupta summo ingenii 
acumine emendayerunt Madvig, Gertz, Schultess, alii, quam- 
quam non raro his debili fundamento usis aedificium iam corruit. 

Ego archetypum quantum possem restituere meum esse 
duxi et hac de causa omnes coniecturas bonis codicibus 
invitis a me receptas litteris obliquis vel cancellis signavi. 
in rebus orthographicis codicum scribarumque medii aevi 
consuetudines sequi non potui, velut Aristotill suum red- 
didi nomen et a Leone iussus umor scripsi, non /mmor; 
minima (velut inlata, illata) eaque in iisdem codicibus 
saepe rationem fugientia ne adnotavi quidem. verba Graeca 
Graecis litteris exhibui (cf. ventorum nomina V 16 et 17). 

Yerba aliorum auctorum a Seneca adlata ex eorum 
libris nusquam fere correxi, quia ipse Seneca versus e 
memoria excitasse videtur (cf. Stud. I 92). quin est, ubi 
Seneca meliorem textum praebeat veluti V 16, 1 trionesi 
Metamorphoseon enim libri. I 64 trionem habent, Diomedes 
vero trionts tradit idemque Planudes legit, qui &Q7irovg 
vertit (H. Milller, de Met. Ovidii cod. Planudeo, Gryph. 
1906 p. 10). 

Una re maxime angor, quae certiore passu aliquando 
progredi nos iubebit, observationem dico clausularum. his 
strenue observatis regulisque artis statutis multa Skutsch 
temptavit (non omnes coniecturas earum causa ab eo pro- 
latas attuli), neque vero mihi prorsus persuasit. sine 
dubio Seneca illa artificia non sprevit, tamen ratio fines- 
que consuetudinis Annaeanae adhuc obscura sunt; neque 
igitur in textu nunc primum e codicibus edendo rationi 
forte optimae sed adhuc incertae ut inservirem ab animo 
impetravi, nisi offensio gravis aut aliae causae accedebant. 

Brevitatis et perspicuitatis cum semper studiosus essem, 
inutiles singulorum codicum corruptelas ne commemoravi 
quidem, molestas copias codicum vulgarium ri a Fickerto 
eongestas plerumque praetermisi, ipsius codicis E carboni- 
bus ante me pro auro venditis non aliter quam philo- 
logorum huins aetatis thesauiis usua axmi. T^ixKxtxws^ ^^^so^. 



XLVI PRAEFATIO 

modo in coniecturis afferendis parcus fui, nisi vel ad sen- 
tentiam vel ad textum restituendum faciebant; argument& 
causasque proferre non potui. spero igitur Koeleri com- 
mentarium aliquando correctum ab aliis et retractatum iri. 

Nunc, dum plagulas meas legunt Fridericus Leo, qui 
iam a. 1895 comiter me adiuvit, IVanciscus Skutsch, Guilel- 
mus KroU, Otto Rossbach. totum fere pertractaverunt tex- 
tum: horum scientiae et acumini Senecam multum debere 
unaquaeque pagina docet, plura ipse saepissime edoctus 
grato animo et scio et profiteor. tamen non ad finem nos 
pervenisse sed aditum tantum ad Naturales Quaestiones 
patefactum esse non ignoro, adeo enim corruptae tradun- 
tur et vix multorum coniuncta et intenta opera restituimtur. 
coniecturandi sane et hariolandi campus est largus, artis 
leges severae sunt et circumscriptae. atque saepe e me- 
delis corruptelarum decem pluribusve excogitatis vix unam 
me commemorasse benevoli sciunto lectores. 

Gratias multis aliis viris imprimis bibHothecariis cum 
nostratibus tum extemis atque collegis et antea in Stu- 
diis meis dixi et nunc deberi gratus sentio, inter quos Otto 
Bossbach, homo indubitatae fidei, primum locum obtinet, 
qui quaecumque collata et collecta habebat mihi diu utenda 
permisit. gratiam non parvam etiam seminarii nostri 
sodalibus habeo, quod eruditioni simul mihique dediti mag- 
nam schedularum partem cum plagulis diligenter contu- 
lerunt W. Barthel, qui Philam et Meroen insulas a Seneca 
confundi vidit, Er. Pusch, Guil. Falbe, alii hic illic, ut 
par erat, nominati, et quia indices confecerunt, Th. Blunk, 
B. Lier, C. Catholy. illorum cura adiutum me collationes 
Georgii Miiller, amici praematura morte his studiis erepti, 
Bossbachi nec non meas septem fasciculos complexas, 
quoad fieri poterat, exhausisse confido. denique Alfredi 
Giesecke bibliopolae liberalitati et indulgentiae gratiam 
debeo non ultimam, quod codicem Genevensem conferre et 
totam editionem diu incohatam saepe interruptam tran- 
quille emittere potui. 

Scrihebam Gryphiae meuse Aprili a. 1907. 



NATURALIUM QUAESTIONUM 



LIBRI vm 



CONSPECTVS SIGLOKVM 

Codices integri (^): 

£ Berolinensis saec. XIII \ 

F* Mertonensis s. XTV 

Qt* Montepessulanus s. XIII i stirpis ^ 

H Parisinus s. Xll/Xni 

{fj codices vulgares; singuli g]/ 

J Sancti lohannis Oxon. s. XIII 

K Cameracensis s. XII 

L Leidensis s. XU ex. \ stirpis X 

M** Exc. Parisina, s. Xin 

Leidensis s. XIY in. 

P Parisinus s. XIII ex. 

S** Montepessulanus s. XIII 

T Parisinus s. XHI 

Z Geneyensis s. XII ex. 



stirpis (f 



Codices lacunosi (J), qui 11126, 6 — IVa omittnnt: 

A Leidensis saec. XIII ) 

B Bambergensis s. XII l 4.' * a* 

C* Sanctae Crucis s. XE ( ^^^^ ^ 

Prag.* Pragensis s. XII I 

Fal 1* Vaticanus s. Xll/Xm | gtirDs c 
[codices vulgares; singuli g] } ^^ 

Codices yulgares: 

0* Coloniensis Gruteri rec. 
g Guelferbytanus s. XIII ex. 
m* Oxon. Mertonensis s. XTV 
n* Leidensis s. XV 
p* Palatinus 4 Gruteri rec. 
Pai. 3* Vaticanus s. XV 



in libris I — lU 25,6 stirpis € 
^ in in 26, 6 — Vn stirpis iy(^) 



Asteriscum * apposui codicibus non prorsus coUatis (ECemnp 
PijLl, 3) aut tantum inspectis (Q Prag. Pal. i). 

Binos asteriscos ** addidi codicibus (M8), in quibus plera- 
que desnnt. 

Siglis J, X lectiones familiae vel stirpis afferuntur etiam 
invitis paucis libris. (J) vel il? cauti<mem prodit. (H) est 
lectio e silentio data, H? incerta. 



NATDKALIUM QUAESTIONUM 
LIBER I QUI FERTUR. 

Liber odavus. 
De ignibus caelestibu^. 

^Praefatio.^ Quantum inter philosophiam interest, l 
Lucili virorum optime, et ceteras artes, tantum inter- 
esse existimo in ipsa philosophia inter iUam partem, 
quae ad homines, et hanc, quae ad deos pertinet; al- 

5 tior est haec et animosior, multum permisit sibi: non 
fuit oculis contenta, maius esse quiddam suspicata est 
ac pulcrius, quod extra conspectum natura posuisset. 
denique inter duas interest, quantum inter deum et 2 
hominem: altera docet, quid in terris agendum sit, al- 

10 tera, quid agatur in caelo; altera errores nostros dis- 
cutit et lumen admovet, quo discemantur ambigua 
yitae; altera multum supra hanc, in qua volutamur, 
caliginem excedit et e tenebris ereptos perducit illo 
unde lucet. equidem tunc rerum naturae gratias ago, 3 

16 cum illam non ab hac parte video qua publica est, 

liber primus vulgo]l. quintus K Mon. Esc. T 1. septimus 
OHL, 1. octavus Ge. l)e ignibus caelestibus cum g add. Ge. 
conl I 1, 1 ei Stud. 1 121 || 1 Praefatio add. Fortun. || 
4 hanc] illam <fT | deos pert.] deum spectat 6 || 7 ac] et JT | 
pulcrius codd. plerique \\ 8 denique] tantum add. (J) Z post inter 
duas add. (E)L^ {| 12 altera Ae^] om. <fg | multum s. hanc] 
om. A , multo s. h. 'mlgo \ hanc supra coll. P Memm. (^ ?) || 
13 calig.] ante in coU. e \ excedit] escendit Zimmermann, sed 
cf. Culex 143 (Leo) || 14 nat. rerum coll. 6 \ 15 (\iia.\ qjsaa 
^r(H*?Li?)0 

SSNBCAX NATUBJLL. QVABST, ed. GeTCke. ^ 



2 ' L. ANNAEI SENECAE 

sed cum secretiora eius intravi, cum disco, quae uni- 
yersi materia sit^ quis auctor aut custos^ quid sit deus, 
totus in se tendat an et ad nos aliquando respiciat, 
faciat cottidie aliquid an semel fecerit, pars mundi sit 
an mundus, liceat illi hodieque decemere et ex lege 5 
fatorum aliquid derogare, an maiestatis deminutio sit 
et confessio erroris mutanda fecisse «sed> necesse est 
eadem placere ei, cui nisi optima placere non possunt; 
nec ob hoc minus est liber f potens, ipse est enim 

4 necessitas sua). nisi ad haec admitterer, non ^tanti^ 10 
fuerat nasci. quid enim erat, cur in numero viventium 
me positum esse gauderem? an ut cibos et potiones 
percolarem? ut hoc corpus causarium ac fluidum peri- 
turumque, nisi subinde impletur, farcirem et viverem 
aegri minister? ut mortem timerem, cui uni nascimur? is 
deh*ahe hoc inaestimabile bonum: non est vita tanti, 

5 ut sudem, ut aestuem. quam contempta res est 
homo, nisi supra humana surrexerit! quamdiu cum 
affectibuscolluctamur, quid magnifici facimus? etiamsi 
superiores sumus, portenta vincimus: quid est, curso 
suspiciamus nosmet ipsos, quia dissimiles deterrimis 
sumus? non video, quare sibi placeat, qui robustior est, 

6 in valetudinario: midtum interest inter vires et bonom 
valetudinem. effugisti vitia animi: non est tibi frons 
ficta nec in alienam voluntatem sermo compositus nec » 
cor involutum nec avaritia, quae, quicquid onmibus 

2 auctor] sit add. e \\ 3 tendat] intendat J, intendatar 
Madvig | et om. e \\ 4 cotidie traditur \\ 6 demin. Z Muretmi] 
dimin. || 7 sed add. Diels \ est] enim vulgo add. || 8 ead. pl. eij 
ei ead. pl. d ead. placere et (et om. E J'T) ^ || 9 est liber potens 
L^KMJ liber est potens FH nber potens J^O liber (esse (idd. P*) 
pot(est) P est 1. aut p. 6 1. est et p. AET 1. et p. est e (est L) 
1. et (ac L*) p. J'L' 1 est ac p. Z | est enimj enim est J || 10 tanti 
add. Leo et Bossbach conl. ep. 76, 6; dial. 1X8,7. opere precium 
add.Z profueratT || 18 caus.] casuarium <fg£ casuarumT casu- 
rum (€)K II 14 quel om. EOH | impletur ^] impleatur ^ || 15 egri] 
egeriei Diels \ unij omnes e uni omnes d || 21 suspiciamusl suspi- 
cimus <f I ipsosl ipei FHL'(P*?)Z | diss.l similes xnnF^HP* 1 
J^J^placeat ^E] placet || 28 in] om. £M'T | ualet.] ualit. libri semper 



NATUR. QUAEST. LDB. I. PRAEF. 3 

abstuUt, sibi ipsi neget, nec luxuria pecuniam turpiter 
perdens, quam turpius reparet, nec ambitio, quae te 
ad dignitatem nisi per indigna non ducet — nihil adhuc 
consecutus es; multa effugisti, te nondum. virtus enim 

6 ista, quam affectamus, magnifica est, non quia per se 
beatum est malo caruisse, sed quia animum laxat et 
praeparat ad cognitionem caelestium dignumque effi- 
cit, qui in consortium deo veniat. tunc consum- 7 
matum habet plenumque bonum sortis humanae, cum 

10 palcato omni malo petit altum et in interiorem naturae 
sinum venit. tunc iuvat inter ipsa sidera vagantem 
divitum pavimenta ridere et totam cum auro suo ter- 
ram, non illo tantum dico, quod egessit et signandum 
monetae dedit, sed et illo, quod in occulto servat 

15 posterorum avaritiae. non potest ante contenmere por- 8 
ticus et lacunaria ebore fulgentia et tonsiles silvas et 
derivata in domos flumina, quam totum circumit mun- 
dum et terrarum orbem supeme despiciens angustum 
et magna ex parte opertum mari, etiam ea qua extat, 

20 late squalidum et aut ustum aut rigentem, sibi ipse 
dixit: hoc est illud punctum, quod inter tot gentes 
ferro et igne dividitur? o quam ridiculi sunt mor- 9 
talium termini! ultra Istrum Dacus non exeat, Ister 
cum Haemo Thraces includat, Parthis obstet Euphrates, 

26 Danuvius Sarmatica ac Romana disterminet, Rhenus 
Germaniae modum faciat, Pyrenaeus medium inter Gal- 

1 ipsi] ipsa d \ neget] negat JP^T {| 2 perdens] ardens 6 
amittens A'8 || 6 et] ac J || 8 deoj deorum £, dei Erasmus, 
cum deo Ge. || 10 petit] cmte calc. e \ m] om. HA || 18 Hlo] iUud e || 
14 sed et] sed ^ | illo] illud cE || 15 posterorum^ posterior q \ 
non] nec J || 17 der. Ae^JK] diriuata 6kQ \ circumit HJ*Pj 
perfecttm est, cf. Lachm. Lucr. p. 209 et Bosshach p. 130 sq. 
circuit A£E(L)K'TZ circuerit il? circumeat BC circueat e || 
19 ea] om. HP in ea T ea parte J | qua] que EH^LMOTZ || 
21 dixitl ait J || 28 istrum JKM] histrum vel hystrum | Ister 
cum 6r6.J imperium ^ istmium J || 24 hemo traces ^] samo- 
traces A^ imperium Haemo Thrax includat (vel Tiiraces inclu- 
dant) Madvi^ | eufrates codd. pUrique \\ 25 danubius et renu& 
Itbri II 26 pireneus (sic trad.)] pirenua k 



4 L. ANNAEI SENECAE 

lias et Hispanias iugum extollat; inter Aegyptum et 

10 Aethiopas harenarum inculta vastitas iaceat. si quis 
formicis det intellectum hominis, nonne et illae unam 
aream in multas provincias divident? cum te in illa 
vere magna sustuleris, quotiens videbis exercitus sub- 6 
rectis ire vexillis et, quasi magnum aliquid agatur, 
equitem modo ulteriora explorantem, modo a lateribus 
affusum, libebit dicere ^it nigrum campis agmen' : fonni- 
carum iste discursus est in angusto laborantium. quid 
illis et nobis interest nisi exigui mensura corpusculi? lo 

11 punctum est istud, in quo navigatis, in quo bellatis, 
in quo regna rfisponitis, minima, etiam cum illis utrim- 
que oceanus occurrit: sursum ingentia spatia sunt, in 
quorum possessionem animus admittitur, et ita, si se- 
cum minimum ex corpore tulit, si sordidum omne i6 
detersit et expeditus levisque ac contentus modico emi- 

12 cuit. cum iila tetigit, alitur crescit ac velut vinculis 
liberatus in originem redit et hoc habet argumentum 
divinitatis suae, quod illum divina delectant; nec ut 
alienis sed ut suis interest: secure spectat occasus si- so 
derum atque ortus et tam diversas concordantium vias; 
observat, ubi quaeque stella primum terris lumen 
ostendat, ubi columen eius summum cursus sit, quo- 
usque descendat; curiosus spectator excutit singula et 

13 quaerit. quidni quaerat? scit illa ad se pertinere. tunc ss 

8 Verg. Aen. IV 404 

2 aethiopas BC^] -pias Ae | incultaj multa JT || 8 il- 
laej iUam J || 4 cum te] certe J (X) \ in — magnaj si illam 
ut magnam J || 5 subrectis] sub multis J |{ 12 regna disponi- 
tis Fortim.] regnatis. ponitis | etiam min. coll. 6k \ illis] 
istis FJl [18 occeanus semper trad. \ occurrit] incurrit 
J II 16 acl ac se FZ, fort. nec . . modice Ge. \\ 17 alitur] 
aliter eX alitus F* alte tf alter Prag. mJ^ | velut] om. A | 
20 interest ut suis coll. JET || 22 ubi quaeque B£] ubique 
quae || 28 ostendit dT | columen A^^] culmen JEZ, cf. 
Nigidius apud Serv. ad Georg. 1 218 \ cursus] quo cursus J, qua 
c. Portun. que c. Skutsch, sit cursus coU. Fil || 25 quidni quaerat] 
guid Jnquaera,t (inquirat £) £M^0 quamdiu (= T) quaerit J 



NATUR. QUAEST. LIB. I. PRAEF. 5 

contemnit domicilii prioris angustias. quantum est 
enim, quod ab ultimis litoribus Hispaniae usque ad 
Indos iacet? paucissimorum dierum spatium, si navem 
suus ferat ventus. at illa regio caelestis per triginta 

5 annos velocissimo sideri viam praestat numquam re- 
sistenti sed aequaliter cito. illic demum discit, quod 
diu quaesiit, illic incipit deum nosse. quid est deus? 
mens universi. quid est deus? quod vides totum et 
quod non vides totum. sic demum magnitudo illi sua 

10 redditur, qua nihil maius cogitari potest, si solus est 
omnia, si opus suum et in&a et extra tenet. quid 14 
ergo interest inter naturam dei et nostram? nostri 
melior pars animus est: in illo nuUa pars extra ani- 
mum est; totus est ratio, cum interim tantus error 

15 mortalia tenet, ut hoc, quo neque formosius est quic- 
quam nec dispositius nec in proposito constantius, 
existiment homines fortuitum et casu volubile ideoque 
tumultuosum inter fulmina, nubes, tempestates et ce- 
tera, quibus terrae ac terris vicina pulsantur. nec haec 15 

20 intra vulgum dementia est, sed sapientiam quoque pro- 
fessos contigit: sunt qui putent ipsis animum esse et 
quidem providum, dispensantem singula et sua et aliena, 
hoc autem universum, in quo nos quoque sumus, ex- 
pers consilii ferri aut temeritate quadam aut natura nes- 

25 ciente, quid faciat. quanti aestimas ista cognoscere et 16 

r enim est coU. JT || 2 litoribus BHP] littoribus kPrag. 
KHOFTZ . . II 4 ferat uentus] uentus, impleuit £lb impleat 
uentus BC Pra^. || 5 numq.] nusquam O-Z || 7 quaesiit] quae- 
siuit JEOT quaesit Z || 9 demum] deinde X om. A, sed cf. 
Stud. 1 120: ad II 45, 3 relegamur vel ad Lucan. Phars. IX 580 J 
iUi sua A^] sua illi || 10 qua M*Z Ald.] quia cog. C^J 
excogitari JT || 11 si opus] et opus BC Pra^. opus Ae | et 
extra et intra coll. J , se add. Krdll || 15 est] s. Z. o ? || 16 nec] 
neque ffEbis \\ 18 tumultuosum inter] fort. tumultuose gigni 
interdum Ge. -sum propter Kroll \\ 19 haecj hoc FHOP || 
20 intra] inter BCeX || 21 contigit tfP] contmgit | putent] ' 
putant T putant sibi J || 22 disp.] et disp. J | et] anfe sua 
om. Jl(?) II 24 consilii] esse consilii et J l^ fe.tY\ ^\^ <af<t\ 
auferri J ^ aut ferri Z Fortun, \\ 25 c^\xa.ii\iv\ Qivva*"a^ xsJc^^ A 



6 L. ANNAEI SENECAE 

rebus terminos ponere, quantum deus possit, materiam 
ipse sibi formet an data utatur, utrum utro sit prius, 
materiae supervenerit ratio an materia rationi, deus quic- 
quid vult efficiat an <in> multis rebus illum tractanda 
destituant et a magno artifice prave multa formentur, 6 
non quia cessat ars, sed quia id, in quo exercetur, 
17 saepe inobsequens arti est? haec inspicere, haec discere, 
his incubare nonne transilire est mortalitatem suam 
et in meliorem transcribi sortem? ^quid tibi', inquis, 
^ista proderunt?' si nil aliud, hoc certe: sciam onmiaio 
angusta esse mensus deum. 

1 1. Nunc ut ad propositum opus veniam, audi, quid 
de ignibus sentiam, quos aer transversos agit. magna 
illos vi excuti argumentum est, quod obliqui feruntur 
et praerapida celeritate: apparet illos non ire sed proici. i6 

2 ignium multae variaeque facies sunt. Aristoteles 
quoddam genus horum capram vocat: si me interroga- 
veris, quare, prior mihi rationem reddas oportet, quare 
haedi vocentur; si autem, quod commodissimum est, 
convenerit inter nos, ne alter alterum interroget, quod >• 
5cit illum respondere non posse, satius erit de re 

7 sqq. Aetna v. 226 sqq. nosse fidem rerum . . ingenium sa- 
crare . . 250 divina est animi ac iuctmda voluptas, || 16 Arist. 
Meteor. I 4 p. 341 h 3 sq. 

2 data] ea d \ ut.] uertatur q \ utrum — 8 rationi] utmin 
idea prius materiae superuenit an materia ideae A, sed cf. ep. 
58, ISsqq. \ sit] post prius Z coll. om. F'M'P || 4 in €idd. 
Ge. Kroll || 5 et . . m. formentur] et . . formentur multa -JT, 
ut et . . m. formantur Badstiibner || 8 transilire JKZ] transs. \ 
9 transcribi kZ\ transs. || 10 proderunt ista coll. A || 11 mensns 
deum] sed haec deinde J || 12 ut dmFLO^Z] om. (6)£HJK, 
sed cf. III 19, 1 I uen. opus coll. A || 18 sentiam] philosophiB 
uelit A I transuersosl transfnsos A || 16 Aristoteles Z] -tiles ut 
semper \\ 17 horum] illorum A \\ 19 est] om. A \\ 20 inter nos 
conuenerit coll. <f T | quod scit Z Madvig] quod discit OHL"P* 
quod dicit A ^ quod dicis T, quid dicat Bentley, cui ducit Haupi, 
quidquid dicit Haase, quod quidem scit Larisch, quode scit 
Jiosshach^ quom conicit Diels, quid, ad quod scit Th. Matthias, 
quoi 8cit Skutsch ^ 21 non posse Eil^Z] om. AO- 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 1. 7 

ipsa qnaerere quam mirari, qoid ita Aristoteles glo- 
bum ignis appellaTerit capram. taUs enim fuit forma 
eins, q^beC adversns^Persen Panlo gerente Innari 
magnitudine apparuit. vidimus <^nos> quoque non semel 8 
5 fiammam in&centis pilae specie, quae tamen in ipso cursu 
sno dissipaif est. 'vidimJs ci^cS divi Angnsti Lcessnm 
simile prodigium, vidimus eo tempore, quo de Seiano 
actum est; nec Oermanici mors sine denuntiatione tali 
fttit. dices mihi: 'ergo tu in tantis erroribus es, ut 4 

10 existimes deos mortium signa praemittere et quicquam 
in terris esse tam magnum, quod perire mundus sciat?' 
erit aliud istius rei tempus: videbimus an rerum om- 
nium certus ordo ducatur et alia aliis ita implexa sint, 
ut quod antecedit; aut causa sit sequentium aut signum; 

15 videbimus an diis humana curae sint, an series ipsa, 
quid factura sit, certis rerum notis nuntiet. interim 6 
illud existimo, eiusmodi ignes existere aere vehemen- 
tius trito, cum inclinatio f eius in alteram partem facta 
est et <^aer)> non cessit sed inter se pugnavit: ex hac 

20 vexatione nascuntur trabes et globi et faces et ardores. 
at cum levius collisus et, ut ita dicam, frictus est, mi- 
nora lumina excutiuntur, 'crinemque volantia sidera 
ducunt'. tunc ignes tenuissimi iter exile designant et 6 
caelo producunt. ideo nuUa sine eiusmodi spectaculis 

35 nox est, non enim opus est ad efficienda ista magno 
aeris motu. denique, ut breviter dicam, eadem ratione 
fiunt ista, qua fulmina, sed vi miaore: quemadmodum 

9 — 14 cf. PUn. HN 2, 97 quippe ingentium malorum fuere prae- 
nuntia, sed ea accidisse, non quia haec facta su/nt, arbitror verum 
haec ideo facta, quia incasura erant Ula. || 22 Verg. Aen. V 538 

2 fuit] s. l. 6 post forma et 3 eius s. Z. A || 3 Perseum J \\ 
4 nos add. Ge. \\ 5 suo cursu coll. Cil |{ 9 ergo tu] tu. Ergo tu 
JT II 11 sciat] sentiat Bongars. ]| 13 certus (ordo rfT) oninium 
rerum (ordo e) coll. JT | impl.J complexa A || 15 sint curae 
coU. <f I series] sc. causarum, sig^g \\ 16 factura] fdturum Leo 
conl. Cic. de div. 1 128 || 18 eius] exspecto caeh vel hac voce 
subaudita celerius (vel citius) || 19 aer add. Ge. [ inter se"^ cf . 
§ 15, intra se vulgo \\ 21 frictua^ atric\M^ ^ \ ^*^ S^"^ ^^ ^ 



8 L. ANNAEI SENECAE 

nubes coUisae mediocriter falgurationes efficient, ma- 
iore impetu impulsae fulmina^ sic quanto iUas minus 
pressi^ vis minoresve, tanto leviora fulmina emittunt. 

7 Aristoteles rationem eiusmodi reddit: Varia et multa 
terrarum orbis expirat, quaedam umida quaedam sicca, 5 
quaedam calentia quaedam concipiendis ignibus idonea.' 
nec mirum est, si terrae omnis generis et varia eva- 
poratio est, cum in caelo quoque non unus appareat 
color rerum, sed acrior sit Caniculae rubor, Martis re- 
missior, lovis nuUus in lucem puram nitore perducto. 10 

8 necesse est ergo in magna copia corpusculorum, quae 
terrae eiectant et in superiorem agunt partem, aUqua 
.in nubes pervenire aUmenta ignium, qnae non tantum 
coUisa possint ardere sed etiam afflata radiis soUs. 
nam apud nos quoque ramenta sulphure aspersa ignem 15 

9 ex intervaUo trahunt. veri ergo simile est talem ma- 
teriam inter nubes congregatam facUe succendi et mi- 
nores maioresve ignes existere, prout plus iUis fuit aut 
minus virium. iUud enim stultissimum, existimare aut 
decidere steUas aut transiUre aut aUquid ilUs auferri 20 

10 et abradi: nam si hoc fuisset, etiam defuissent; nuUa 
enim nox est, qua non plurimae ire et in diversum 
videantur abduci. atqui quo solet quaeque invenitur 
loco, <et)> magnitudo sua singuUs constat: sequitur 
ergo, ut infra iUas ista nascantur et cito intercidant, 25 

11 quia sine fundamento et sede certa sunt. 'quare ergo 

4—6 Arist Meteor. I 4 p. 341 h 6 sq. 

1 med. collisae coll. J || 2 sic — 3 fahnina] om. d \ minus 
illas coll. Yk I minus] minor Madvig, sed fort. minor[es]ve l. 3 
corr. Ge. || 8 pressit vis Madmg\ presseris || 4 rationem] ante 
reddit JT post reddit P || 5 hum. sic semper libri \ 6 calential 
def. Bossbach, quaedam cal. om. o, algentia Muret. \ 14 possintj 
possunt <fT II 15 ramenta] cf. Martial. 10,3, stramenta J sar- 
menta TZ Fortim. || 18 maiores minoresue coll. d || 19 stult.] 
stultissimum est JT || 21 etiam] iam J et vulgo, del. Madvig \ 
defaissent] defecissent H^ Madvig, redissent vel reduces essent 
Ge. 11 22 plurimae] -mum J || 23 solet] solent J | inuenitur] 
jnneninntnr J \\ 24 et add. Ge. 



NATUR. QUAEST. UB. I. 1. 9 

non etiam interdia transferontur?' quid, si dicas stellas 
interdiu non esse^ qaia non apparent? quemadmodum 
illae latent et solis fulgore obumbrantur^ sic faces quo- 
que transcurrunt et interdiu, sed abscondit illas diumi 

5 luminis claritas. si quando tamen tanta yis emicuit^ 
ut etiam adyersus diem yindicare sibi fulgorem suum 
possint, apparent. nostra certe aetas non semel vidit 12 
diumas faces^ alias ab oriente in occidentem yersas^ 
alias ab occasu in ortum. argumentum tempestatis 

10 nautae putant, cum multae transYolant stellae. quod 
si ventorum signum est, ibi est, unde venti sunt, id 
est in aere, qui medius inter lunam terrasque est. in 13 
magna tempestate apparere quasi stellae solent velo 
insidentes; adiuvari se tunc periclitantes aestimant Pol- 

15 lucis et Castoris numine, causa autem melioris spei 
est, quod iam apparet frangi tempestatem et desinere 
ventos: alioquin ferrentur ignes, non sederent. Gylippo 14 
Syracusas petenti visa est stella super ipsam lanceam 
constitisse. in Romanorum castris ardere visa sunt 

20 pila, ignibus scUicet in illa delapsis, qui saepe fulmi- 
num modo ferire solent et arbusta; sed si minore vi 
utuntur, defluunt tantum et insidunt, non feriunt nec 
vulnerant. alii autem inter nubes eliduntur, alii sereno, 

14/15 PUn. HN ^, 101 et ob id Pollttci et Castori id numen 
adsignant \\ 19/20 Plin. HN 2, 101 vidi noctmnis militum vigiliis 
inhaerere pilis pro vallo fulgorem effigie ea. 

1 dicas] dicam d || 4 et] om. A \ illas A <^] eas || 5 tanta] 
om. F^GH II 6 ut etiam] ut BC(8) et ut A ut et m | vind.J 
uendicare JFAP*T | suum fulg. coll. JT || 7 certe] quoque 
A II 11 est, unde] om. A || 12 terrasque FHAZ] terras P^ et 
terras ^E^ || 13 apparere] apparent A \ Bolent] om. d || 
14 tunc se coll. XZ || 17 alioquin ferrentur] aliquando feruntur 
J I non] aliquando 6 \ sederent] sedent Ae || 19 ardere] ante 
pila d {om. sunt) T post pila || 20 del. JTJ dilapsis | fulm. 
modo eFGPZ] modo f. 6 modo f. more T more f. modo H 
f. more X more f. E || 21 ferirej animalia f. e f. et animalia Z || 
22 ut.] mittuntur A \ insiduntj insident J \ 23 autem mt^-t^xa. /V^ 



10 L. ANNAEI SENECAE 

15 si aer ad exprimeiidos ignes aptus fait: nam sereno 
qaoque aliquando caelo tonat ex eadem causa qua 
nubilo^ aere inter se colliso, qui, etiamsi est lucidior 
ac siccior, coire tamen et facere corpora quaedam si- 
milia nubibus potest, quae percussa reddant sonum. 5 
quando ergo fiunt trabes, quando clipei et vastorum 
imagines ignium? ubi in talem materiam similis in- 
cidit causa sed maior. 

1 2. Videamus nunc, quemadmodum fiat is folgor, 
qui sidera circumvenit. memoriae proditum est, quo 10 
die urbem divus Augustus Apollonia reversus intravit, 
circa solem visum coloris varii circulum, qualis esse 
in arcu solet. hunc Ghraeci halo vocant, nos dicere 
coronam aptissime possumus. quae quemadmodum fieri 

2 dicatur, exponam. cum in piscinam lapis missus est, 15 
videmus in multos orbes aquam discedere et fieri pri- 
mum angustissimum orbem, deinde laxiorem ac deinde 
alios maiores, donec evanescat impetus et in planitiem 
immotarum aquarum solvatur; tale quiddam cogitemus 
fieri etiam in aere: cum spissior factus est, sentire 20 
plagam potest; lux solis aut lunae vel cuiuslibet si- 
deris incurrens recedere illum in circulos cogit. nam 
umor et aer et omne, quod ex ictu formam accipit, 
in talem habitum impellitur, qualis est eius, quod im- 
pellit; omne autem lumen rotundum est: ergo et aer 25 

11—14 PUn. HN 2, 98 cernuntw . . plerumque et circa solis 
orhem ceu spiceae coronae et versicolores circuli^ qualiter Augusto 
Caesare in prima iuventa urhem intrante post ohitum patris. \\ 
12 Ann. Col. max. (Mon. Germ. script. XVII) a. 1235: qui cir- 
cuU licet a populo putentur esse prodigium, tamen eorum caursa 
ah AHstotile et Seneca in meteoris est expressa. 

2 aliq. caelo A^] caelo aliq. || 4 coire] ire ^ |[ 6 quandol 
his que CLdd. € || 7 similis] simul F^L^OP || 10 circumuenitj 
circumnectit d || 11 urbemj s. l. d \ Apol.] appol. KOP ex 
apol. A8 1 12 col. uar.] uar. col. X || 16 discedere d Z] descendere 
6^1 fien] om. d ante orbem T || 18 alios] om. A || 19 quid- 
damj Quidem B C quid e || 20 etiam] ante fieri P om. T | spissior] 
piaaior J,(?) j plagam sentire coll JT || 21 uel] aut AFA 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 1. 2. 11 

• 

in hnnc modum lumine percussus exibit. ob hoc tales 3 
splendores Graeci areas vocaverunt, quia fere terendis 
frugibus destinata loca rotunda sunt. non est autem, 
quod existimemus istas, sive areae sive coronae sunt^ 
6 in vicinia siderum fieri. plurimum enim ab his ab~ 
sunt; quamvis cingere ea et coronare videantur: non 
longe a terra fit talis effigies, quam visus noster solita 
imbecillitate deceptus circa ipsum sidus putat positam. 
in vicinia autem stellarum et solis nihil tale fieri po- 4 

10 test, quia illic tenuis aether est. nam formae crassis 
demum spissisque corporibus imprimi solent, in sub- 
tilibus non habent, ubi consistant aut haereant: in 
bahieis quoque circa lucemam tale quiddam aspici so- 
let ob aeris densi obscuritatem, frequentissime autem 

15 austro, cum caelum maxime grave et spissuni est. non- 6 
numquam paulatim diluuntur et desinunt, nonnumquam 
ab aliqua parte rumpuntur et inde ventum nautici ex- 
pectant, unde contextus coronae perit: si a septem- 
trione discessit, aquilo erit, si ab occidente, favonius. 

20 quod argumentum est intra eam partem caeli has fieri 
coronas, intra quam venti quoque esse solent: superiora 
non habent coronas, quia ne ventos quidem. his argu- 6 
mentis et illud adice, numquam coronam colligi nisi 
stabili aere et pigro vento: aliter non solet aspici. 

26 nam qui stat aer, impelli et diduci et in aliquam fa- 
ciem fingi potest; is autem qui fluit, ne feritur quidem 
lumine (non enim resistit nec formatur, quia prima 

1 perc. lumine coll. AQT, post aer BCe || 2 quia] quod 
E(A) I fere] sc. semper \ frug. ter. coll. FA || 8 loca dest. coll. 
k€ II 4 istas] eas dT i sunt] sint 8E' || 5 enim] om. dT \\ 
9 solis et stellarum coll. A \ pot. fieri coll. d || 11 demum 
sp.] dein(de) (s)pissisque JL || 12 non] om. X \\ 14 frequentis- 
sime — 15 spissum est] post pigro vento l. 24 Haase \\ 15 austro" 
flante add.E^, cf.IV 4,3 \ spissum] pissum (A?) | est JL*TZ° 
om. ^ II 18 perit] cf. ad p. 3, 17 |j 20 . 21 intra] inter d bis 
fieri] s. l. (f(T) || 21 superiora] autem add. J \\ 25 diduci 
deduci JL || 26 ne gP^ Gertz] nec | feritur] fertur A(8)L* | 
27 res. nec form.] form. nec rea. BGe 



12 L. ANNAEI SENECAE 

7 quaeque pars eius dissipatur): numquam ergo ^«llum 
sidus talem sibi effigiem circumdabit, nisi cum aer erit 
densus atque immotus et ob hoc custodiens incidentem 
in se rotundi lineam luminis. nec sine causa; repete 
enim exemplum, quod paulo ante proposui: lapillus in 5 
piscinam aut lacum et alligatam aquam missus circulos 
facit innumerabiles; at hoc idem non faciet in flu- 
mine (quare? quia omnem figuram fagiens aqua dis- 
turbat): idem ergo in aere evenit, ut ille, qui manet, 
possit figurari, at ille, qui rapitur et currit, non det 10 
sui potestatem et omnem ictum venientemque formam 

8 ex eo turbet. hae, de quibus dixi, coronae cum di- 
lapsae sunt aequaliter et in semet ipsae evanuerunt, 
significatur quies aeris et otium et tranquillitas; cum 
ad unam partem cesserunt, illinc ventus est, unde fin- 15 
duntur; si ruptae pluribus locis sunt, tempestas fit. 

9 quare id accidat, ex his, quae iam exposui, intellegi 
potest. nam si facies universa subsedit, apparet tem- 
peratum esse aera, et sic placidum; si ab una parte 
intercisa est, apparet inde aera incumbere: et ideo illa 20 
regio ventum dabit. at cum undique lacerata et con- 
cerpta est, manifestum est a pluribus partibus in illam 
impetum fieri et inquietum aera hinc atque illinc as- 



1 uUum Erasmus] illud J ^ aliquod Foi'tun. || 2 sibi] om 
BC-d-Jl I aer eritj apparebit J (?) || 3 densus] depressus <f 
5 enim] s. l. S" ig(itur) c id C || 7 idem S^X] quidem JK^Z 
faciet] facit JT || 10 det] dat <fE || 11 v. f. ex eo] xal tb in 
tavtris tfig nXriYfjs sldog, eo om. d || 12 turbet] turbat BCp 
trahat E | dilapsae BCgO] delapsae Ks^ lapse ET || 13 sunt] 
sint eT I ipsae] ipsis d \ euanuerunt] -rint s || 14 aeris 
quies coll. J | otium et] omnium <f | cum] et tunc aquam 
exspecta. cum e \\ 15 adl ob <^ ab una parte Hmse \ ces- 
serunt] -rint s \ iUinc] illic gF^ | finduntur E*HLi(L*?)ZJ 
fonduntur || 17 exp.J proposui JT posui Z | intellegi ZJ in- 
telligi semper \\ 18 temperatum — 20 apparetj om. /1 | 21 undi- 
quej et add. A \ concerptaj concepta kZ c(on)certa q con- 
carpta, BC || 23 atquej itaque X \ assilire ACT] adsil. ^J^OZ 
Bdasil. P' djssilire (X)P^ 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 2. 3. 13 

silire: itaque ex hac inconstantia caeli tam molta temp- 
tantis et undique laborantis apparet futura tempestas 
ventorum plurium. hae coronae noctibus fere circa 10 
lunam et sJias stellas notantur; interdiu raro^ adeo ut 

5 quidam ex Graecis negaverint omnino eas fieri, cum 
illos historiae coarguant. causa autem raritatis haec 
est, quod solis fortius lumen est et aer ipse agitatus 
ab illo calefactusque solutior: lunae inertior vis est 
ideoque facilius a circumposito aere sustinetur; aeque 11 

10 cetera sidera infirma sunt nec perrumpere aera vi sua 
possunt: excipitur itaque illorum imago et in materia 
solidiore ac minus cedente servatur. debet enim aer 
nec tam spissus esse, ut excludat ac summoveat a se 
lumen immissum, nec tam tenuis aut solutus, ut nul- 

15 lam venientibus radiis moram praebeat. haec noctibus 
temperatura contingit, cum sidera circumiectum aera 
luce leni non pugnaciter nec aspere feriunt spissiorem- 
que, quam solet esse interdiu, inficiunt. 

3. at contra arcus nocte non fit aut admodum l 

2oraro, quia luna non habet tantum virium, ut nubes 
transeat et illis colorem suffimdat, qualem accipiunt 
sole perstrictae. 

Sic enim formam arcus discoloris efficiunt: quia aliae 
partes in nubibus tumidiores sunt aliae summissiores 

1 inconst. JEL*Z] const. ^ || 2 apparet] mpra plurium 
JT II 3 plur. uent. coll. <fT | fere] sc. semper \\ 4 notantur^ 
notabuntur A^<^ || 5 negauerint] -uerunt E^jl om. T | omnino' 
(non add. e) post eas J post fieri T || 7 ipse] om. J jj 8 calef. 
calfactusque F^HZ | lune] est. lunae autem J | inertior] in- 
hertior (X?) jj 9 aeque] et q(uae) X eo que (vel quod) e \\ 
10 sidera cetera coll, J || 11 m(ateri)a] m(od)o X \\ 12 serua- 
tur] uersatur JT \\ 13 nec] non BCE | a sej ac se Jl (J^L^ 
om. se 0) II 14 aut] ac <fET et c || 16 circumi.] coniectum d 
circumuectum E*fX |J 17 leni ^?] leui A \\ 18 esse] om. JT || 
19 arcus nocte] arcus m n. /IT nocte arcus Fi, n. non fit arcus 
Z I aut] nisi J \\ 21 suff. ABCFJOTZ] subf. || 23 cap. 3 hinc 
indp. I formam] ;^a^axri}^a, praestaret yivseiv \ discoloris] 
-orem KroU \ efficiunt] accipiunt e, nxim intell. effici aiunt 
(viri docti) ? 



14 L. AMTAEI SENECAE 

quaedam crassiores^ quam ut solem transmittant^ aliae 
imbecilliores^ quam ut excludant^ haec inaequalitas alter- 
nis lucem umbramque permiscet et exprimit illam mira- 

2 bilem arcus varietatem. altera causa arcus eiusmodi 
redditur: videmus, cum fistula aliquo loco rupta est, 5 
aquam per tenue foramen elidi, quae sparsa contra solem 
oblique positum faciem arcus repraesentat. idem vide- 
bis accidere, si quando volueris observare fullonem: 
cum os aqua implevit et vestimenta tendiculis diducta 
leviter aspergit, apparet varios edi colores in illo aere 10 

3 asperso, quales fulgere in arcu solent. huius rei cau- 
sam in umore esse ne dubitaveris (non fit enim um- 
quam arcus nisi nubilo); sed quaeramus, quemadmodum 
fiat. quidam aiunt esse aliqua stillicidia, quae solem 
transmittant, quaedam magis coacta, quam ut trans- 15 
luceant: itaque ab illis folgorem reddi, ab his umbram, 
et sic utriusque intercursu effici arcum, in quo pars 
falgeat, quae solem recipit, pars obscurior sit, quae ex- 

4 clusit et ex se umbram proximis fecit. hoc ita esse 
quidam negant. poterat enim verum videri, si arcus 20 
duos tantum haberet colores, si ex lumine umbraque 
constaret: sed nunc^, ut ait poeta,)> 

diversi niteant cum mille colores, 
transitus ipse tamen spectantia lumina fallit: 
usque adeo quod tangit idem est, tamen ultima distant. 25 

S3— 25 Ov. Met. VI 65—67 



1 quaed.l et quaedam ^ || S altemis] alterins eEF(?) 
4 uarietatemj repraesentationem J | altera — 7 repraesentat 
om. (f II 4 caiisa] cf. ^ 3 || 9 os] omnes «f eos J^ j tendicnlis 
t tendideris F' credideris J | did. A^] deductaJ || 12 (h)umore^ 
humore arcu «f arcu e ? arcu t humore A || 15 quaedamj quae 
l II 16 iUis] his <f || 17 effici] fieri F^i, || 18 recipit] fort. 
recepit Ge. \\ 19 proximis] proximus E^T | fecit] facit EHOT | 
hoc] haec d || 20 quidam] quedam E^P | uerum] umbra et 
Jzu causa (lux tam e) 'J \\ 21 haberet d L*T'Z] habeat ^ 
habena m / sij et si Ae || 22 ut a. p.] cf p. 15, 3 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 8. 15 

yidemas in eo aliquid flammei aliqaid lutei aliquid cae- 
ralei et alia in picturae modum subtilibus lineis ducta^ 
[ut ait poetaj ut^ an dissimiles colores sint^ scire 
non possiS; nisi cum primis extrema contuleris: nam 

5 commissura decipit^ usque eo mira arte naturae; quod 
a simillimo coepit^ in dissimillimo desinit. quid ergo 
istic duo colores faciunt lucis atque umbrae^ cum in- 
numerabilium ratio reddenda sit? 

quidam ita existimant arcum fieri: in ea parte^ in 5 

10 qua iam pluit^ singula stillicidia pluviae cadentis singula 
esse specula^ a singulis ergo reddi imaginem solis. deinde 
multas imagines^ immo innumerabiles^ et devexas et in 
praeceps euntes confundi: itaque arcum esse multarum 
solis imaginum confasionem. hoc sic colligunt: pelves^ 6 

16 inquiunt, mille sereno die pone: omnes habebunt ima- 
gines solis: in singuUs foliis dispone guttas: singula^ 
abunt jmaginTtoHs. at co^ntra S^gens si^ 
non amplius habebit quam unam imaginem — quare? 
quia omnis circumscripta leyitas et circumdata suis 

30 finibus speculum est. itaque piscinam ingentis magni- 
tudinis insertis parietibus divide: totidem iUa habebit 
ima&mies solis, quot lacus habuerit: relinque illam sic 
ut est: difliisa^semel tibi imaginem kddet nihilrefert, 
quam exiguus sit umor aut lacus: si determinatus est, 

3 ut ait poeta] del. Schultess. p. 14, 22 post mmc add. 
Skutsch I ut sec. loco] om. ^ \ sint] s. colores add. J(?)P || 
5 eo <f ^o] adeo eFJl adeo eo A^ || 6 similliiuo] similliinis J \ 
quod — desinit] fort. ut quod — desinat Ge. \ diss.] dissimilia 
d II 7 istic e^X] isti ifg \ lucisj luminis A s. Z. € || 9 quidam] 
qui (f I exist.] estimant 4q \ inl dicunt in J |J 10 iam] om. 
Af II 11 specula] spectacula Ei, [ spec. esse . . im. reddi coU. 
€ 1 deinde — 17 imaginem solisj om. ^ || 18 euntes] trans- 
euntes J | arcum BCL'] et arcum A€K(T) arcum et (A)PZ |j 
14 sol. im. A<^] im. sol. BCe j confasionem] confusiones dT \ 
sic] si Q II 15 pone] pone et dHT j imaginesl imaginem L'Z 
Larisch |[ 16 g.] singulas guttas J || 18 ampliusl om. d \ quam] 
nisi A I imag. unam coll. J \\ 21 insertis parietiDus] in certis p. 
X in plures d om. vulgo \\ 22 nabuerit] habuit X \\ 28 est: difiFasa] 
est diffusam: BC fort. recte \\ 24 det.] circumactb^iwa k %.l, % 



16 L. ANNAEI SENECAE 

speculum est. ergo stillicidia illa infinita^ quae imber 
cadens defert^ totidem specula sunt^ totidem solis fa- 
cies habent; haa contra intuenti perturbatae apparent^ 
nec dispiciuntur interyalla^ quibus singulae distant; 
spatio prohibente discemi; unie pro singulis apparet 5 

7 una facies turbida ex omnibus. Aristoteles idem iu- 
dicat: 'ab omni', inquit, Uevitate acies radios suos re- 
plicat; nihil autem est leyius aqua et aere: ergo eiiam 
ab aere spisso visus noster in nos redit. ubi vero acies 
hebes et infirma est, qualislibet aeris ictu deficiet. 10 
quidam itaque hoc genere valetudinis laborant^ ut ipsi 
sibi videantur occurrere, ut ubique imaginem suam 
cemant — quare? quia infirma vis oculorum non potest 
permmpere ne sibi quidem proximum aera sed resiZit. 

8 itaque quod in aliis efficit densus aer; in his facit 15 
omnis; satis enim valet qualiscumque ad imbecillam 
aciem repellendam.' longe autem magis visum nobis 
nostmm remittit aqua, quia crassior est et pervinci 
non potest, sed radios luminum nostromm moratur et 
eO; unde exiemnt^ reflectit. ergo cum multa stillicidia so 
sint^ totidem specula sunt; sed quia parva sunt^ solis 
colorem sine figura exprimunt. deinde cum in stilli- 
cidiis innumerabilibus et sine intervallo cadentibus red- 
datur idem color, incipit facies esse non multamm 

7—17 Arist. Meteor. III 4 p. 373 a. b 

2 tot. spec. sunt] om. <f || 8 hae FoHun.] haec, cf. p. 17, 22 \ 
intuenti] ui uenti <f | perturbatae] -ta 6 (A v. l.) || 4 dispic. 
TZ] despiciuntur | singulae] singula J || 5 unde 6re.] deinde || 
6 turbida] turbata E | iudicat Z vulgo] indicat || 8 estl ante 
leuius ^PZ post leuius T post et aere k om. d \\ 9 uerol ergo 
BeP II 10 qualislibet FHTl qualibet ACP quolibet B'8E*A 
quaslibet L' cuiuslibet Z | deficietl deficit J || 11 itaque] om. 
J II 14 aera] aereP aerem dT \ resilit KroU] resistit l| 15 densus] 
depressus 6 \\ 16 imbecillam -d-PZ] imbecillem JAT, cf. de 
ira II 34., 1 ciim nota Gertzii || 17 nostrum nobis coll. d \ 
18 Bqn& Haase sec. p] Itaque, om. H Fortun. 1 quia] qui Fortun. \ 
20 exjeroDtJ exierit A(e)E^F exierint (6)E» 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 3. 17 

imaginum et mtermissarum, sed unius longae atque 
continuae. 

^quomodo'; inquis^ Hu mihi multa milia imaginum 9 
istic esse dicis; ubi ego nullam yideo? et quare^ cum 

5 solis color unus sit^ imaginum diyersus est?' ut et haec, 
quae proposuisti^ refellam et alia^ quae non minus re- 
fellenda sunt; illud dicam oportet: nihil esse acie nostra 
fallacius non tantum in his, a quibus subtiliter pervi- 
dendis illam hcorum diversitas submoYet^ sed etiam in 

10 his quoque^ quae ad manum cemit: remus tenui aqua 
tegitur et fracti speciem reddit; poma per vitrum aspi- 
cientibus multo maiora sunt; columnarum interyalla 
porticus longior iungit. ad ipsum solem revertere: 10 
hunc, quem toto terrarum orbe maiorem probat ratio, 

15 acies nostra sic contraxit, ut sapientes viri pedalem 
esse contenderent; quem velocissimum omniimi scimus, 
nemo nostrum moveri videt, nec ire crederemus, nisi 
appareret isse. mundum ipsum praecipiti velocitate la- 
bentem et ortus occasusque intra momentum temporis 

20 revolventem nemo nostrum sentit procedere. quid ergo 
miraris, si oculi nostri imbrium stillicidia non separant 
et <ex> ingenti spatio intuentibus minutarum imaginum 
discrimen interit? illud dubium esse nuUi potest, quin 11 
arcus imago solis sit roscida et cava nube concepta. 

26 quod ex hoc tibi appareat: numquam non adversa soli 
est, sublimis aut humilis, prout ille se submisit aut 
sustulit, in contrarium mota; illo enim descendente al- 
tior est, alto depressior. saepe talis nubes a latere solis 
est nec arcum efficit, quia non ex recto imaginem trahit. 

30 varietas autem non ob aliam causam fit, quam quia 12 

1 etl om. BCe \\ 4 ego] om. A || 7 esse] ante non BC om. 
Ac II 9 locorum Gronov.^ colorum | etiam] et Ac || 10 quoque] 
quotidie Schultess, sed cf. Kiihner II 1053 \\ 12 colu(m)pna- trad. \ 
13 longior iungit] -ores iungunt d \\ 14 orbe terrarum coll. d \ 
15 sic] om. 6 || 17 nostrum] nostrorum gAPZ || 20 ergo] om. 
J II 21 imbrium] innumerabilia J || 22 ex add. Z || 23 esse 
dubium coll. cFJL || 27 in c. mota^ coiifct^bTAa moNjOL \ 

8sinBCAs KATUBAL. QFAEST. ed. Gercko. '^ 



18 L. ANNAEI SENECAE 

pars coloris sole est sparsa, <j)ars)> nube: in illa umor 
modo caeruleas lineas modo yirides modo purpurae 
similes et luteas aut igneas ducit^ duobus coloribus 
hanc yarietatem efficientibus^ remisso et intento. sic 
enim et purpura eodem conchylio non in unum mo- s 
dum exit: interest, quamdiu macerata sit, crassius me- 

13 dicamentum an aquatius traxerit^ saepius mersa sit et 
excocta an semel tincta. non est ergo mirum, si, cum 
duae res sint, sol et nubes, id est corpus et specu- 
lum, [si] tam multa genera colorum exprimuntur, lo 
quam multis generibus possunt ista incitari aut relan- 
guescere: alius est enim color ex igneo lumine, alius 

14 ex obtunso et leniore. in aliis rebus yaga inquisitio 
est, ubi non habemus, quod manu tenere possimus, et 
late coniectura mittenda est; hic apparet duas causas is 
esse arcus, solem nubemque^ quia nec sereno umquam 
fit nec nubilo ita, ut sol lateat: ergo utique ex his 
est, quorum sine altero non est. 

1 4. <Et)>iamnunc illud accedit, quod aeque mani- 
festum est, speculi ratione imaginem reddi, quia num- so 
quam nisi e contrario redditur, id est nisi ex altera 
parte stetit quod appareret, ex altera quod ostendere^. 
rationeS; quae non persuadent sed cogunt, a geometris 
aflferuntur, nec dubium cuiquam relinquitur, quin arcus 
imago solis sit male expressi ob yitium figuramque ss 

1 pars add. Fortwn. fort. a sole est, pars a nube Ge. conl. 
p. 19y 15 I nube: in illa (re.] nube in iUa. ^ nube nulla. d 
in nube illa. T vulgo, in om. i^ortun. | humor] autem cuid. d || 
2 modo c.] u(er)o c. Fi, || 5 enim et] enim q \ conchilio trad, j| 
6 quamdiu] quantum A || 8 excocta] excoacta Jl | si, cum] 
sicut E^J^P II 9 duae] dur§ FH || 10 tam <f] si tam 8L*TZ 
si tamen ^ || 11 quam J'L'Z Haase] qua in FHP quae in JEil 
quam in J* quia in T | ista] ita JO aut J, fort. isti {sc. colores) 
Ge. II 12 enim] om. ^T s. l €{Z) \\ 13 obtunso] obtuso BC(€?) | 
len.] leuiore JJ^ \\ 14 possimus AHJl^Z] possumus JEFO || 
17 ut sol lateat] sol latet J \\ 18 est] sc. arcus || 19 Et add. 
Haase \\ 22 stetit] steterit € \ appareret BFHPZI apparet AeE Jl 
tn*J^o appareat C apperiat T | ostenderet Ge.] ostendere J4> 
oatendit I^ortim. vulgo || 24 cuiq.] quicquam A 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 3—6. 19 

speculi: nos interim temptemus alias probationes^ quae 
de plano legi possint. inter argumenta sic nascentis 2 
arcus pono, quod celerrime nascitur. ingens enim va- 
riumque corpus intra momentum subtexitur caelo et 
5 aeque celeriter aboletur; nibil autem tam cito redditur 
quam a speculo imago^ non enim facit quicquam sed 
ostendit. Parianus Artemidorus adicit etiam^ quale 3 
genus nubis esse debeat^ quod talem soli imaginem 
reddit: ^si speculum/ inquit, ^concavum feceris, quod sit 

10 sectae pUae pars, si extra medium constiteris, quicum- 
que iuxta te steterint, inversi tibi videbuntur et pro- 
j!>iores a te quam a speculo; idem', inquit, ^evenit, cum 4 
rotundam et cavam nubem intuemur a latere, ut solis 
imago a nube discedat propiorque nobis sit et in 

15 nos magis conversa. color iUi igneus a sole est, cae- 
ruleus a nube, ceteri utriusque mixturae.' 

5. Contra haec iQa dicuntur. de speculis duae opi- 1 
niones sunt: alii enim in illis simulacra cemi putant, 
id est corporum nostrorum figuras a nostris corporibus 

20 emissas ac separatas, alii non aiunt imagiues in spe- 
culo sed ipsa aspici corpora retorta oculorum acie et 
in se rursus reflexa. nunc nihil ad rem pertinet, quo- 
modo videamus quodcumque videmus: sed quomodo 2 

7 Artemidorus: cf. Fauly -Wissowa II 1333. 

1 temptemus] repetemus J | prob. alias coll. <f T || S plano 
F*H(^)Z] paulo J platone Ei,T, cf. Koeler p. 300 \ possmtl 
possunt dK^T I argumenta sic] -ta si P -tas B^ -tas sic E^ 
-td. B^C II 3 ingens] igneum J \\ 4 intra m. s. caelo] caelo 
inter m. s. J || 5 aeque] aqua JP || 6 a sp. quam coll. d || 
7 etiam] id d ad e || 8 soli] sibi eH^ solis B^ w^go || 9 redditl 
reddat KZ | fec. conc. coU. EP || 10 sectae] recte JL || 11 etj 
om. A I propiores et l. 14 propiorque Fort.] priores . . . prior- 
que II 13 a latere] sc. telltms \\ 14 a nube] • a latere d \ 
discedat] descendat EP |j 15 illi A<^] om. J \\ 20 non — in] 
imagines aiunt non esse in J j aiunt] ante in coU. Z om. S- \\ 
S3 quodcumque] quae J quod ^ut^cunque Schultess \ quomodo] 
del. Haase, sed, quoquomodo, imago Schultess, videamus; quod- 
cunque videmus et quomodocumque Madi5\g 



20 L. ANNAEI SENECAE 

imago, similis reddi debet e speculo. quid autem 
, est tam dissimile quam sol et arcus^ in quo neque 
figura solis neque color neque magnitudo apparet? 
arcus longe amplior est longeque ea parte, qua fulget, 
rubicundior quam sol, ceteris vero coloribus diversus. 6 

3 deinde cum velis speculum inesse aeri, des oportet mihi 
eandem levitatem corporis, eandem aequalitatem, eun- 
dem nitorem. atqui nullae nubes habent similitudinem 
speculi: per medias saepe transimus nec in iUis nos 
cemimus; qui montium summa conscendunt, d^spectant lo 
nubem nec tamen imaginem in illa suam aspiciunt. 

4 singula stillicidia singula specula sunt. ^concedo; sed 
illud nego, ex stillicidiis constare nubem. habent enim 
quaedam, ex quibus fieri stillicidia possint, non ipsa, 
ne aquam quidem habet nubes sed materiam futurae is 

6 aquae.' concedamus tibi et guttas innumerabiles nu- 
bibus inesse et illas faciem reddere: non tamen unam 
omnes reddunt, sed singulae singulas. deinde inter se 
specula coniunge: in unam imagines non coibunt, sed 
unaquaeque [in se] similitudinem in se rei claudet. 20 
sunt quaedam specula ex multis minutisque composita, 
quibus si unum ostenderis hominem, populus apparet 

. unaquaque particula faciem suam exprimente; haec cum 

1 imago, Leo (sc. redditurj] imago | similis] simile Leo \ 
reddi] post speculo d \ auteml nam J || 3 neqne figura 
solis] om. A II 4 longe amplior] longior ampliorque d || 6 in- 
esse aeri] aeri (aliis c) comparare J in. a. ^densoS Joh. Miiller \\ 
7 eandem leu. corporis] om. JE | §qualitatem] quautatem (e)ET || 
9 in illis] nullis X \\ 10 despectant Madvig] spectant libri, 
inspectant Haupt, superstant Schtdtess \\ 11 in illa (illam Jl) s.] 
suam in illa d \ asp.] cemunt J | 13 habent] habet m vulgo, 
fort. habens Ge. \\ 14 possint] possunt eOT || 15 habet BC^TZ] 
habent A8i,P || 16 concedamus] -dam d (J) -dant b \\ 17 omnes 
unam coll. d || 18 reddunt JT] reddant ^ reddent vulgo \ 
19 specula] singulas {sc. gutta^) Schultess \ imagines Ge.] ima- 
ginem || 20 unaquaeque] quaeque particula J(T) unumquodque 
Leo Rossbach \ in se] om. <f uise L* in se rei 6 | in se rei 
<f P] uise rei ^AZ rei uise T in se uise rei om. s || 23 una- 
qaaque d^RTZ] unaquaeque ^ | particula] parte d \ suam 
faciem coll dTZ 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 6. 21 

sint coniuncta et simiil collocata, nihilominus seducunt 
imagines suas et ex uno quidem turbam ef&ciunt, ce- 
terum catervam illam non confundunt sed diremptam in 
facies singulas distrahunt: arcus autem uno circum- 

5 scriptus est ductu, una totius est facies. ^quid ergo?' 6 
inquit: 'non et aqua rupta fistula sparsa et remo ex- 
cussa habere quiddam simile his, quos videmus in arcu, 
coloribus solet?' verum est, sed non ex hac causa, ex 
qua tu videri vis, quia unaquaeque stilla recipiat ima- 

10 ginem solis. citius enim cadunt stillae, quam ut con- 
cipere imagines possint: standum est, ut id, quod imi- 
tantur, excipiant. quid ergo fit? colorem, non imaginem 
ducunt. alioquin, ut ait Nero Caesar disertissime, 

coUa Cytheriacae splendent agitata columbae 

15 et variis coloribus pavonum cervix, quotiens aliquo 
deflectitur, nitet: numquid ergo dicemus specula eius- 
modi plumas, quarum omnis inclinatio in colores no- 
vos transit? non minus nubes diversam naturam spe- 7 
culis habent quam aves, quas rettuli, et chamaeleontes 

20 et reliqua animalia, quorum color aut ex ipsis mutatur, 
cum ira vel cupidine incensa cutem suam variant 
umore suffuso, aut positione lucis, quam prout rectam 
vel obliquam receperunt, ita colorantur. quid enim 8 
simile speculis habent nubes? cum illa non perluceant, 

26 hae transmittant lucem; illa densa et coacta, hae rarae 

14 FPB p. 368 Baehr. 

« 

2 quidem] om. JT quem uident Schultess, quodam Ge. \\ 
3 diremptam E] direptam J^ directam gP || 4 autem et 5 est] 
om. d II 6 inquit] om. JLP || 9 recipiat] recipit J || 11 ima- 
gines] imaginem d || 13 alioquin] i. e. tihrigens, aliquo modo J || 
14 Cytli.] cith. trad. || 17 plumas] pluuias <f || 18 spec. naturam 
coll. d II 19 quam] om. J \ retuli (sic)] reguli <f | cameleontes 
trad. II 20 reliqua] aliqua <J> post animalia coll. X alia E || 
21 inc.] accensa J || 22 suffuso] -sa cf -sam s \\ 23 receperunt] 
receperint J || 24 speculis h. J] speculo h. | illa] ille J || 
25 hae] he vel he^ BC<^ hec Ac | transmittant] -mutant ^ (^ 
illa — rarae] ille dense et coacte, \iee t^x«u A 



22 L. ANNAET SENECAE 

sint; illa eiusdem materiae tota, hae e diversis temere 
compositae et ob hoc discordes nec diu cohaesurae. 
praeterea videmus ortu solis partem quandam caeli ru- 
bere, videmus nubes aliquando ignei coloris: quid ergo 
prohibet, quomodo hunc unum colorem accipiunt soUs 5 
occursu, sic multos ab illis trahi, quamvis non habeant 
9 speculi potentiam? modo, inquit, inter argumenta po- 
nebas semper arcum contra solem excitari, quia ne a 
speculo quidem imago redderetur nisi adverso. hoc, 
inquit, commune nobis est: nam quemadmodum oppo- 10 
nendum est speculo id, cuius in se imaginem trans- 
ferat, sic, ut nubes infici possint, ita sol ad hoc apte 
ponendus est; non enim idem facit, si undique efifulsit, 

10 et ad hoc opus est radiorum idoneus ictus. haec 
dicuntur ab his, qui videri volunt nubem colorari. is 

Posidonius et hi, qui speculari ratione talem 
effici iudicant visum, hoc respondent: ^si ullus esset 
in arcu color, permaneret et viseretur eo manifestius, 
quo propius: nunc imago arcus, ex longinquo clara, 

11 interit, cum ex vicino ventum est.' huic contradictioni so 
non consentio, cum ipsam sententiam probem. quare? 
dicam: quia coloratur quidem nubes, sed ita, ut color 

. eius non undique appareat (nam ne ipsa quidem undi- 
que apparet; nubem enim nemo, qui in ipsa est, videt): 
quid ergo mirum, si color eius non videtur ab eo, a 25 
quo ipsa non visitur? atqui ipsa, quamvis non videatur, 

16 Posid^ p. 77 B. 

1 smt] siint EH | h(ae) e FHA] hec (ille BC) ex J he(e) 
E {q) Z II 3 uidemus — rubere] om. <f || 5 colorem unum coll. J \\ 
7 modo . . ponebas] cap. 4, 1 \\ 9 hoc — 10 nobis] hec inquam 
questio nobiscum d n. ante commune coll. OT bis F || 11 ima- 
ginem in se coll XT \\ 12 ita] del. Kroll Rossbach, et Ge. \\ 
14 idoneus ictus] idonea locatio J \\ 15 his] fort. Stratone inde 
a § 2 adhibito \\ 16 possidonius semper \ talem] om. d \\ 
17 iudicant] -cat FH || 17— 20J cf. Aetius Boxogr. p. 371 sq. || 
^O uentum] post est d, del. Haupt || 23 non] om. d || 25 ab 
eo — 26 sq. uideatur, est] om. 6 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 6. 23 

est: ergo et color. ita non est [ergo et color] argu- 
mentum falsi coloris; quod apparere accedentibus de- 
sinit. idem enim in ipsis evenit nubibus, nec ideo 
falsae sunt^ quia non videntur. praeterea^ cum dicitur 12 

6 tibi nubem sole suffectam, non dicitur tibi colorem 
illum inustum esse velut duro corpori ac stabili ac 
manenti; sed ut fluido et vago et nihil amplius quam 
brevem speciem recipienti. sunt etiam quidam colores, 
qui ex intervallo vim suam ostendunt: purpuram Ty- 

1« riam, quo melior est saturiorque, eo altius oportet te- 
neas; ut fulgorem suum teneat. non tamen ideo non 
habet colorem illa, quia, quae optimum habet, non, 
quomodocumque explicatur, ostendit. in eadem sen- 18 
tentia sum qua Posidonius, ut arcum iudicem fieri 

16 nube formata in modum concavi speculi et rotundi, 
cui forma sit partis e pila secta. hoc probari, nisi 
geometrae adiuverint, non potest, qui argumentis nihil 
dubii relinquentibus docent solis illam esse efBgiem 
non similem. neque enim omnia ad vert^m specula 14 

90 respondent: sunt, quae videre extimescas (tantam defor- 
mitatem corrupta facie visentium reddunt, servata si- 
militudine in peius); sunt, quae cum videris, placere 
tibi vires tuae possint (in tantum lacerti crescunt et 
totius corporis super humanam magnitudinem habitus 

96 augetur); sunt, quae dextras facies ostendant, sunt, 

14 Posidonitis: cf. p. 22, 16. 

1 ergo et color] ergo color et 6 \ ita non est] om. <f ita 
est: non est arg. Haase \ ergo et color 6^] om. <fT Fort. \\ 
2 quod] qui dum e \ apparere] apparet €0 | acc.] anteceden- 
tibus eFA II 5 tibi] om. 6 \ sole] esse add. d solem P*Z || 
8 etiam] et d || 10 est] ante eo JLO }n% (i,) | alt. op.] oportet 
ut altius J II 11 teneat] ostendat A \ 12 illa colorem coU. A || 
13 explicetur 6 || 16 secta] sectae zl(BCc) Kroll, cf. p. 19, 10; 
28, 4 II 19 ad uerum L*Z Fincian.'] cf I 6, 6 longe amplius uero 
est, aduersus J^ vulgo aduersis £' || 20 tantam deformitatem 
JLPZ] tanta -tate A&T \\ 21 corrupta facie APZ -tam faciem 
^T -ta ut faciem J | reddunt] redda.Tit zi \^^ wr^^\\'«^^'^ ^ 



24 L. ANNAEI SENECAE 

quae sinistras, sunt, quae detorqueant et vertant: quid 
ergo mirum est eiusmodi speculum in nube quoque 

1 fieri, quo solis species vitiosa reddatur? 6. Inter ce- 
tera argumenta et lioc erit, quod numquam maior 
arcus dimidio circulo apparet et quod eo minor est, 6 
quo altior sol . . . 

[. . . ut ait Vergilius noster: ^et bibit ingens arcus', 
cum adventat imberj sed non easdem, undecumque appa- 
ruit, minas aflfert: a meridie ortus magnam vim aquarum 
vehet (vinci enim non potuerunt valentissimo sole, tan- lo 
tum illis est virium); si circa occasum refulsit, rorabit 
et leviter impluet; si ab ortu circave surrexit, serena 
promittit . . .] 

2 quare tamen, si imago solis est arcus, longe ipso 
sole maior apparet? quia est alicuius speculi natura is 
talis, ut maiora multo, qua^ vidit, ostendat et in 
portentuosam magnitudinem augeat formas, alicuius 

3 invicem talis, ut minuat. illud mihi dic, quare in or- 
bem eat facies, nisi orbi redditur? dices enim fortasse, 
unde sit illi color varius: unde talis figura sit, non 20 
dices, nisi aliquod exemplar, ad quod formetur, osten- 
deris. nullum autem quam solis est, a quo cum tu 
quoque fatearis illi colorem dari, sequitur, ut et detur 

7 Verg. Georg. I 380 sq. 

1 detorq.] torqueant J \\ 2 quoqTie] ante speculmn <f in n. 
q. fieri post reddatur € \\ 4 qnod JTJ qno || 6 sol] est sol 
J T, hic causa argumenti addi dehuit || 7 — 13 sententia^ a cetero 
conexu alienae. \ ante ut] arcus aut uentos aut pluuias aut 
serenum significat swpjpZ. BCpT sed varia ratione, cf. St.II 32 \ 
Yerg.] uirgilius codd. plerique ut semper || 10 potuerunt ^j 
poterunt || 11 rorabit] tonabit A || 12 leu.] leniter k || 13 pro- 
mittit] premittit A, si a septentrione . . . aliaque desidero \\ 

16 multo E] multa | quae Bossba^ch conl. p. 31, W] quam | 
uidit] uidet F uides E* uideat e{A) uideatur 6 -antur BC || 

17 portentuosam] -tosam Z -tosas E* | magnitudinem] om. 9- \ 
alicuius] alius ET || 18 talis] est add. JT || 19 dices] diceres 
*^ I enim C^] om. (J) || 20 sit] s. 1. 6 om.Z || 22 quam] aliud 

qnam ^T / tu. qaoquej om. JT || 23 et] post detur c om. <fT 



NATUIL QUAEST. LIB. I. 5. 6. 25 

forma. denique inter me teque convenit colores illos, 
quibus caeli regio depingitur, a sole esse; illud unum 
inter nos non convenit: tu dicis illum colorem esse, 
ego videri: qui sive est, sive videtur, a sole est. tu 

6 non expedies, quare color ille subito desinat, cum om- 
nes fulgores f et paulatim discutiantur. pro me est 4 
et repentina eius facies et repentinus interitus: pro- 
prium enim hoc speculi est, in quo non per partes 
struitur quod apparet, sed statim totum fit; aeque cito 

10 omnis imago aboletur in illo quam ponitur. nihil enim 
aliud ad ista efficienda vel removenda opus est quam 
ostendi et abduci. non est ergo propria in ista nube 
substantia, nec corpus est sed mendacium [est], sine 
re similitudo. vis scire hoc ita esse? desinet arcus, 

15 si obtexeris solem. oppone, inquam, soli alteram nu- 
bem: huius varietas interibit. ^at maior aliquanto est 6 
arcus quam soL' dixi modo fieri specula, quae multi- 
plicent omne corpus, quod imitantur. illud adiciam, 
onmia per aquam videntibus longe esse maiora: litterae 

20 quamvis minutae et obscurae per vitream pilam aqua 
plenam maiores clarioresque cemuntur; poma formo- 
siora quam sunt videntur, si innatant vitro. sidera 
ampliora per nubem aspicienti videntur, quia acies 
nostra in umido labitur nec apprehendere, quod vult, 

25 fideliter potest. quod manifestum fiet, si poculum im- 
pleveris aqua et in id conieceris anulum: nam cum in 

1 teque] et te J | conuenit — 3 nos] om. 6 || 2 caelij 
post regio coll. e om. H || 4 uideturj uideatur <f | tu] tamen 
E Gerlz add. || 6 et] om. A eius sc. solis Leo, fort. paulatim 
appareant et Ge. || 8 hoc] s.l.A \ speculi] speculum H^T | in 
quo] quod A (quoniam BC) | per] om. HP || 10 imago] uisus 
(uis A) cf I in illo] ante ab. A {ante visus BC) ante nihil coll. 
T II 13 est prim om. A T fort. recte \ est ante sine] om. £ est et 
BC fort. recte \\ 16 huius] istius A \ interibit] peribit J \ ali- 
quanto] aliquando eXT est al. coll. Ac || 17 dixi modo] sc. 5, 5 \\ 
19 p. a. uidentibus] quae p. a. uidentur cf || 21 formos.] car- 
nosiora Gertz \\ 24 in] om. JT \ appreh.] adprendere H [[ 
26 cum inj cum q 



26 L. ANNAEI SENECAE 

ipso fando anulus iaceat^ facies eius in summa aqua 
6 redditur. quicquid videtur per umorem, longe am- 
plius vero est: quid mirum maiorem reddi imaginem 
soliS; quae in nube umida visitur^ cum ex duabus 
causis hoc accidat? quia in nube est aliquid vitro 5 
simile, quod potest perlucere, est aliquid et aquae, 
quam, etiamsi nondum habet, iam parat, id est iam 
eius natura est, in quam .ex sua vertatur. 

1 7. ^quoniam', inquit, Vitri fecisti mentionem, ex hoc 
ipso argumentum contra te sumam. virgula solet fieri 10 
vitrea, striata vel pluribus anguHs in modum clavae 
torosa: haec si in transversum solem accipit, colorem 
talem, qualis in arcu videri solet, reddit, ut scias non 
imaginem hic solis esse sed coloris imitationem ex re- 

2 percussu.' primum in hoc argumento multa pro me sunt: is 
quod apparet a sole fieri; quod apparet leve quiddam esse 
debere et simile speculo, quod solem repercutiat; deinde 
quod apparet non fieri ullum colorem sed speciem falsi 
coloris, qualem, ut dixi, columbarum cervix et sumit et 
ponit, utcumque deflectitur. hoc autem et in speculo est, ao 
cui nullus inditur color, sed simulatio quaedam coloris 

3 alieni. unum hoc tantum mihi solvendum est, quod 
non visitur in ista virgula solis imago; cuius bene 
exprimendae capax non est: ita conatur quidem reddere 



1 summa aqua] summo aquae JT || 4 exj de A post 
duabus cf || 5 est] om. q \\ 6 et] post {vel supra) est <fT || 
7 etiam] om. d \ parat] parata T apparat P apparet J | id 
est iam] om. A iam om. X \\ 8 eius] fort. ei Ge. \ est] om. A || 
9 inquit] inquis ET vulgo \ uitri] post fecisti BCO post mentio- 
nem FL || 10 arg.] post te AeT || 11 striata Ghronov.] stricta || 
12 torosa] torsa X tortuosa A et orosa Z | in transuersum] 
in (ex Ce) -so A \\ 14 hic] ante non im. JKT(Z^ his) \ imit. | 
mutationem -d^J^L v.l.^ inui(ta)tionem J^K immutationemEop | 
ex] esse ex d \ rep.] percussu d EHT || 15 multa] post me X 
om. 6 II 19 dixi] sc. 5, 6 || 20 utc(um)que «fHLPJ utrumque 
(utrum quod KO) F(H*?)JlT ubicumque B*f E || 21 cui] cuius 
i/ / inditur] uidetur A || 22 hoc tantum] tamen hoc A \ mihi] 
om. ^ II 24 Don] om. A \ ita] ista Haase 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 6—8. 27 

imaginem^ quia leyis est materia et ad hoc habilis, sed 
non potest, quia enormiter facta est. si apta fabricata 
foret, totidem redderet soles, quot habuisset f inspecto- 
res. quae quia <^vix> discemuntur inter se nec satis 

8 in vicem specuH nitent, incohant tantum imagines 
nec exprimunt et ob ipsam viciniam turbant et in 
speciem coloris unius abducunt. 

8. ^At quare arcus non implet orbem, sed pars di- i 
midia eius videtur, cum plurimum porrigitur incurva- 

10 turque?' quidam ita opinantur: sol, cum sit multo 
altior nubibus^ a superiore illas tantum percutit parte; 
sequitur, ut inferior pars earum non t/ngatur lumine: 
ergo cum ab una parte solem accipiant^ unam eius 
partem imitantur^ quae numquam dimidia maior est. 

15 hoc argumentum parum potens est. quare? quia, 2 
quamvis sol ex superiore parte sit, totam tamen per- 
cutit nubem, ergo et tingit. quidni? cum radios trans- 
mittere soleat et omnem densitatem perrumpere. de- 
inde contrariam rem proposito suo dicunt. nam si 

30 superior est sol et ideo superiori tantum parti nubium 
afi^ditur, numquam terra tenus descendet arcus: atqui 
usque in humum d^ittitur. praeterea numquam non 3 
contra solem arcus est, nihil autem ad rem pertinet, 
supra infrave sit, quia totum quod contra est latus 

25 verberatur. deinde aliquando arcum et occidens facit; 
tum certe ex inferiori parte nubes ferit terris propin- 

2 apta] apte vulgo \\ 3 habuisset] fort. habuit Ge. \ inspec- 
tores] insecturas Fortun. inspectiones Annic. infecturas Bongars. 
inseptiones Haase, insectiones Schultess in se colores Z in se toros 
Leo conl. p. 26, 12, strias speculares Ge. || 4 quae <f T] qui | vix 
add. Ge. conl. 3, 6, non Fortun. \\ 5 nitent] patent Schultess \ 
tantum] tamen J || 6 in] del. Schultess \ abducunt eS-X] ad- 
ducunt (f O^Z vulgo Schultess \\ 11 illas tantum] tamen illas J 
illas T II 12 tingatur Michaelis] tangatur, cf. 1. 17 \\ 13 accipiant] 
-unt cf II 14 partem eius coll. 6KT || 16 sol JE^T] ante parte ^ || 
17 et tingit KOT] contingit JP et tinguit S-JLZ \\ 21 aff.] effun- 
ditur X I descendet arcus] descendit J \\ 22 demittitur AT 
Gertz] dim. || 25 occidens] sc. sol \\ 26 tum sB.qZ] tunc 
<fEA I inferiori] -ore XZ \ propiiK\yx\ift\ -c\]a\"9» ^^ -ojs^cisis^ V' 



28 L. ANNAEI SENECAE 

quus: atqui et tunc dimidia pars est, quaravis solem 
4 nubes ex humili et sordido aCcipiant. nostri, qui sic 
in nube, quomodo in speculo, lumen volunt reddi, nu- 
bem cavam faciunt et sectae pilae partem, quae non 
potest totum orbem reddere, quia ipsa pars orbis est. 5 
proposito accedo, argumento non consentio. nam si 
in concavo speculo tota facies oppositi orbis exprimi- 
tur, et in semiorbe nihil prohibet totam aspici pilam. 
6 etiamnunc diximus circulos apparere soli lunaeque in 
similitudinem arcus circumdatos: quare ille circulus 10 
iungitur, in arcu numquam? deinde quare semper 
concavae nubes solem accipiunt, non aliquando planae 

6 et tumentes? Aristoteles ait post autumnale aequi- 
noctium qualibet hora diei arcum fieri, aestate non 
fieri nisi aut incipiente aut inclinato die. cuius rei 15 
causa manifesta est: primum, quia media diei parte sol 
calidissimus nubes evincit nec potest iraaginem suam 
ab his recipere, quas scindit; at matutino tempore aut 
vergens in occasum minus habet virium, ideo a nubi- 

7 bus sustineri et repercuti potest. deinde cura arcum 20 
facere non soleat nisi adversus his, in quibus facit, 
nubibus, cum breviores dies sunt, semper obliquus est: 
itaque qualibet diei parte, etiam cum altissimus est, 
habet aliquas nubes, quas ex adverso ferire possit. at 
temporibus aestivis super nostrum verticem fertur: ita- ss 
que medio die excelsissimus terras rectiore aspicit linea, 

13 Arist Meteor. III 5 p. 377 a llsqq. 

3 reddi uolunt coll. JT || 7 inj om. 6 || 8 aspici totam 
coll. JT II 9 nunc] hoc Kroll \ diximus] cajp. 2 \ soli] solis 
JKT celi II 10 ille c. iungitur] illis circulus circumdatur 
(i. circumd. circ. &) A || 13 tumentes?] lacunae signum add. 
Haase \\ 15 die] iam die JT || 16 diei] die Be || 17 nec] non 
(fO II 18 aut] et J \\ 19 habet uirium] calidus est et (est cal. 
BC) J II 20 rep.] percuti J || 23 itaque] et s. l. add. A \\ 
24 possit] potest Ae || 25 super] supra ATZ \ uerticem nostrum 
eM dT )) 26 terras rectiore] t. rectore X rectiore t. <f T j asp.] 
accipit H\P) 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 8—11. 29 

quam ut ullis nubibus possit occurri; omnes enim sub 
se tunc habet. 

9. Nunc de virgis dicendum est, quas non minus l 
pictas variasque aeque pluviarum signa solemus acci- 

5 pere. in quibus non midtum operae consumendum est, 
quia virgae nihil aliud sunt quam imperfecti arcus. nam 
facies quidem illis est picta, sed nihil curvati habent: 
in rectum iacent. fiunt autem iuxta solem fere in 2 
nube umida et iam se spargente. itaque idem est 

10 in illis qui in arcu color, tantum figura mutatur, quia 
nubium quoque, in quibus extenduntur, alia est. 

10. Similis varietas in coronis est, sed hoc diffe- 
runt, quod coronae ubique fiunt, ubicumque sidus est, 
arcus non nisi contra solem, virgae non nisi in vicinia 

15 solis. possum et hoc modo diflferentiam omnium red- 
dere: coronam si diviseris, arcus erit, si direxeris, virga. 
in omnibus color multiplex, ex caeruleo fulvoque varius. 
virgae soli tantum adiacent, arcus solares lunaresque 
sunt, coronae omnium siderum. 

20 11. Aliud quoque virgarum genus apparet, cum i 
radii per angusta foramina nubium tenues et intenti 
distantesque inter se diriguntur: et ipsi signa imbrium 
sunt. quomodo nunc me hoc loco geram? quid vocem? 
imagines solis? historici soles vocant et binos temos- 2 

25 que apparuisse memoriae tradunt; Graeci parhelia ap- 
pellant, quia in propinquo fere a sole visuntur aut 

1 occurri] occurrere Vinc. Haase \ tunc sub se J coll. || 
4 aeque] et aeque A || 6 imperfecti] porrecti Joh. Muller 
conl. cap. 10 || 7 quidem illis JLKT] i. q. (^) est quidem Z | 
habent] habens ^ || 8 autem] et X |{ 14 arcus non] est add. 
^^ II 15 omn. differ. coll. FJl || 18 solares] tantum add. ^ t. post 
lunaresque q \\ 19 sunt] omnes s, l. add. Ae || 21 intenti distantes- 
que] nccqdXlriXoL xal Bi^Biai qd^doL || 22 dir.] deriguntur Skutsch \ . 
ipsi] ipsae J | signa imbrium] signum nubium X \\ 23 sunt] 
a linea inc. Madvig, at inde ah Aristotele {Meteor. III 6) virgis 
TtccQTjXLa adiunguntwr \ modo] om. A \ hoc] om. JP | quid] 
quid eas A || 24 imagines solis ?] imagines ? soles ? Leo || 
25 parhelia] fort. TtaQTjXLoc scr. 



30 L. ANNAEI SENECAE 

quia accedunt ad aliquam similitudinem solis. non 
enim totum imitaatur sed magnitudinem eius figuram- 
que: ceterum nihil habent ardoris hebetes et languidi. 
his quod nomen imponimus? an facio quod Vergilius? 
qui dubitavit de nomine, deinde id, de quo dubitaverat, 5 
posuit: 

et quo te nomine dicam, 
Rhaetica? nec cellis ideo contende Falemis. 

3 nihil ergo prohibet illas parhelia vocari. sunt autem 
imagines solis in nube spissa et vicina in modum 10 
speculi. quidam parhelion ita definiunt: nubes rotunda 
et splendida similisque soli. sequitur enim illum nec 
umquam longius relinquitur, quam fuit, cum apparuit. 
numquis nostrum miratur, si solis effigiem in aliquo 
fonte aut placido lacu vidit? non, ut puto. atqui tam 15 
in sublimi facies eius quam inter nos potest reddi, si 
modo idonea est materia, quae reddat. 

1 12. Quotiens defectionem solis volumus deprehen- 
dere, ponimus pelves, quas aut oleo aut pice implemus, 
quia pinguis umor minus facile turbatur et ideo quas so 
recipit imagines servat; apparere autem imagines non 
possunt nisi in liquido et immoto. tunc solemus notare^ 
quemadmodum luna soli se opponat et illum tanto 
maiorem subiecto corpore abscondat, modo ex parte^ 

si ita competit, ut in latus eius incurreret, modo totum; S5 
haec dicitur perfecta defectio, quae stellas quoque 

7 sq. Verg. Georg. ^, 95l8q. 

2 magnitudinem] imaginem £J'T | eiusl om. A || 3 et] ac 
JEH II 7 nomine] carmine Verg. || 8 celfis A^] tellis J || 
10 spissa] pissa X || 11 speculi] fort. add. formata Ge. \ def. 
ET] dif&iiunt semper trad. \\ 13 relinq. longius coll. 6 \ fuit 
fnerit EO | apparuit] -ruerit JlT || 14 num] nam k || 15 uidit] 
uidet Ae uiderit BC | tam] tamen cf || 16 quam — potest' 
potest quam nos uidemus A || 17 reddat] reddit A || 23 se soh 
coU. A(e) I et] ut A \ ilium tanto] illo tantum X || 25 com- 
pebitj cf. ep. 75, 6 si ita competit, ut . . . contigit J | ut] om, 

2 I in latuB eiusj latus J 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 11—18. 31 

ostendit et intercipit lucem, tunc scilicet cum uterque 
orbis sub eodem libramento stetit. quemadmodum 2 
ergo utriusque imago in terris aspici potest, ita in 
aere, cum sic coactus aer et limpidus constitit, ut 

6 faciem solis acciperet. quam et aliae nubes accipiunt 
sed transmittunt^ si aut mobiles sunt aut rarae aut 
sordidae: mobiles enim spargunt illam^ rarae emittunt^ 
sordidae turpesque non sentiunt^ sicut apud nos ima- 
ginem maculosa non reddunt. 

10 13. Solent et bina fieri parhelia eadem ratione. 1 
quid enim impedit, quominus tot sint, quot nubes 
Aierint aptae ad exbibendam solis e£figiem? quidam 
in illa sententia sunt^ quotiens duo simulacra talia 
existunt, ut iudicent in iUis alteram soUs imaginem 

16 esse alteram imagitiis. nam apud nos quoque cum 
plura specula disposita sunt ita, ut alteri sit conspec- 
tus alterius, omnia implentur, et una imago vera est, 
ceterae imaginum effigies sunt; niliil enim refert, quid 
sit quod speculo ostendatur: quicquid videt, reddit. 

20 ita iUic quoque in subUmi, si <^sic^ nubes fors aliqua 
disposuit, ut inter se conspiciant, altera nubes soUs 
imaginem altera imaginis reddit. debent autem hae 2 
nubes, quae hoc praestant, densae esse leves splendidae 
planae, naturae f soUs. ob hoc omnia eiusmodi simu- 

25 lacra candida sunt, et simUia lunaribus circuUs, quia 
ex percussu oblique accepto sole resplendent: nam si 

3 ergo] igitur X in aere add. A \ in t.] a t. J || 4 sic] 
sit A II 10 bina] in luna A || 12 fuerint d] faerunt | soHs ^ 
effi^em] imaginem A || 14 existunt] existant A | in — 15 ima- ' 
ginis] unum esse soHs, alterum imaginis A |J 17 uera] a uero 



^ uere T || 19 quicquid 
illud JT I sic add. Z 



ilUs ^ 



enim add, A || 20 iUic vulgo 
fors] sors FAT || 21 se consp.] se 
(sese &) aspiciant A se inter se consp. T | nubes] nube A || 
22 imaginis] -nes JFJIP | reddit] reddi A || 24 planae H] plane 
J(^)^Z que plene FA | naturae soUs] saturae soUs Madvig, 
naturae solidae Larisch, naturae soUs similes Leo conl. p. 30, 12 \ 
eiusmodi] quae huiusmodi sunt A || 25 similia] simula k [[ 
26 perc.] repercussu Kroll \ sole] aolis BG 



32 L. ANNAEI SENECAE 

infra solem nubes fuerit et propior, ab eo dissipatur; 
longe autem posita radios non remittet nec imaginem 
efficiet. sic apud nos quoque specula, cum procul 
a nobis abducta sunt, faciem non reddunt, quia acies 
8 nostra non habet usque ad nos recursum. pluviarum 5 
autem et hi soles (utar enim historica lingua) indicia 
sunt, utique si a parte austri constiterunt, unde maxime 
nubes ingravescunt; cum utrimque solem cinxit talis 
effigies, tempestas, si Arato credimus, surgit. 

1 14. Tempus est alios quoque ignes percurrere, lo 
quorum diversae figurae sunt. aliquando emicat stella, 
aliquando ardores sunt, hi nonnunquam fixi et hae- 
rentes nonnumquam volubiles. horum plura genera 
conspiciuntur: sunt jputei, cum velut corona cingente 
introrsus ingens caeli recessus est similis eflfossae in 15 
orbem specus; sunt pithiae, cum magnitudo vasti 
rotundique ignis dolio similis vel fertur vel uno loco 
flagrat; sunt chasmata, cum aliquod spatium caeli de- 
sedit et flammam velut dehiscens in abdito ostentat. 

2 colores quoque horum omnium plurimi sunt: quidam so 
ruboris acerrimi, quidam evanidae ac levis flammae, 
quidam candidae lucis, quidam micantes, quidam aequa- 
liter et sine eruptionibus aut radiis fulvi; videmus ergo 

9 cf. Arati Phaen. 884—886 

1 fuerit AB^^HPZ] fuerint BC fiunt FAT, fuit clausulae 

repugnat || 2 remittet] -ttit J || 3 efficiet] -cit J \ sic Ge.] quia 

trad. def. Joh. Miiller, quomodo Gertz, qua via Schultess, aeque 

olim Ge. ad sicut p. 31, 8 Leo releg. \\ 5 rec.J cursum J || 

^ 6 autem JZ] enim ^ | enim AeZ] autem BC^ || 7 unde m. n.] 

' nubes inde m. J || 8 ingrauescunt] -scent <f || 9 Ar.] aratro 

(X ?) aratori e | tempestasl ante surgit J || 12 hi nonn.] ali- 

quando J, fort. et hi (vef iiqne) nonn. Ge. \\ 14 putei Cre. et 

Bossbach] ut ei ^ om. J, p^d-vvoi Casaub. \ cum] enim J || 

15 ingens Far^wn.l ignes JAP igneus ^TZ igne V || 16 specus] 

speluncae J | pitniae] phiciae ^X phitie eFJK^ phisicle <f | 

cum magnitudo] in magnitudine A || 17 similis] qui add. A \ 

imo] in uno dW || 18 casmata ^j caeli spatium coll. A || 

IB abdito ostentat (-dat E^^G) ^] abdita ostendit || 21 leuisj 

fort. leniB Ge. 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 13. 14. 33 

flammaxum longos a tergo albescere tractus. 

hae velut stellae exiliunt et transvolant videnturque 3 
longum ignem porrigere propter immensam celeritatem, 
cum acies nostra non discemat transitum earum sed^ 

5 quacumque cucurrerunt^ id totum igneum credat. tanta 
est enim velocitas motus, ut partes eius non dispi- 
ciantur^ summa prenda^r: intellegimus magis^ qua 
terit stella quam qua eat. itaque velut igne con- 4 
tinuo totum iter signat, quia visus nostri tarditas non 

10 subsequitur momenta currentis^ sed videt simul et unde 
exiluerit et quo pervenerit. quod fit in fulmine: lon- 
gus nobis videtur ignis eius^ quia cito spatium suum 
transilit, et oculis nostris occurrit universum per quod 
deiectus est: at ille non est extenti corporis per omne, 

15 qua venit. neque enim tam longa et extenuata in 
impetum valent. quomodo ergo prosiliunt? attritu 5 
aeris ignis incensus vento praeceps impellitur; non 
semper tamen vento attrituve fit, nonnumquam et ali- 
qua oportunitate aeris nascitur: multa enim sunt in 

20 sublimi sicca calida terrena, inter quae oritur et pa- 
bulum suum subsequens defluit ideoque velociter rapi- 

1 Verg. Georg. I 367 

1 flammaruin Verg. Led] stellanim J^, ego l. 2 hi (pro 
hae) et l. 4 eorum scripseram || 4 earum (c ?) vulgo] eorum || 
5 cuc.] coii-(oc-A)curreruiit J \ id] hoc cf | igneum] ignem X 
ignitum A || 6 est enim] enim est J enim E'^ | disp. Fortvm.] 
despiciantur || 7 sunmia] sed tantum summa A \ prendatur 
(e ?) vulgo'] prendantur J ^ pendantur X \ magis] non magis 
Larisch \ qua] quam (f)AP || 8 ierit Ge. vel potiu>s amici] 
cf. p. 17,17, perit ^ pereat {vtl pareat) J, appareat Fortun. \ 
eatj pereat LP, exeat A || 11 exiluerit HJITZ] exilierit (^)KP 
exiliunt E'^ -lunt F | quod f.] fort. idem fit Ge., q. f. et Boss- 
bach, q. f. item Skutsch |{ 12 suum L'Z Fortun.] suum sursum 
K sursum J^, fort. cursu Ge. \\ 13 transilit (J)L*Z] transtulit 
BC^ II 14 extenti] extensi X \ omne] sc. spatium \\ 15 qua 
venit] peruenit J \ enim] om. JP || 18 et] om. P ex vulgo [ 
aliqua] alia X \\ 20 calida] que add, W Gertz 

SXITXCAE NATVBAL. QITABST. ed. GeTCke. ^ 



34 L. ANNAEI SENECAE 

6 tur. ^at quare color diversus est?' quia refert, quale 
sit id, quod inceuditur, quantum et quam Yehemens, 
quo incenditur. ventum autem significant eiusmodi 
lapsus et quidem ab ea parte, qua erumpunt. 

1 15. Tulgores', inquis, ^quomodo fiunt, quos Graeci 5 
6ila appellant?' multis; ut aiunt, modis: potest illos 
ventorum vis edere, potest superioris caeli fervor (nam 
cum late fusus sit ignis, inferiora aliquando, si sunt 
idonea accendi, corripit); potest stellarum motus cursu 
suo excitare ignem et in subiecta transmittere. quid lo 
porro? non potest fieri, ut aer vim igneam usque in 
aethera elidat, ex qua fulgor ardorve sit vel stellae 

2 similis excursus? ex his fulgoribus quaedam praeceps 
eunt similia prosilientibus stellis, quaedam certo loco 
permanent et tantum lucis emittunt, ut fugent tenebras w 
ac diem repraesentent, donec consumpto alimento pri- 
mum obscuriora sint, deinde flammae modo, quae in 
se cadit, per assiduam ^^minutionem redigantur ad 
nihilum. ex his quaedam in nubibus apparent, quae- 
dam supra nubes, cum aer spissus ignem, quem pro-jo 

3 pior terris diu paverat, usque in sidera expressit. ho- 
rum aliqua non patiuntur moram sed transcurrunt aut 
extinguntur subinde, qua reluxerant: haec fulgeim 
dicuntur, quia brevis illorum facies et caduca est nec 
sine iniuria decidens; saepe enim falminum noxas edi- u 
derunt. ab his tacta nos dicimus <(fulgurata, id est^ 

2 quantum et quam (re.J quantam et ^ et quam A | 
3 significant] -cat J || 4 erumpunt B C ^] erumpit || 6 sela ^\ 
chelas || 7 uis] supra(?) uentorum k || 8 sit] 8. Z. OTZ | suntj 
sint X II 9 accendi] 8. l. 6 || 10 quid porro ?] eo; ^ add. e ante 
ut. hic hoc uero A \\ 11 uim] in(de) F^A? || 15 emittunt Ail^] 
enutriunt A \\ 16 acj et J || 18 deminutionem Ge.] dimin. 
JE^^T remin. ^ | adj in JT, cf. Bech diss. p. 40 || 20 propior 
prior Ald. E^^T peior BC || 21 expr.] pressit E^O^T || 22 aliqua 
sc. aliqua nwrantur (cf. p. 35, 2), aliqua non \\ 28 extinguntur^ 
-guuntur BH | qua T] quam ^ quae J \ fulgura Schtdtess 
ralgores || 26 tacta n. dic.] tecta uidimus (uidemus e) d tracta 
{'tata H^) n, dic. F^H^ acta n. dic. Z | fulgurata, i. e. add. 
Oe. conl II 21,2 et 27,3 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 14. 16. 35 

icta sme falmmey quae &6tBQ6ytki]xta Graeci yocant. 
at quibus longior mora est et ignis fortior motumque 4 
caeli sequens aut etiam proprios cursus agunt, cometas 
nostri putant, de quibus dictum est. horum genera 

5 sunt pogoniae et c^jparissiae et lampades et alia omnia^ 
quorum ignis in exitu sparsus est; dubium^ an inter 
hos ponantur trabes et pithiae raro visi, multa enim 
conglobatione ignium indigent, cum ingens illorum 
orbis aliquantum matutini amplitudinem solis exuperet. 

10 inter haec licet ponas et quod frequenter in historiis 5 
legimus caelum ardere yisum, cuius nonnumquam tam 
sublimis ardor est, ut inter sidera ipsa videatur, non- 
numquam tam humilis, ut speciem longinqui incendii 
praebeat. sub Tiberio Caesare cohortes in auxilium 

15 Ostiensis coloniae cucurrerunt tamquam conflagrantis, 
cum caeli ardor fuisset per magnam partem noctis 
parum lucidus crassi fumidique ignis. de his nemo 6 
dubitat, quin habeant fiammam, quam ostendunt: certa 
illis substantia est. de prioribus quaeritur (de arcu 

10 dico et coronis), decipiant aciem et mendacio constent 
an in illis quoque verum sit, quod apparet. nobis 7 
non placet in arcu aut corona subesse aliquid corporis 
certi, sed illam iudicamus speculi esse faJlaciam alie- 
num corpus nihil aliud quam mentientis. non est 

1 &6t. Lud. Ian\ asperoplecta (-ctra A) A^ aspersopl. 
£0 II 2 est] post ignis AaO || 3 etiam] om. J, qui CLdd. 
Fortwn., immo suhaud.^ cf. Kufmer II 673 sq. Aetna 148 \\ 
4 dictum] libro VII, cf. Stu4. I 67 \\ 5 pog. . . .] pagonie lamp. 
et c. J I cypar. Fortun.'] citharissiae c^ cithare d \\ 6 ignis] 
om, 6 II 7 phithie BKO phitie J JL | raro tdsi] quae raro sunt 
uise J II 8 indigent] om. A \ cum ingens] se (con- Ae)iungen8 
^ II 9 aliquantum] -to A || 10 ponas licet coll. A || 12 ipsa 
sidera coll. A(€) || 13 longinqui] humilis A || 15 Ost. TZ] 
hostiensis || 17 crassi] fort. quasi crassi Ge. \ his] sc. fulgoribus | 
20 dec.] an decipiant J || 21 in illis] nullis (X) illis 6£^P || 
22 corona] (in cf) coronis A \\ 23 sed illam] nihil enim A \ 
speculi Larisch] in speculis A populis ^ | esse f. — 24 men- 
tientis] nisi fallaciam esse nihil aliud quam al. cor^xis. tssks^- 
tientibus A )) 24 estj om. P post enim. milgo 



36 L ANNAEI SENECAE 

enim in speculo quod ostenditur, alioquin non exiret 
nec alia protinus imagine obduceretur^ nec innumera- 
8 biles modo interirent modo exciperentur formae. quid 
ergo? simulacra ista sunt et inanis verorum corporum 
imitatio^ quae ipsa a quibusdam ita compositis^ ut hoc 5 
possint^ detorquentur in pravum. nam, ut dixi, sunt 
specula, quae faciem prospicientium obliquent, sunt 
quae in infinitum augeant, ita ut humanum habitum 
modumque excedant nostrorum corporum. 

1 16. Hoc loco volo tibi narrare fabellam, ut intel- lo 
legas, quam nullum instrumentum irritandae voluptatis 
libido contemnat et ingeniosa sit ad incitandum furo- 
rem suum. Hostius fuit Quadra, obscenitatis in scae- 
nam usque ^oductae. hunc divitem avarum, sestertii 
milies servum, divus Augustus indignum vindicta iudi- 15 
cavit, cum a servis occisus esset, et tantum non pro- 

2 nuntiavit iure caesum videri. non erat ille ab uno 
tantummodo sexu impurus, sed tam virorum quam 
feminarum avidus [fuit], fecitque specula huius notae, 
cuius modo rettuli, imagines longe maiores reddentia,» 
in quibus digitus brachii mensuram et crassitudinem 
excederet. haec autem ita disponebat, ut cum virum 
ipse pateretur, aversus omnes admissarii sui motus in 
specido videret ac deinde falsa magnitudine ipsius 

3 membri tamquam vera gaudebat. in omnibus quidem is 

26 cf. luven. Sat. 1, 41 partes quisque sum ad mensuram 
inguinis heres. 9, 34 longi mensura incognita nervi. 

1 exiret] sc. protinus || 2 nec alia] nisi alia E^ man. 1 X i 
3 exciperentur] eriperentor ^ orerentur Leo \\ 5 qu(a)e •9'^zl 
quod X Buntque J | a] del. Schultess non recte \ compositiBl 
composita d \\ 6 possint] possent JP hoc (pro huc) prosteni 
Schultess I detorquentur] et detorquere(ntur 6) J || 8 ita] om. 
A II 18 quadra] quidam J | scenam] cenam ELO || 14 usque 
in sc. J I prod. vulgo^ perducte || 16 tantum] tamen JEJIT | 
17 iUe] om. A \ ab imo] omie sexu J || 19 fuit] del. Haaae, 
fututor KroU \ huius] eius J || 21 crass.1 longitudinem d | 
23 sm.] aduersus SLPZ \ 24 uid.] ipse uideret EH 



NATUR. QUAE8T. LIB. I. 16. 16.;, 37 

balneis agebat ille dilectam et «perta meiisura legebat 
TiroS; sed mhilominus mendaciis quoque insatiabile 
malum oblectabat: i nunc et dic speculum munditiarum 
causa repertum. foeda dictu sunt, quae portentum 

5 illud ore suo lancinandum dixerit feceritque, cum illi 
specula ab omni parte opponerentur, ut ipse flagitio- 
rum suorum spectator esset et, quae secreta quoque 
conscientiam premunt quaeque et sibi quisque fecisse 
se uegat, non in os tantum sed in oculos suos inge- 

10 reret. at hercule scelera conspectum sui reformidant. 4 
in perditis quoque et ad omne dedecus expositis tener- 
rima est oculorum verecundia: iUe, quasi parum esset 
inaudita et incognita pati, oculos suos ad illa advo- 
cavit nec quantum peccabat videre contentus, specula 

15 sibi per quae flagitia sua divideret disponeretque cir- 
cumdedit; et quia non tam diligenter intueri poterat, 
cum caput merserat inguinibusque alienis obhaeserat, 
opus sibi suum per imagines offerebat. spectabat illam 6 
libidinem oris sui, spectabat admissos sibi pariter in 

20 omnia viros; nonnumquam inter marem et feminam 
distributus et toto corpore patientiae expositus specta- 
bat nefanda: quidnam homo impurus reliquit, quod in 
tenebris faceret? non pertimuit diem, sed illos con- 
cubitus portentuosos sibi ipse ostendit sibi ipse appro- 



1 balneis] balineis F^H | dil.J delectnin BC vulgo \\ 2 sed] 
si (f II 8 obl.] obdelectabat J^K^P || 5 lancinandum FHT] lacin. 
PZ lacerandnm J lenocin. £ Jl || 6 opp.] (pon. veT) apponeretur 
^ II 8 consc. premunt] conscientia premuntur A \ quaequej et 
quae J et quae alii aeque Haase \ et sibi Ge.'\ ac sibi <P 
accusatus A qui facit sibi Madvig, tacet ac s. Bossbach, sibi 
Skutsch I fecisse se] se ante f. BC sibi f. X \\ 10 hercule BET] 
hercules e^ me hercules JPinc. Haase hercle A | sui] suum A \\ 
12 illej autem add. A \ 17 caput merseratj compressus (com- 
plezus e) erat J | inguinibus] clunibus A || 19 spectabatj 
spectabatur (speculabatur c) A ante illam | pariter] om. A || 
20 uirosj fort. nervos Ge. Kroll \ et f.J ac f. HKL || 21 patientiae] 

patienti A || 23 illosj ipsos A 



38 L. ANNAEI SENECAE 

bavit: quem f non putes in ipso habitu pingi voluisse? 

6 est aliqua etiam prostitutis modestia et iUa corpora 
publico obiecta ludibrio aliquid, quo infelix patientia 
lateat obtendunt: adeo in quaedam lupanar quoqne 
verecundum est. at illud monstrum obscenitatem 5 
suam spectaculum fecerat et ea sibi ostentabat^ quibus 

7 abscondendis nulla satis alta nox est. ^simul', inquit; 
^et virum et feminam patior, nihilominus illa quoque 
supervacua mihi parte alicuius f contumelia marem 
exerceo; omnia membra stupris occupata sunt: ocoli 10 
quoque in partem libidinis veniant et testes eius ex- 
actoresque sint; etiam ea, quae a conspectu corporis 
nostri positio submovit, arte visantur, ne quis me 

8 putet nescire, quid faciam. nil egit natura, quod hu- 
manae libidini ministeria tam maligna dedit, quod is 
aliorum animalium concubitus melius instruxit: in- 
veniam, quemadmodum morbo meo et imponam et 
satisfaciam. quo nequitiam meam, si ad naturae mo- 
dum pecco? id genus speculorum circumponam mihi, 

9 quod incredibilem magnitudinem imaginum reddat. si so 
liceret mihi, ad verum ista perducerem: quia non licet, 
mendacio pascar. obscenitas mea plus quam capit 
videat et patientiam suam ipsa miretur.' facinus in- 
dignum! hic fortasse cito et antequam videret occisus 
est: ad speculum suum immolandus fuit. 25 

1 17. Derideantur nunc philosophi, quod de speculi 
natura disserant, quod inquirant, quid ita facies nostra 
nobis et quidem in nos obversa reddatur, quid sibi 

1 quem] quid A cur Leo, eumque Ge. quidni KroU (om. 
non) I non] num S- \ uoluisse pingi coll. A || 2 corpora] omte 
lud. X II 3 patientia] patentia A || 4 in quaedam] quodammodo 
A num in vulgando.^ || 7 alta nox] nox alta FA || 8 illa] om. 
d II 9 alicuius] fort. alienaque a Leo, obtusus ad -am Ge. 
contumelia (-liei Xp) marem] contumeliam maris Haase || 12 que' 
ue A II 13 arte uisanturl ante uersentur d || 17 imponam' 
potiar (potior e) d \ 20 imaginum] ante magn. J || 26 philo- 
Boph\] sc. Stoici I quod] qui E*LP || 28 quidem] quid J(?)FL 
quod BC 



NATUR. QUAEST. LIB. I. ^16. 17. 39 

rerum natura voluerit, quod, cum vera corpora edi- 
disset, etiam simulacra eorum aspici voluit, quorsus 2 
pertinuerit hanc comparare materiam excipiendarum 
imaginum potentem — non in hoc scilicet, ut ad spe- 

5 culum barbam velleremus aut ut faciem viri polu*e- 
mus: in nuUa re illa luxuriae negotium ^essit, sed 
primum omnium, quia imbecilli oculi ad sustinendum 
cominus solem ignoraturi erant, formam eius hebetato 
lumine ostendit. quamvis enim orientem occidentem- 

10 que eum contemplari liceat, tamen habitum eius ipsum, 
qui verus est, non rubentis sed candida luce fulgentis 
nesciremus, nisi in aliquo nobis umore lenior et aspici 
facilior occurreret. praeterea duorum siderum occur- 3 
sum, quo interpolari dies solet, non videremus nec 

15 scire possemus, quid esset, nisi liberius humi solis 
lunaeque imagines videremus. inventa sunt specula, 4 
ut homo ipse se nosset, multa ex hoc consecuturuSy 
primum sui notitiam, deinde ad quaedam consilium: 
formosus ut vitaret infamiam, deformis ut sciret redi- 

20 mendum esse virtutibus quicquid corpori deesset, iu- 
venis ut flore aetatis adbnoneretur iUud tempus esse 
discendi et fortia audendi, senex ut indecora canis de- 
poneret, ut de morte aliquid cogitaret: ad haec rerum 
natura facultatem nobis dedit nosmet ipsos videndi. 

25 fons cuique perlucidus aut leve sayum imgtginem reddit: 5 

20 cf. luven, Sat 4, 2 monstnm nulla virtute redemptum 

1 uoluerit] uoluit zf | ed.] dedisset zf P || 2 uoluit. quoreus] 
uoluisset. quorsum A || 4 inl ad d || 5 aut ut faciem] faciem- 
que rf I viri] sc. iiiL€lg ol bvtsg || 6 illal sc. natura rerum \ 
gessit Madvig] concessit || 9 lum. Xq] illum lum. AZ illud 
lum. O- II 10 eum] om. JT || 12 (li)umore] cf. 12, 1 \\ 14 inter- 
polari] interpellari Gronov. || 15 liberius] fort. liberi Ge. || 
17 consecuturus Gertzj consecuntur (e^FMOTZ consequuntur 
AgEHJKLP II 18 pnmum] primo J | sui] fort. speciei G^. 
conl. p. 40, 13 I notitiam] munditiam Joh. Miiller conl. p. 37,3 \ 
ad] et A \\ 23 haec] hoc JT || 25 leue sazum] 1. satum JL 
levis lacus Schultess, fort. aes levatum Ge. lapidem conl, Plin. 
36, 160—163 intell. Bosshach 



40 L, ANNAEI SENECAE 

nuper me in litore vidi, 
cum placidum ventis staret mare. 

qualem fuisse eultum putas ad hoc se speculum co- 
mentium? aetas illa simplicior et fortuitis contenta 
nondum in vitium beneficia detorquebat nec inventa s 

6 naturae in libidinem luxumque rapiebat. primo faciem 
suam cuique casus ostendit. deinde cum insitus sui 
mortalibus amor dulcem aspectum formae su^e faceret, 
saepius ea despexere, in quibus effigies suas viderant. 
postquam deterior populus ipsas subit terras effbssurus lo 
obruenda, ferrum primum in usu fuit (et id impnne 
homines eruerant, si solum eruissent), tunc deinde 
alia terrae mala, quorum levitas aliud agentibus spe- 
ciem suam obtulit, quam hic in poculo ille in aere 
ad aliquos usus comparato vidit; et mox huic pro- is 
prie ministerio praeparatus est orbis nondum argenti 

7 nitor sed fragilis vilisque materia. tunc quoque, cum 
antiqui illi viri incondite viverent, satis nitidi, si 
squalorem opere collectum adverso flumine eluerant, 
<j)arva> cura comere capillum fuit ac prominentem so 
barbam depectere, et in hac re sibi qulsque, <(non 
alter^ alteri in vicem, operam dabat; <^ne> coniugum 

1 Verg, JEcl. 2, 25 sq. 



8 se] ante spec. S^q post Bpecnltiin AJi \\ comentinm] co- 
mertium Xq cernentinm e || 5 nitinm] nitia J | beneficia . . . 
innenta] -nm &is ET || 6 rapiebat] trahebat A \\ 7 suam] om. 
A II 9 ea] sc. litora \ desp.] respexere Haase \ qnibns] prins 
add. A II 10 ipsas subit] snbiit in ipsas A \ eff. obr.l se 
effossnms obmendnm A \ 11 usu] usnm EHMP | hom. imp. 
coll. A II 12 deinde e(?)FHA^] demnm JAEM, ad tnnc deinde 
cf. Hand Turs. II 242 (LeoJ || 13 speciem] i. e. faciem vel 
effigiem || 15 aliquos] alios Fortun. \ comparato] -ta k -tam e | 
proprie] proprio A || 16 ar^enti nitor sed] argentei nitoris S 
argenti nitores Z || 17 matena] i. e. cretae figuhnae || 20 parva 
a^d. Ge. )) 21 quisque sibi coll. A \ non alter add. Ge, \ alteri] 
alterius Gertz // 22 ne Hao&e add. 



NATUR. QUAEST. LIB. I. 17. 41 

qnidem manu crinis ille^ quem efFiindere olim mos 
viris fuit^ attrectabatur^ sed illum sibi ipsi sine ullo 
artifice formosi quatiebant, non aliter quam iubam 
generosa animalia. postea iam rerum potiente luxuria 8 

5 specula totis paria corporibus auro argentoque caelata 
sunt^ gemmis deinde adornata; et pluris unum ex his 
feminae constitit^ quam antiquarum dos fuit [non] illa^ 
quae publice dabatur imperatorum pauperum liberis. 
an tu existimas auro inditum habuisse Scipionis filias 

10 speculum, cum illis dos fuisset aes grave? o felix 9 
paupertas^ quae tanto titulo locum fecit! non cepissmt 
illam dotem, si habuissent. at quisquis ille erat^ cui 
soceri loco senatus fuit, intellexit accepisse se dotem^ 
quam fas non esset reddere. iam libertinorum virgun- 

15 culis in unum speculum non sufficit illa dos^ quam 
dedit pro f aio f se. processit enim paulatim in de- 10 
terius opibus ipsis invitata luxuria, et incrementum 
ingens vitia ceperunt, adeoque omnia indiscreta sunt 
diversissimis artibus, ut quicquid mundus muliebris 

20 vocabatur, sarcinae viriles sint: omnes dico, etiam mi- 
litares. iam speculum omatus tantum causa adhibetur? 
nulli non vitio necessarium factum est. 



1 manu] manibus J | mos] mox JL 1 8 quam] «. Z. JL | 
6 pluris] populis FOP poculis J || 7 non del. Pinc. \\ 8 liberis] 
filiabus A \\ 9 inditum] inclutum A inlitum Madvig | 11 non 
cepissent Leo] non fecisset J4> non dedisset iliiB senatus 
Madvig || 12 illam Leo] illa 4> illis senatus J | erat] fuit J ] 
16 pro animo se 4^] pro se scipio A pro Scipione senatus 
Itali, Mvret. P. Ro. Scipioni Scaliger senatus populi Romani 
nomine Madvig, pro Afncano senatus Leo, P. Rom. S. C. Boss- 
bach senatus proli gloriosae Schultess \ paul. in det.] molestius 
paulatim J || 17 inuit.] mutata J || 19 mundus] mundius FHJL || 
20 omnesl minus J || 21 iam] fort an iam Ge, iam spec. non 
om. . . adnibetur: Skutsch 



42 L. A]04.EI SENEQAE 



NATURALIUM QUAESTIONUM 
LIBBR n QUI FERTUR. 

Liber qmrtus. 

De fulminibus et tonitribus, 

1 1. Omnis de universo quaestio in caelestia^ snb- 
limia^ terrena dividitur. prima pars naturam sideram 
scrutatur et magnitudinem et formam ignium^ quibus 
mundus includitur^ solidumne sit caelum ac firmae 
concretaeque materiae an ex subtili tenuique nexum; s 
agatur an agat^ et infra sese sidera habeat an in con- 
textu sui fixa, quemadmodum anni vices servet^ solem 

2 retro flectat^ cetera deinceps his similia. secunda pars 
tractat inter caelum terramque versantia; haeo sunt 
nubila imbres nives <(venti terrae motus fulgura^ lo 

et humanas motura tonitrua mentes: 

quaecumque aer facit patiturve^ haec sublimia dicimus, 
quia editiora imis sunt. tertia illa pars de aquis terris 



9 — 11 cf. Plin. HN II 102 infra lunam haec sedes . . hinc 
nuhUa et tonitrua et alia fulmina, hinc grandines pruinae 
imbres procellae turbines, hinc plu/rima mortalium mala et rerum 
naiurae pugna secum. || 11 Ov. Met. I 55 



liber secundus vulgo] 1. sextus K Esc, TU, 1. octavus 
GHL', 1. quartus Ge. cum G. Mutter \ de fulminibus et 
tonitribus add. Ge. conl. p. 43 ^ 4 et c. 11, 3 \\ 6 sese] se JZ | 
7 annil an in J | solem] an add. A || 9 terram] terras <^ | 
haec €] hic AC(J?)<? hinc 0, cf Plin. H. N. 2, 102; St. I 
116 II 10 venti — fulgura] addidi sec. Lagrangii amicum, dlios. 
uenti add. G. Muller, cf p. 43, 3—7 \\ 13 quia] quae <? | 
aqnis] agria J 



NATUR. QUAEST. LIB. H. 1. 2. 43 

arbusids satis quaerit et, ut iurisconsultorum verbo 
utar^ de omnibuB, quae solo continentur. 

^quomodo', inquis, 'de terrarum motu quaestionem 3 
eo posuisti loco, quo de tonitribus fulguribusque dic- 

5 turus es?' quia cum motus spiritu fiat, spiritus autem 
aer sit agitatus, etiamsi subit terras, non ibi spectan- 
dus est: cogitetur in ea sede, in qua illum natiLra dis- 
posuit. dicam, quod magis mirum videbitur: inter 4 
caelestia de terra dicendum erit. ^quare?' inquis. quia 

10 cum propria terrae ipsius excutimus suo loco, utrum 
lata sit et inaequalis et enormiter proiecta an tota in 
formam pilae spectet et in orbem partes suas cogat, 
alliget aquas an aquis alligetur, ipsa animal sit an 
iners corpus et sine sensu, plenum quidem spiritus 

15 sed alieni, et cetera huiusmodi, quotiens in manus 
venerint, terram sequentur et in imo collocabuntur: at 6 
ubi quaeretur, quis terrae situs sit, qua parte mundi 
consederit, quomodo adversus sidera caelumque posita 
sit, haec quaestio cedet superioribus et, ut ita dicam, 

20 meliorem condicionem sequetur. 

2. Quoniam dixi de partibus, in quas omnis rerum l 
naturae materia dividitur, quaedam in commune di- 
cenda sunt; et hoc primum praesumendum, inter ea 
corpora, quibus unitas est, aera esse. quid sit hoc 2 

25 ^et^ quare praecipiendum fiierit, scies, si paulo altius 
repetiero et dixero esse aliquid <unum, aliquid^ con- 

4 posuisti] 8C. p. 42, 10, non Ubro VI \ loco, quo — 5 es] 
ad titulum libri relegat Fim Kem meuSy ego de praefcUione libri 
IV h cogitaveram. \\ 4 tonitribus A<P] tonitruis JT | fulguribus 
HJLT] fulgoribus JEP {{ 5 motus] terrae add. A || 6 aer sit] 
sit aer J | etiamsi subit] etsi subeat A \ spectandus est] i. e. 
eocaminari dehet, cf. Weissenbom de gerundio p. 136 \\ 8 uide- 
bitur mirum coll. A {{ 10 ipsius] om. A {{ 12 cogat] agat A \ 
16 sequentur] seq(uu)ntur (^ { imo] uno FOJKT imis J {{ 17 sit 
situs coll. A {{ 18 cons.J subsederit A j{ 19 cedet] cedit A \ 
20 sequetur] sequitur ^^OP {{ 23 sunt dic. coll. A {{ 24 corpora 
Koeler] corpora a A compar a 4> {{ 25 et add. € Gertz, cf. 
p. 45^ 5 \ 26 aliquid esse coll. A \ unum. aA.ia^'^^ oAd.. ^^> 



44 L. ANNAEI SENECAE 

tinuuiU; aliquid commissuin. eiK^enim commissura est^ 
duorum coniunctorum inter se corporum tactus^ con- 
tinuatio est partium inter se non intermissa coniunctio^ 

3 unitas est sine commissura continuatio. numquid du- 
bium est, quin ex his corporibus, quae videmus trac- 5 
tamusque, quae aut sentiuntur aut sentiunt, quaedam 
sint composita (illa constant aut nexu aut acervatione 
<aut compactione), ut puta funis frumentum navis), 
rursus non composita, ut arbor lapis? ergo concedas 
oportet, ex his quoque, quae sensum quidem effugiunt, 10 
ceterum ratione prenduntur, esse in quibusdam uni- 

4 tatem corporum. vide, quomodo auribus tuis parcam; 
expedire me poteram, si philosophorum lingua uti 
voluissem, ut dicerem unita corpora; hoo cum tibi 
remittam, tu invicem mihi refer gratiam. ^quare istud?' 15 
si quando dixero unum, memineris me non ad nume- 
rum referre sed ad naturam corporis nulla ope extema 
sed unitate sua cohaerentis: ex hac nota corporum 
aer est. 



1 — 4 Sen. ep. 102, 6 quaedam continita esse corpora ut ho- 
minem; qtmedam esse composita ut navem domum omnia deni- 
que, quorum diversae partes iu/nctura in unum coactae sunt; 
quaedam ex distantihus, quorum adhuc membra separata sunt, 
tamquam exercitus populus senatus: illi enim, per quos ista 
corpora effidtmtur, iure au/t offido cohaerent^ natura diducti et 
singuli sunt. 

1 etenim — 2 tactus Ge.] et duorum — tactus ante num- 
quid (l. 4) A 4>, uhi commissura est add. Bongars. ', continuatio 
est . . . commissura est . . . unitas est . . . et numq. coU. Bad^ 
stuhner 1 4 continuatio] cont. et (cf. l. 1) del. Gertz, cont. et 
comm. est vulgo || 5 est] om. A |{ 6 sentiunt] fort. sentiri 
possunt conl. p. 45,2 || 7 sint (H)d] sunt e4> comp. s. coU. JfX 
composita, quaedam non comp. Haase, sed cf. Gertz et KUhner 
II § 160, 4 I ac. aut compactione Diels] aceruatione <^ cogna- 
tione J II 8 funis JE mg. GJ'TZ] finis 4> | nauis] om. J, 
sed cf. ep. 102^ 6 \\ 9 arbor] cf. hominem ep. 102, 6 \\ 10 qui- 
demj om. A || 14 hoc] haec k || 15 refer mihi coll. AX \ quare 
/ 8JJ quamnsLm? quaeris. Ut si Gertz || 18 sua] sola X 



NATUR. QUAEST. LIB. U. 2—5. 45 

3. Omnia^ quae in notitiam nostram cadunt aut l 
cadere possunt, mundus complectitur; ex his quaedam 
partes eius sunt, quaedam materiae loco relicta: desi- 
derat enim omnis natura materiam sicut ars omnis, 

5 quae manu constat. quid sit hoc^ apertius faciam: 2 
pars est nostri oculus manus ossa neryi, materia sucus 
recentis cibi iturus in partes. rursus quasi pars est 
sanguis nostri, quia <(pars> et tamen est materia: prae- 
parat enim vitslis. et nihilominus in numero eorum 

10 est, quibus totum corpus efficitur. 

4. Sic mundi pars est aer et quidem necessaria. hic 1 
est enim, qui caelum terramque conectit, qui ima ac 
summa sic separat, ut tamen iungat: separat, quia 
medius intervenit; iungit, quia utrique per hunc inter 

15 se consensus est: supra se dat, quicquid accepit a 
terris, rursus vim siderum in terrena transfundit. <hunc> 2 
quasi partem mundi voco ut animalia et arbusta: nam 
genus animalium arbustorumque pars universi est, quia 
in consummationem totius assumptum, et quia non est 

M sine hoc universum; unum autem animal et una arbor 
quasi pars est, quia quamvis perierit, tamen id, ex 
quo perit, totum est. aer autem, ut dicebam, et caelo 
et terris cohaeret: utrique innatus est; habet autem 
unitatem quicquid alicuius rei nativa pars est: nihil 

25 enim nascitur sine unitate. 

5. Terra et pars est mundi et materia. pars quare sit, 1 

3 partes eius sunt] sunt partes J || 6 est] enim JP | 
oculus] post nerui A \ sucus JHT] succus || 8 quia pars et 
Ge.] qui et 4> et BCP vulgo qui € \ praep.] parat AF fort. 
reparat Ge. || 9 vitalia tempt. Ge.] id (et J) alia. idem a. Larisch \ 
in numero J] numero JLPZ om. ^ \\ 11 aer est coll. A \ et 
quidem nec. Ae] equidem nec. ^ necessaria quidem BC qui 
eidem materia Schultess, sed cf. l. 17 || 12 conectit BH^Z] 
conn. II 13 tamen] om. ^T inde Z || 14 hunc KroU] hoc || 
16 hunc add. Ge. sc. mobilem, cf 6, 1 \\ 17 quasi 4> quem sic 
A II 19 cons. t. ass.] consummatione uniuersi acceptum J || 
20 unum] i. e. singulare, contra 2, 4 |j 21 quia] om. q \ quam- 
ui»] si J II 22 dicebam] l. 12 || 24 alicuius rei natiua] alterius 
nature A || 25 sine] <m. A \ 26 m\iivdi\ s. «9^^» ^ % 



46 L. ANNAEI SENECAE 

non puto te interrogaturum, ut f aeque interrogas, quare 
caelum pars sit: quia scilicet non magis sine hoc 
quam sine illa universum potest esse. ^aliqua terrae 
materiae loco sunt,^ quod cum f his universis est ex 
quibusc^am: ex hac alimenta omnibus animalibus omni- 5 
2 bus satis omnibus stellis dividuntur: hinc viritim singulis 
hinc ipsi mundo tam multa poscenti subministrantur; 
hinc profertur, quo sustineantur tot sidera tam exercita 
tam avida per diem noctemque ut in opere ita in pastu. 
omnium quidem rerum natura, quantum in nutnmen- 10 
tum sui satis sit, apprehendit; mundus autem, quantum 
in aetemum desiderabat, invasit. pusillum tibi exem- 
plar magnae rei ponam: ova tantum complectuntur 
umoris, quantum ad eflfectum animalis exituri sat est. 

1 6. Aer continuus terrae est et sic appositus, ut statim 15 
ibi futurus sit, unde illa discesserit. pars totius est 
mundi; sed tamen, quicquid terra in alimentum caele- 
stium misit, recipit, ut scilicet materia, non pars, in- 
tellegi debeat: ex hoc omnis inconstantia eius tumul- 

2 tusque est. hunc quidam ex distantibus corpusculis ut so 
pulverem struunt plurimumque a vero recedunt. num- 
quam enim nisi contexti per unitatem corporis nisus 

22 sq. cf. Aetnae v. 289 et coniwratis addit concordia vires. 

1 ut] aut Pinc. vulao, nisi Eossbach, ut neque i. Kroll Leo 
(cf. Brdger II 73), sea deh. etiam interrogaris corr. conl. 2,4 
et 1 1,2 I interrogas] -ges A vulgo -ga Gertz || 3 esse.] esse, 
vulgo. materia add. Michaelis \ al. — 4 sunt] add. Ge. || 4 cum 
Iub] fort. cibus Ge. \ universis] uniyersum A vulgo \\ 6 ex 
quibusdam: Ge.] ex quibus quam 4> ex q. id est ex illo et J ex 
q. tamquam Haase^ ex q. materia est, quia Madv. exquiris, 
quare materia. quia Schult. \\ 6 uiritim] quicquid est uirium d 
uirium Z 11 7 subministrantur] -atur A \\ 8 tam] quam X | 
exercita] -tata JZ || 9 ita] et add. A || 10 omniumj et omnium 
A II 11 sit] e consilio naturae \ apprehendit JFJKj apprendit | 
12 exemplar] exemplum JE^ || 15 t. est et] t. et 4> fort. est et 
terrae Ge. \\ 16 ibi] sibi Ke \ illa] ille j | est tot. coll A || 
17 sed] idem add. d \ caelestium] om. A \\ 18 recipitl sc. red- 
dftunis, rf. 4, 1 et 8, 4 || 21 struunt] ferunt A \ que aj om. A \ 
rec.] disc^dunt X // 22 nisi] onte per A \ contexti] contexte 4> | 



NATUR. QUAEST. LIB. H. 5. 6. 47 

est, cum partes consentire ad intentionem debeant et 
conferre vires; aer autem^ si in atomos inciditur, spar- 
sus est; tent^i vero disiecta non possunt: intentionem s 
aeris ostendent tibi infiata nec ad ictum cedentia, 

5 ostendent pondera per magnum spatium ablata gestante 
vento; ostendent voces, quae remissae claraeque sunt, 
prout aer se concitavit. quid enim est vox nisi in- 
tentio aeris, ut audiatur, linguae formata percussu? 
quid cursus et motus omnis? nonne intenti spiritus 4 

10 opera sunt? hic facit vim nervis, velocitatem curren- 
tibus; hic cum vehementer concitatus ipse se torsit, 
arbusta silvasque convolvit et aedificia tota corripiens 
in altum frangit; hic mare per se languidum et iacens 
incitat. ad minora veniamus: quis sine intentione spi- 5 

15 ritus cantus est? comua et tubae et quae aquarum 
pressura maiorem sonitum formant, quam qui ore reddi 
potest, nonne aeris intentione partes suas explicant? 
consideremus quae ingentem vim per occultum agunt: 
parvula admodum semina, et quorum exilitas in com- 

20 missura lapidum locum invenit, in tantum convalescunt, 
ut ingentia saxa deturbent et monumenta dissolvant; 
scopulos interim rupesque radices minutissimae ac te- 

3—5 cf. Aetnae v. 324 sq. adstrictus certamine tangitur ictu 
spiritus involvensque suo sibi pondere vires (ubi 'adfrictu^ . . 
tenditur . . pondera nisu^ legerim). || 16 — 17 cf. Aetnae 
vv. 292—299. 

nisus J(?)HLZ] uisus || 2 atomos] ath. trad. \ incid.] diuiditnr 
A II 3 tendi ScJmltess a. 1872] teneri || 4 ostendent] -dunt 
BXq I inflata] cf. follis pugilatorim (Skutsch) \ ad ictmn] ictu 
^ II 5 ostendent] -dunt Xq l % ostendent JZ] -dunt | clar(a)e] 
elate A || 10 neru. uel.] et uel. neruis zf non uis ueloc. X \ 
12 que] om. k || 13 altum] alto 4> | iacens] latens k || 15 quae] 
aque k (?) ea qu(a)e A \ aquarum] aliqua d || 16 sonitum] fort. 
sonum corr. propter clausulam \ formant] reddunt J || 17 intent.] 
intensione rfT | partesj quasi histrionum (ep. 109, 6 adl.) SchuUess, 
immo quasi copias mtlitares. artes Z || 18 quae . . agunt] quam 
. . agant A \\ 21 deturbent et monum.] detrahant et in mo- 
menta A \\ 22 interim] om. J \ radicei\ ixi Wt^ adA. A 



48 L. ANNAEI SENECAE 

nuissimae findunt. hoc quid est aliud quam intentio 
spiritus, sine qua nihil yalidum et contra qnam nihil 
6 validum est? esse autem unitatem in aere vel ex hoc 
intellegi potest, quod corpora nostra inter se cohaerent: 
quid enim est aliud^ quod tenet illa^ quam spiritus? s 
quid est aliud^ quo animus noster agitatur? quis est 
illi motus nisi intentio? quae intentio nisi ex unitate? 
quae unitas^ nisi haec esset in aere? quid autem aliud 
producit fruges et segetem imbecillam ac virentes erigit 
arbores ac distendit in ramos [aut in altum exigit] lo 
quam spiritus intentio et unitas? 

1 7. Quidam aera discerpunt et in particulas didu- 
cunt ita, ut illi inane permisceant; argumentum autem 
existimant non pleni corporis sed multum vacui haben- 
tis, quod avibus in illo tam facilis motus, quod maxi- it 

2 mis minimisque per iUum transcursus est. sed faUun- 
tur. nam aquarum quoque simiUs faciUtas est, nec de 
unitate iUarum dubium est, quae sic corpora accipiunt^ 
ut semper in contrarium acceptis refluant. hanc nostri 
circumstantiam, Graeci avxv%SQl6xa6Lv appeUant, quae lo 
in aere quoque sicut in aqua fit; circumsistit enim 
omne corpus, a quo impeUitur: nihU ergo opus erit 
admixto inani. sed haec aUas. 

8. Esse quaedam in f rerum natura vehementia 

1 findtint] funduntEJ^KT | quid J(JL)^Z] quidemB^^^A) B 
8 in aere unitatem coll. qZ \ 6 est] s. l. A \ quodj quam X \ 
quod — 6 aliud] om. e || 5 tenet] teneret ^ teneat Joh. Mtiller 
illa] ea d (J) || 6 quo] quod BZ | agitatur Ge.] agitetur | est e 
esset ^ om. <f || 9 ibecillam] -lem J | uirentes] uirentem <^ 
erigit] exigit BOZ, cf. nota seq. || 10 aut in a. exigit (erigit 
A^eEKTZ) del.Haase \\ 12 discerpunt] discrepuntFJ discrepant 
A^eP dissipant cf | did.] deducunt cf || 15 illo] isto A | quod] quam 
A II 18 illarum JZ] iUorum || 20 dLvtntsQiGtaGiv Haase] anteperistas 
4> autem peristasin A || 22 ergo] autem A || 23 inani FortunJ] 
inanis | haec JEH] hoc FJL^^Z | alias] fort. V2 in animo habtUt, 
cf. St. I 117 sq. II 24 esse] nunc autem esse A \ quaedam in 
r. nat. uehementia] quandam (quondam B) in r. nat. uehemen- 
tiam A quaed. in a&ris nat. uehementia Schultess, quidem in- 
tentum aera uehementis Ge. 



NATUR.5QUAEST. LIB. H 6—9. 49 

magnique impetus nunc sic coUigendum: nihil sui in- 
tentione vehementius est, tam mehereule quam nihil 
intendi ab alio poterit, nisi aliquid per semet fuerit 
intentum (dicimus enim eodem modo non posse quic- 

5 quam ab alio moveri, nisi aliquid fuerit mobile ex 
semet); quid autem est^ quod magis credatur ex se 
ipso habere intentionem, quam spiritus? hunc intendi 
quis negabit, cum viderit iactari terram cum montibus, 
tecta murosque, magnas cum populis urbes, cum totis 

10 maria litoribus? 

9. Ostendit intentionem spiritus velocitas eius et 1 
diductio: oculi statim per multa milia aciem suam 
mittunt; vox una totas urbes simul percutit; lumen 
non paulatim prorepit sed semel universis rebus in- 

16 funditur. aqua autem quemadmodum sine spiritu pos- 2 
set intendi? numquid dubitas, quin sparsio illa, quae 
ex fundamentis mediae harenae crescens in summam 
usque amphitheatri altitudinem pervenit, cum inten- 
tione aquae fiat? atqui nec manus nec ullum aliud 

20 tormentum aquam potest mittere aut agere quam spi- 

19 et p. 50^ 6 cf. Aetnae v. 208 «g. nec corporis ulli susten- 
tata cadtmt robustis viribus. 



1 que] om. A | nunc sic Fidcerf] non sit (sic ET) <P est A 
non negatur; nunc Madv. non est nic Schult. nunc respicit ad 
cap. 6 \ sui Ge.'\ nisi 4> «aim non d, potes nisi i. vehemens 
est scr. II 2 tam] et tamen d \ mehercule] mehercle HP in 
hercule JL mehercules Z | quam — 3 alio] per aliud nihil in- 
tendi A \ al. per s.] aliquod per s. FOP per semet ipsum ali- 
quid (al. om. c) J || 5 mob.] immobile rf || 6 semet] ipso add. 
A I credatur ex se] creditur ex semet A || 9 que] et add. A \ 
cum] om. X \ populis] plures s. l. add. Ae || 12 oculi ... 13 
mittunt] oculus . . . intendit A \ simul] s. totas cf || 14 uniuersis] 
in uniu. X \\ 15 sine sp. quemadm. coll. A \\ 16 numquid] ni 
quid ^Z ni(si) quod JLP ni T || 17 summam] summum (om. 
altitudinem) ET || 18 usque] om. A \ -theatri] -teatri JLPZ* || 
19 nec m.l non m. A fort. sic nec m. Ge., nisi altius vel 
adeo pro aliud scr. \ manus] magis A \\ 20 potest] poterit cf 
poterat e 

SxjrxoAjB NATUBAit. QUAXBT. od. Q-eroko. V 



50 L. ANNAEI SENECAE 

ritus: huic se commodat, hoc attoUitur inserto et 
cogente, contra naturam suam multa conatur et ascen- 

3 dit, nata defluere. quid? navigia sarcina depressa 
parum ostendunt non aquam sibi resistere, quo minus 
mergantur, sed spiritum? aqua enim cederet nec pos- 5 
set pondera sustinere, nisi ipsa sustineretur. discus ex 
loco superiore in piscinam missus non descendit sed 

4 resilit: quemadmodum, nisi spiritu referiente? vox 
autem qua ratione per parietum munimenta transmit- 
titur, nisi quod solido quoque aer inest, qui sonumio 
extrinsecus missum et accipit et remittit? scilicet 
spiritu non aperta tantum intendens sed etiam abdita 
et inclusa, quod illi facere expeditum est, quia nus- 
quam divisus est sed per illa ipsa, quibus separari 
videtur, coit secum. interponas licet muros et mediam 16 
altitudinem montium: per omnia ista prohibetur nobis 
esse pervius, non sibi. id enim intercluditur tantum, 
per quod illum nos sequi possumus: ipse quidem per 
ipsum transit, quo scinditur, et media non circum- 
ftindit tantum et utrimque cingit sed permeat. » 

1 10. Ab aethere lucidissimo aer in terram usque 
diflFusus est, agilior quidem tenuiorque et altior terris 
nec minus aquis, ceterum aethere spissior graviorque, 
frigidus per se et obscurus. lumen illi calorque ali- 
unde sunt, sed non per omne spatium sui similis est: » 

2 mutatur a proximis. summa pars eius siccissima cali- 
dissimaque et ob hoc etiam [perjtenuissima est propter 

1 comm.] sc. aqua. comodat HK comendat A \ attoUitur] 
post cogente J(?) || 6 ex] om. k || 8 quemadmodum — 11 re- 
mittit] om. A || 8 refer.] reficiente £ J^K || 10 quoque aer E^ilTZ] 
aer q. ^P || 12 spiritu] s. l. q \\ 14 diuisus] -sum EFJLZ | 
est] om. A \ illa] ea A || 15 interponas] -ponat k || 19 transit 
per ipsum coU. A \ quo ET] quod | non] om. A \ 20 utrimquel 
utrique PZ om. T | p. Ab] permeat ab A || 22 est A4>] om, A \ 
24 aliunde] alimentum A || 25 non] ante est A \ sui] om. A \ 
26 mutatur] enim add. A \ calidissimaque] om. A || 27 hoc] 
I2a.ec FHP I tenuissima A^TZ] pert. J JLP^ qmd fort. fuit prae- 
tenuissimsb / estj post eius l. 26 coll. A om. J^KP 



NATUR. QUAEST. LIB. II 9—11. 61 

viciniam aeternorum ignium et illos tot motus siderum 
assiduumque caeli circumactum; illa pars ima et vicina 
terris densa et caliginosa est, quia terrenas exhalationes 
receptat; media pars temperatior, si summis imisque 

5 conferas, quantum ad siccitatem tenuitatemque per- 
tinet, ceterum utraque parte frigidior. nam superiora 3 
eius calorem vicinorum siderum sentiunt; inferiora 
quoque tepent: primum terrarum halitu, qui multum 
secum calidi affett; deinde quia radii solis replicantur 

10 et, quousque redire potuerunt, id duplicato calore be- 
nignius fovent; deinde etiam illo spiritu, qui omnibus 
animalibus arbustisque ac satis calidus est (nihil enim 
viveret sine calore); adice nunc ignes, non tantum 4 
mamfestos et certos sed opertos terris, quorum aliqui 

16 eruperunt, innumerabiles in obscuro et condito flagrant 
semper. hae tot partes eius fertiles rerum habent 
quiddam teporis, quoniam quidem sterile frigus est, 
calor gignit. media ergo pars aeris ab his summota 
in frigore suo manet: natura enim aeris gelida est. 

20 11. Qui cum sic divisus sit, ima sui parte maxime 1 
varius et inconstans ac mutabilis est: circa terras plu- 



15/16 cf, Aetnae v, 390 sqq, writur assidue calidus nunc 
sulphuris umor eqs. 



2 ima] una X \\ 3 exhal. AE^AZ»] exal. B(£)FO^Z^ || 4 imis] 
unis vel inus i^ || 5 pertinet] -neat ^ || 8 tepent] temperent 
(-ant L) pLP | nal. JZ] alitu || 10 potuerunt] poterunt d \ 
calore] aere J || 12 que] om. k \ est] inest Ge. insitus desiderat 
Kroll II 14 manifestos 0] manufactos | certos] ceteros k || 15 in 
obscuro et condito Ge. sec. Fickerf] et obsc. et c. <P in ab- 
scondito J, qui et obscuro add, ahte (B post) semper, ex obsc. . . 
Haase falso || 16 hae] haec ^ || 17 quiddam] aliquid J et 
add. € I teporis] temporis JJLPZ | quidemj quod B j sterile] 
est add. A \ frigusl frigidus A frigidum Bc || 18 calor] autem 
add. A II 19 gelida] mgida J || 20 qui JE^Z] quia FHA | 
diu. sic coll. k I ima Mureius\ iam j maxime] maxima J£T ([ 
21 ac Ge^ et J sic <P j mutab. JET\ m\r^^^ ^ ^ ^^<^ 
cf. p. 52, 4 



52 L. ANNAEI SENECAE 

rimum audet plurimum patitur, exagitat et exagitator, 
nec tamen eodem modo totus af&citur sed aliter alibi 

2 et partibus inquietus ac turbidus est. causas autem 
illi mutationis et inconstantiae alias terra praebet, cuius 
positiones boc aut illo versae magna ad aeris tempe- 6 
riem momenta sunt, alias siderum cursus, ex quibus 
soli plurimum imputes: illum sequitur annus, ad illiuB 
flexum hiemes aestatesque vertuntur; lunae proximum 
ius est. sed ceterae quoque stellae non minus terrena 
quam incumbentem terris spiritum afficiunt et cur^ lo 
suo occursuve contrario modo frigora modo imbres 
aliasque terris turbide iniurias movent. 

3 Haec necessarium fuit praeloqui dicturo de tonitru 
fulminibusque ac fulgurationibus. nam cum in aere 
fiant, naturam eius explicari oportebat, quo facilius is 
appareret, quid facere aut pati posset. 

1 12. Tria sunt, quae accidunt: fulgurationes, fulmina^ 
tonitrua quae una facta serius audiuntur. fulguratio 
ostendit ignem, fulminatio emittit; illa (ut ita dicam) 
comminatio est et conatio sine ictu, ista iaculatio cum so 

2 ictu. quaedam sunt, de quibus inter omnes convenit, 
quaedam in quibus diversae sententiae sunt. convenit 
de illis, omnia ista in nubibus et e nubibus fieri, etiam- 

1 cf. Aetnae v. 168 sq. angustis opm est turbanti fattcibus^ 
illo fervet opus, densique premit premiturque . . 

3 et] ac d I partibus] quibusdam constans et quietus, 
alii add. Skutsch \ est ac tuxb. coll. A6 | causas JEL'Z] causa 
4> causam T || 4 illil illius d \ et inconstantiae] om. d \ 
praebet] probat A || 5 noc] huc vulgo scr. aut hoc aut i. ET || 
9 sed] sed et d \\ 10 cursu E'] cultu 4> ortu d fort. rapta 
vel circumactu Ge. || 11 occursuue] occasuue JE* || 12 tems] 
terrarum A, del.Leo, tempestatis (et -da,e)Kroll \ turbide] turbine 
(post iniurias) J(?), del. Haase, -dae Fort.; -do Leo conl. I. 5, 
terri[cur]biles Ge. \\ 13 tonitru f. que ac] tonitruo ac fulminibus 
et J II 14 cum . . 15 fiant] quia . . fiunt d \ explicari] -re d ) 
16 app. quid] om. Ac || 17 sunt] ergo add. A |{ 18 t. quae] fort. 
t. que quae Ge., cf§6\ una] afia || 20 ista — 21 ictu] om. ^ H 
21 suntj ex his add. d \\ 22 quaedamj quidam A || 28 de] am. 
^ I et e Dubibna — p. 53, 3 nubibusj om. d 



NATUR. QUAEST. LIB. H 11. 12. 53 

nunc convenit et folgarationes et fulminationes aut 
igneas esse aut ignea specie. ad illa nunc transeamus, 8 
in quibus lis est: quidam putant ignem inesse nubibus, 
quidam ad tempus fieri nec prius esse quam mitti; 

5 ne inter illos quidem, qui praeparant ignem^ convenit, 
alius enim illum aliunde colligit. quidam aiunt radios 
solis introcurrentis recurrentisque et saepius in se re- 
latos ignem excitare; Anaxagoras ait illum ex aethere 
destillare et ex tanto ardore caeli multa decidere, quae 

10 nubes diu inclusa custodiant; Aristoteles multo ante 4 
ignem colligi non putat, sed eodem momento exilire 
quo fiat. cuius sententia talis est: ^duae partes mundi 
in imo iacent, terra et aqua. utraque ex se reddit 
aliquid: terrenus vapor siccus est et fumo similis, qui 

15 ventos falmina tonitrua facit; aquarum halitus umidus 
est et in imbres et nives cedit. sed siccus ille terra- 5 
rum vapor, unde ventis origo est, cum coacervatus est, 
coitu nubium vehementer in sltum eliditur; deinde ut 

8 Anaxag. fr. A 84 Biels p. 321 \\ 8/9 Flin. JSN 2, 112 
in has et ignis supeme stellarum decidere || 10 — p. 54, 13 Arist, 
Meteor. 1 3, p. 340 h 19—29. II 4, p. 360 a 12/13. II 9 p. 369 a 
24 — 33. 35— bl \\ 15/16 Plin. BN 2, 111 existere imbris ven- 
tosque, quoniam umidam a terra, alias vero propter vaporem 
fumidam exhalari caliginem certum est. 

4 quidam ad tempus] quidem A \\ 5 ne] nec J(?) si B | 
qui praeparant] quae properent cf quod properant 6, oi tcqov- 
TtccQXELv Sc^Lovvtsg, cf. servant p. 54,15 \\ 6 i. aliunde] illum 
(s. l.) a lumine A \ quidam] velut Theopkr. de igne 73 \ aiunt] 
autem AX om. B || 7 introc.] incurrentis rfPZ intorrentes ET 
inter[currentisque re]currentis s \ et] om. -4 || 8 excitare] dicunt 
add. 6 dicit add. € \ ait] vero ait J || 9 dest. Kroll Skutsch'] 
distillare || 10 custodiant sZ] custodiunt 4> custodiat rf | aristo- 
teles AZ] aristotiles ut semper \\ 12 mundi] om. A || 13 imo] uno 
FHJ^O^(Z?) II 15 f. tonitrua] f. tonitruaque ET f et tonitrua 
Bc(J) tonitrua et f. Ac | halitus AB] aiitus plerique \\ 16 et 
niues] om. A \ cedit Ag4>] redit, cecidit, decidit, cadit ceteri || 
17 cum] quia A || 18 coitu] cohitu X cum coitu A \ in altum KrolT\ 
alterum ^ a latere J impactarumET | ut latius] ubi latiusET 
vi latus Gron., ut lacessitus Leo., f(yrt. ut datum ius Ge, vio- 
lentius Kroll, a latere Skutsch 



54 L. AlfNAEI SENECAE 

t latius nubes proxima^ feriet. ha^e plaga cum sono 
iucutitur, qualis in nostris ignibus redditur, cum flanima 
vitio lignorum virentium crepat; et illic spiritus habens 
aliquid umidi secam conglobatusque rumpitur flamma 
eodem modo<^. demum)> spiritus ille, quem paulo ante 5 
exprimi coUisis nubibus dixi, impactus aliis nec rumpi 
6 nec exilire silentio potest. dissimilis autem crepitus fit ob 
dissimilitudinem nubium, quarum aliae maiorem sinum 
habent aliae minorem. ceterum illa vis expressi spi- 
ritus ignis est, qui fulgurationis nomen habet, levi lo 
impetu accensus et vanus. ante autem videmus fulgo- 
rem quam sonum audimus, quia oculorum velocior 
sensus est et multum aures antecedit.' 

1 13. Palsam opinionem esse eorum, qui ignem in 
nubibus servant, per multa coUigi potest. si de caelo i5 
cadit, quomodo non cottidie fit, cum tantundem semper 
iUic ardeat? deinde nuUam rationem reddiderunt, quare 
ignis, quem natura sursum vocat, defluat; alia enim 
condicio nostrorum ignium est, ex quibus faviUae ca- 
dunt, quae ponderis aUquid secum habent: ita non » 

2 descendit ignis sed praecipitatur et deducitur. huic 
simUe nihil accidit in iUo igne purissimo, in quo nihil 
est, quod deprimatur; aut si ulla pars eius exciderit, 
in periculo totus est, quia totum potest excidere, quod 

1 feriet] feriat JF^ferit E fecit T || 3 uirentium €(?)FT] 
urentium | crepat] ante u(i)rentium AFJl || 4 s. congl.] secua 
c. A secum globatusque d secum cum globatus ET est add, E | 
flamma: vulgo || 5 eodem] autem add. X \ demum add. Ge. || 
6 nubibus ^q\ ignibus -JA || 7 nec exilire] om. ^ || 8 dissuni- 
litudinem] dissimilem impactionem d \ quarumj quare? AqZ \ 
sinum] sonum cT sonitum d || 10 fulgurationis] a fulguratio- 
nibus ii II 11 uanus] evanidus Kroll || 12 audimus] audiamus d || 
13 sensus] s. l. A || 14 op. esse] autem esse (esse om. s) op. d \ 
eorum] cf. cap. 12, 3 \\ 16 cott. BFl cotidie | semper illic A^] 
8. aut i. s. l J>L(Z) II 17 redd.] inde (deinde F^) redd. EFA || 
20 aliquid secum A^] a. aut s. s. l. ^(OF) || 21 ded.] did. JEJ' |j 
22 accidit] accidet ^ j illo] om. d || 23 depr.l deprimat KroU, 
fort. deprimatur aut <^deprimat>. si Ge. cont. p. 55, 6 et 11 \ 
exeiderit] deciderit J || 24 est] cf Kiihner II 97 



NATUR. QUAEST. LIB. H 12—14. 55 

potest carpi. demde illud, quod cadere levitas prohibet, 
.... illud, quod in abdito tenet grave, quomodo illic 
esse potuit, unde caderet? ^quid ergo? non aliqui ignes 3 
in inferiora ferri solent, sicut haec ipsa, de quibus 

5 quaerimus, ftilmina?' fateor. non eunt tamen sed ferun- 
tur: aliqua illos potentia deprimit, quae non est in 
aethere. nihil enim illic iniuria cogitur, nihil rumpitur, 
nihil praeter solitum evenit: ordo rerum est, et ex- 4 
purgatus ignis in custodia mundi summa sortitus oras 

} operis pulcherrimi circumit: hinc descendere non potest 
sed ne ab extemo quidem deprimi, quia in aethere 
nulli incerto corpori locus est, certa et ordinata non 
pugnant. 

14. ^Vos', inquit, ^dicitis, cum causas stellarum trans- 1 

) volantium redditis, posse aliquas aeris partes ad se 
trahere ignem ex locis superioribus [ardore] et sic 
accendi'. sed plurimum interest, utrum aliquis dicat 
ignem ex aethere decidere, quod natura non patitur, 
an dicat ex ignea vi calorem in ea, quae subiacent, 

) transilire. non enim illinc ignis cadit, quod non po- 
test fieri, sed hic nascitur. videmus certe apud nos 2 

9/10 cf. Aetnae v. 194 sq. custodiaque ignis illi operi est. 

1 cadere leuitas] cot(t)idie leu. cad. (cot. c. 1. A) d \\ 
2 post prohibet,] suppH. quomodo caderet? Ge. \ i.] si illud e | 
quod KrolT\ suo, ante tenet lis{d) \ abdito eZKT Fort. Bossb.\ 
i. e. profundo, cf III 28, 4. 30, 3. V 4, 1. VI7, 5. adito <f FHL*Z 
addito GL^OP | tenet Ge. Leo] tenet. trad. tenetur Bossh. | 
graue] gravitas igni inhaerens impuro \\ 3 non] num FiLT || 
5 fateor.] fato enim J \ tamen] om. d || 6 illos] eos ET || 
7 illic iniuria] in. illic d || 8 est, et] et Madv. est, ut . . 
circueat (l. 10) Schult. \\ 9 summa] tcc otQ&ta, summas A vulgo \ 
oras K] horas || 10 operis] operas d \ pulcherrimi Madv.] pul- 
cherrime | hinc] hic ^ | descenderel discedere d \\ 11 deprimi 
Bp] exprimi A comprimi ^ borpori € \\ 12 certa] certa enim 
d II 14 uos] cf p. 54, 14 I inquit] inquam ^, sed cf p. 61, 13 || 
16 ex locis — 18 ignem] om. A, ex his locis eqs. ET Schult. \\ 
16 ardore del. Ge.] (ex E) eo ardore ET | sic] sc. ardore \\ 
18 decidere] decidentem J \\ 19 an dicat] ut liceat A \ sub- 
iacent] subiecta sunt A 



56 . L. ANNAEI SENECAE 

late inceiidio pervagante quasdam insulas, quae diu 
concaluerunt, ex se concipere flammam: itaque verisi- 
mile est etiam in aere summo id, qaod ignis rapiendi 
naturam habet, [aliquid] accendi calore aetheris super- 
positi. necesse est enim, ut et imus aether habeat b 
aliquid aeri simile et summus aer non sit dissimilis 
imo aetheri, quia non fit statim in diversum ex diverso 
transitus: paulatim ista in confinio vim suam miscent 
ita, ut dubitare possis, [an] aer an hoc iam aether sit. 

15. Quidam ex nostris existimant aera, cum in » 
ignem et aquam mutabilis sit, non detrahere aliunde 
causas flammarum novas: ipse enim se movendo accen- 
dit et, cum densos compactosque nubium sinus dissi- 
pat, necessario vastum in tam magnorum corporum 
diruptione reddit sonum. illa porro nubium difficulterx? 
cedentium pugna aliquid confert ad concitandum ignem, 
sic, quemadmodum ferro ad secandum aliquid manus 
confert, sed secare ferri est. 

16. Quid ergo inter fulgurationem et fulmen inter-. 
est? dicam. fulguratio est late ignis explicitus, fulmenao 
est coactus ignis et in impetum iactus. solemus duabus 
manibus inter se iunctis aquam concipere et compressa 
utrimque palma in modum siponis exprimere; simile 
quiddam et illic fieri puta: nubium inter se compres- 
sarum angustiae medium spiritum eiciunt et hoc ipso » 

23 cf. Aetnae v. 328 confluvio veluti siponihus actus eanlit. 

1 quae] quam ^ || 3 etiam B^] om. JO, et ET | id, qnod 
Ge.'^ in quo ^ qui d \ nat. rap. ignis coU. j | rapiendi] num 
panendi ? \\ 4 aliquid om. ^ \ superp.] suppositi X || 6 ut etl 
et PZ fort. recte conl. p. 58, 18, ut B || 7 imo JZ] summo ^ | 

9 an] del. Ge.^ an aer om. X \ hoc] in hoc Kroll, hic vulgo \ 

10 in] om. J^K^e (ignis et aqua s) \\ 13 cum fHZJ con- A^ || 
17 ferro — manus A^] aliter coll J \\ 19 quid] quid est zJ 
interest] om. d \\ 20 ignis late coll. 6 || 21 in impetum £J'T' 
in (in om. d) impetu || 22 inter — concipere] aquam accipere 
facc. aq. e) inter se iunctis J || 23 siponis] siphonis <f sim- 

phonis eET 



NATUR. QUAEST. LIB. IL 14—18. 57 

inflammant ac tormenti modo emittunt; nam ballistae 
quoque scorpionesque tela cum sono expellunt. 

17. Quidam existimant igjtexim sprritum per frigida 
atque umida meantem sonum reddere, nam ne ferrum 

5 quidem ardens silentio tinguitur sed, si in aquam fer- 
vens massa descendit, cum multo murmure extinguitur. 
ita, utAnaximenes ait, sprritus incidens nubibus toni- 
trua edit et, dum luctatur per obstantia atque inter- 
scissa vadere, ipsa ignem fuga accendit. 

10 18. Anaximandrus omnia ad sprritum rettulit: 
Honitrua', inquit, ^sunt nubis ictae sonus. quare in- 
aequalia sunt? quia et ipse ictus inaequalis est. quare 
et sereno tonat? quia tunc quoque per crassum et 
scissum aera spiritus prosilit. at quare aliquando non 

15 fulgurat et tonat? quia spiritus infirmior non valuit 
in flammam, in sonum valuit. quid est ergo ipsa ful- 
guratio? aeris diducentis se corruentisque iactatio 
languidum ignem nec extrfturum aperiens. quid est 
fulmen? acrioris densiorisque spiritus cursus.' 

3 quidam: cf. Archelai fr. A 16 Diels p. 338 \\ 4—7 Plin, 
HN 2, 112 cum vero in nubem perveniunt, vaporem dissonum 
gigni ut candente ferro in aqiiam demerso \\ 1 Anaximenes: 
cf. Metrodori fr. A 15 Biels p. 473 \\ 10 Anaximandri fr. 23 
Diels p. 19 II 18 — p. 58, 2 Amm. Marc. 23, 5, 14 sed esse 
(fuJmenJ acrioris spiritus cursum dliqua vi ad inferiora detru- 
sum (1. detrusij. 

1 ballist(a)e HJ^OP] baliste || 2 scorpionesque] et scorpio- 
nes -<4 II 3 igneuin Z ut ego conieceram] in eum 4>, eum ET, 
ipsum A, istum B || 4 meantem] ineuntem AT \\ 5 tinguitur 
ifJ^KZ] tingitur ^ extinguitur A*€ || t ita ut] ut S del. Haase || 
8 dum] deinde cum J | atque] et d \ interscissa HTZ*] inter- 
cissa LOPZ\ intercisa J£ (-cisam F) JK || 10 anaximandrus] 
def. Koler \\ 12 ictus inaequalis est] om. ^ \\ 13 sereno] in 
sereno rf j quia — 16 tonat] om. cG || 13 per crassum] (per T) 
percussum rfg^pT, per quassum Gronov. \ et scissum] om. rfp || 
14 pros.] persilit if \\ 16 et] at Haase, sed cf Gertz ad Se7i. d^ 
ira 1 3, 4. sed Skutsch propter clau^ulam \ sp. — 16 flammam] 
inf. spiritus qui in fl. non ualuit d \\ 17 did.] deducentis €, 
cf p. 54, 21 II 18 exult. Weidner, cf p. 38,15-, ^1,^\ ^-i^issa^ssa. 



58 L. ANNAEI SENECAE 

19. AnB.xagoras ait omnia ista sic fieri, ut ex 
aethere aliqua yis in inferiora descendat: ita ignis 
impactus nubibus frigidis sonat; at cum illas inter- 
scindit, fulget, et minor vis ignium fulgurationes facit, 
maior fulmina. 6 

1 20. Diogenes Apolloniates ait quaedam tonitrua 
igne quaedam spiritu fieri: iUa ignis facit, quae ipse 
antecedit et nuntiat; illa spiritus, quae sine splendore 

2 crepuerunt. utrumque sine altero ei&cax esse aliquando 
concedo, ita tamen, ut non discreta illis potestas sit lo 
sed utrumque ab utroque effici possit. quis enim 
negabit spiritum magno impetu ]|itum, cum eflfecerit 
sonum, eflfecturum et ignem? quis autem non et lioc 
concedet, aliquando ignem quoque irrumpere posse 
nubes et non exilire, si plurium acervo nubium, cum i6 
paucas perscidisset, oppressus est? ergo et ignis ibit 
in spiritum perdetque fulgorem, et spiritus dum secat 

3 aa-a incendet. adice nunc, quod necesse est impetus 
fulminis et praemittat spiritus agatque ante se et a 
tergo trahat ventum, cum tam vasto ictu aera inciderit: so 



1 Anaxagoras: fr. A 84 Biels p. 321 \\ 6 Diogenes Ap.: fr. 
A 16 Diels p. 343 



1 Anaxagoras Opsop.] anaxandros (-rus s) J^, anaximan- 
dros A'(€), Anaxarchus vel Archelaus Koler \\ 6 apolloniates 
JZ] apollimates S^Lq ap(p)ollinares (?) il || 8 et nuntiatj om. A || 
9 efficax Ge.] effixa ^ fieri et d om. Z fieri {om. esse) BT 
{post aliq. E), cf. St. 1 64 \\ 11 utrumque] uterque J || 12 effe- 
cerit] efficit J efficerit >L efficiat ET || 13 quis] quisnam <f | 
autem] om. A*€ || 14 concedet] concederet et X concedat d | 
irrump.] erumpere <f rumpere € | posse] ante quoque ^ post 
quoque A || 15 plurium] plurimarum d plurimum EJKT [ 
16 paucas] paucos <f | perscid. H] percidisset || 17 et spiritus] 
et speciem J et spem P | secat aSra Madv.] secata infra 
^d, se rapit infra Haase cl. ep. 40, 7 \\ 18 estj est ut J, cf. 

j>. 56, 5 II 19 agatque] et agat J || 20 tam] lam Ji \ incid.] 

inseiderlt FH 



NATUR. QUAEST. LIB. H. 19—21. 59 

itaque omnia, antequam feriantur, intremescunt vibrata 
vento, quem ignis ante se pressit. 

21. Dimissis nunc praeceptoribus nostris incipimus 1 
per nos moveri et a confessis transimus ad dubia. 
6 quid in confesso est? ftilmen ignem esse, et aeque 
fiilgurationem, quae nihil aliud est quam flamma, futura 
fulmen, si plus virium habuisset: non natura ista sed 
impetu distant. esse illum ignem color ostendit, qui 2 
non est nisi ex , ostendit effectus: magnorum 

10 enim saepe iucendiorum causa fulmen fuit, silvae illo 
concrematae et urbium partes; etiam quae non per- 
cussa sunt, tamen adusta cernuntur, quaedam vero 
veluti fiiligine colorantur. quid, quod omnibus fiilgu- 
ratis odor sulphuris est? ergo et utramque rem ignem 3 

15 esse constat et utramque rem inter se meando distare: 
folguratio enim est non perlatum usque in terras ful- 
men, et rursus licet dicas fulmen esse fulgurationem 
usque in terras perductam. non ad exercendum verba 4 
diutius hoc idem pertracto, sed ut cognata esse ista 

30 et eiusdem notae ac naturae probem. fulguratio est 
paene fiilmen; vertamus illud: fiilmen est plus quid- 
dam quam fiilguratio. 



1 intremescunt m(€)^] intremiscunt cfGT || 2 quem] 
quae <f quam J^K | pressit] praemisit ET || 3 incipimus] in- 
cipiamus <f(J?) || 4 a] e <f om. € || 6 in confesso] enim con- 
fessi (-ssum B) J in confessio (-ssis E) EZ | et] om. ^ \\ 
6 nihil] nil (^) || 8 illumj intell. iUvd sc. fulmen \ color B^q] 
calor AX, color ictorum tfoh. MuUer \ qui non est] qui si non 
esset J om. B || 9 nisi ex . . . . ^ (Jacvmam praehent FH)] om. A 
nisi ex eo quod EJ*T nisi ex eo G ut Madv. n. ex igne Z 
ut Giiniiher coni., n. ex aequo ortu Schult. n. ex isto Skutsch, 
n. extremo calori Ge. nunc \\ 10 illo] uero >L || 11 concrj cre- 
matae A \\ 13 ueluti] uelut A \ fulgxii9,tis] fulguritis Fort. \\ 
14 sulphuris est ^] sulforis est X sulphuris inest ET sul- 
phureus est d \ ignem] igneam Haase, sed cf. p. 60, 1 || 
16 meando inter se colt. A^ || 18 exercendum] -da Madv. || 
19 hoc idem] haec d \ ista cognata (congrua e) esse coll. d || 
21 illud BCEFA^] istud cHZ | quiddam plua coU. ATL 



60 L. ANNAEI SENECAE 

1 22. Quoniam constat utramque rem ignem esse, 
videamus, quemadmodum ignis fieri soleat apud nos: 
eadem enim ratione et supra fiet. <fit)> duobus modis, 
uno, si excitatur <^ictu)> sicut e lapide, altero, si attritu 
invenitur, sicut cum duo ligna inter se diutius /ricta 5 
sunt (non omnis hoc tibi materia praestabit sed idonea 
eliciendis ignibus, sicut laurus hederae et alia in hunc 

2 usum nota pastoribus): potest ergo fieri, ut nubes 
quoque ignem eodem modo vel percussae reddant vel 
attritae. videamus, quantis procellae viribus ruanty lo 
quanto vertantur impetu turbines: id quod obvium 
fuit, dissipatur et rapitur et longe a loco suo proicitur. 

3 quid ergo mirum, si tanta vis ^ignem^ excutit vel 
aliunde vel sibi? vides enim, quantum fervorem sen- 
sura smt corpora horum transitu trita. nec hoc tan- is 
tum in his debet credi accidere, quorum ingens in con- 
fesso potentia est, 



3 — 10 PUn. HN 2, 113 posse et attritu, dum in praeceps 
feratur, illum quisquis est spiritum accendi; posse et conflictu 
nuhium elidi, ut duorum lapidum, scintillantihus fulgetris || 
6 cf. Aetrme v. 389 vernacula . . materia appositumque' igni 
genus utile. 



1 ignem] igneam EJ*T | esse] ante ignem AO ante utram- 
que € 11 3 fiet. fit Ge.] fiet. ^ fit. J, fit. fit autem Casauhoni 
codex II 4 ictu add. Ge. cf. Theophr. de igm 1 \ e FH6LZ] e(st) 
dilF ex € om. EJ*T | lapide] percusso add. ET || 5 fricta Z 
Cuiacii cod.] stricta <f ^ trita e || 7 laurus] taurus <f | hederae] 
edere AO h(er)red(er)e mB || 10 uideamus] uidemus g* fort. recte 
corr., cf. uides l. 14 \\ 11 id quod] in quod JK in quo Z id 
in quod (quo e) tormentum J, fort. ideo quod Ge. \\ 12 faitl 
fit Kroll II 13 ignem add. EJ(J*?)T, cf p. 61, 8 \\ 15 sint Gron.] 
sunt I corpora] sc. caelestiaj cf l. 16 \ horum] turbinum, immo 
aliorum sc. corporum Ge. \ trital uita exanimata d \ nec hoc OZ 
ut Madvig] ne hoc ^ Nihil tamen A non hoc Haase || 
16 debet J debere ^ | accidere Madv.] ac (ac in ui d) siderum J 
in confesso] et confessa J et in -o Mossh. \\ 17 est, sed Madv.] 
est Sed vtUgo 



NATUR. QUAEST. LIB. H. 22—24. 61 

23. sed fortasse nubes quoque in nubes incitatae l 
fremente vento et leviter urgente ignem evocabunt, 
qui explendescat nec exiliat: minore enim vi ad fiil- 
gurandum opus est quam ad ftilminandum. superio- 2 

5 ribus collegimus, in quantum fervorem quaedam a/fricta 
perducerentur: cum autem aer mutabilis in ignem [his] 
maximis viribus, id est suis, cum in ventum conversus 
est, atteratur, verisimile est ignem excuti caducum et 
cito interiturum, quia non ex solida materia oritur 

10 nec in qua possit consistere; transit itaque tantumque 
habet morae, quantum itineris et cursus: sine alimento 
proiectus est. 

24. 'Quomodo', inquit, 'cum dicatis ignis hanc esse 1 
naturam, ut petat superiora, fiilmen terram petit? . . . 

16 aut falsum est, quod de igne dixistis: est enim illi 
aeque sursum iter quam deorsum.' utrumque verum 
potest esse. ignis enim natura in verticem surgit et, 
si nihil illum prohibet, ascendit (sicut aqua natura 
defertur, si tamen aliqua vis accessit, quae illam in 

20 contrarium circumageret, illo intenditur, unde imbre 
deiecta est); fulmen autem eadem necessitate, qua ex- 2 
cutitur, <^deicitur^ (id his ignibus accidit quod arbori- 

17/18 Amm. Marc. 23, 5, 14 cum constet flammas suapte 
natura nullo ohstante ad suhlimia convolare. 

1 nubes] nubem EAPT* || 2 fremente] frementes ^ | 
leuiter cfFHPZ] leniter eEAT || 3 enim] autem ET || 4 super.] 
sc. p. 60, 14, libris add. ^ \\ 5 adfricta Gron.] adflicta Z^ astricta 
J-d^T attrita AP || 6 cum autem] causa >L | ignem — 8 simile 
est] om. A II 6 his om. JE || 7 i(d est)] om. JT | cum in 
uentum] in ignem J sed s. l. \\ 8 ueri s. est] credibile est et 
ueri simile d \ caducum excuti coll. J \\ 12 proi.] coniectus 
d I est. Quo] Sed quo Gertz \\ 13 inquit] inquis J | ignis 
hanc A^] hanc ignis A \\ 14 folmen] tamen add. A€ | lacu>nam 
indic. Ge. sic fere explendam: aut terram non petit || 16 de 
igne T Pinc. Mur.] deinde || 16 iter] post iUi <f | quam] atque 
^ II 17 natura] non X \\ 18 aqua] aque <f || 19 illam] iUum A^B || 
22 deicitur add. Ge.] decidit A m. rec. cadit T add. post autem | 
id his ^] in his JEZ, idem his Gertz, idft^ Ge. 



62 L. ANNAEI SENECAE 

bus, quarum cacumina trahi possunt ita, ut terram 
spectent; si tenera sunt, etiam ut attingant; sed cum 
permiseris, in locum suum exilient): itaque non est, 
quod eum spectes cuiusque rei habitum, qui illi non 
3 ex voluntate est: si igni permittes ire quo velit, cae- 5 
lum, id est levissimi cuiusque sedem, repetet; ubi est 
aliquid, quod eum feriat et ab impetu suo avertat, id 
non natura sed servitus iussit. 

25. ^Dicis', inquis, ^nubes attritas edere ignem, 
cum sint umidae, immo udae: quomodo ergo possunt lo 
gignere ignem, quem non magis verisimile est ex 
nube quam ex aqua <^nasciturwm^?' 

1 26. [Ex nube nascitur.] Primum in nubibus non 
aqua est sed aer spissus ad gignendam 'aquam prae- 
paratus, nondum in illam mutatus sed iam pronus etis 
vergens; non est, quod existimes eam [tum] colligi tum 

2 effundi: simul tit et cadit. deinde si concessero umi- 
dam esse nubem conceptis aquis plenam, nihil tamen 
prohibet ignem ex umido quoque educi, immo ex 
ipso (quod magis mireris) umore. quidam negaverunt so 
in ignem quicquam posse mutari, priusquam mutatum 
esset in aem. potest ergo nubes salva, quam con- 
tinet, aqua ignem parte aliqua sui reddere, ut saepe 

3 aKa pars ligni ardet alia sudat. nec hoc dico, non 
contraria inter se ista esse et alterum altero perimi; n 

1 trahi — 2 etiam ut] si tenera sunt, ita deorsum trahi 
possunt, etiam ut (A^ ut etiam B^ terram d \\S exilient] num 
resilient.^ || 4 eum A^] cum JT | spectes] expectes A || 6 ignij 
ignem J | permittes] -tteres -d^Z || 6 ubi] ubique E J^ || 8 iussit 
Schult] eius fit || 10 udae] hudae qZ \ ergo] om. OZ nubes ET 1 
11 quem] que J*K(A) quod B(L*)0 || 12 ex nube] fieri add. ET | 
nasciturum Ge.] nascitur J^ l. 13 \\ 13 Ex nube] generari. 
Ignis qui A quae ex nube nascitur Madv., immo ex qua nubes 
constat quad/raret ad cap. 26, del. Ge. \\ 14 spissus z]£J'T] 
est add. ^ \ aquam gign. coll. <f || 16 tum <f] tunc € om. 9 
prius ET nunc Ge. \ tum] t(ame)n X sed J inde T || 17 fit] et 
fit X 11 19 educi] elici Weidner || 22 aSra Ge.] aquam || 24 nec 
. . nonj Non . . nec X \ inter se non contr. coll. <f || 25 ista] 
s. esse /i 



NATUR. QUAEST. LIB. II. 24—26. 63 

sed ubi valentior ignis quam umor est, vincit, rursus^ 
cum copia umoris exuperat, tunc ignis sine effectu 
est, itaque non ardent virentia: refert ergo, quantum 
aquae sit, exigua enim non resistet nec vim ignis 

6 impediet. quicfiii? maiorum nostrorum memoria, ut 4 
Posidonius tradidit, cum insula in Aegeo mari sur- 
geret, spumabat interdiu mare et fumus ex alto fere- 
batur: nox demum prodebat ignem, non continuum sed 
ex intervallis emicantem fulminum more, quotiens ardor 

10 infemus iacentis super undae pondus evicerat; deinde 6 
saxa evoluta rupesque partim illaesae, quas spiritus, 
antequam wrerentur, expulerat, partim exesae et in 
levitatem pumicis versae, novissime cacumen usti mon- 
tis emicuit; postea altitudim adiectum, et saxum illud 

15 in magnitudinem insulae crevit. idem nostra memoria 6 
Valerio Asiatico consule iterum accidit. quorsus haec 
rettuli? ut appareret nec extinctum ignem mari super- 
fuso, nec impetum eius gravitate ingentis undae pro- 
hibitum exire; ducentorum passuum fuisse altitudinem 

20 Asclepiodotus auditor Posidonii tradidit, per quam 
diremptis aquis ignis emersit. quod si immensa aqua- 7 



6 Posid. p. 82 B. || 11 cf. Aetnae v. 200 sq. flagrantes pro- 
perant moles, volvuntiir db imo fundamenta \\ 11 — 13 cf. Aetnae 
V. 183 sqq. hinc scissae rupes . . . pars igni domitae, pars ignes 
ferre coactae || 20 Asclepiodotus : cf. Zeller III 1, 585. 



1 ignis] est ignis >L || 3 est JET] om. ^ \ refert] refer 
FHAP* II 4 enim] uis add. d \ resistet] resistit d \ nec uim 
ignis imp. vulgo] uim ignis impediet ^ nec ignem impedit d \\ 
5 maiorum] auorum J || 6 tradidit] tradit TZ || 8 nox Madv.] 
nam trad. noctu Haase \ demum] deinde k || 9 exl om. >LET | 
fulm.] fluminum <fZ || 10 infemus] inferius zlE^L^O | super 
unde] superum d || 12 urerentur E*P(?) Bong.] u(er)rentur ^?) 
cod. Memm. u(er)rerentur ^ uererentur J^K uerterentur BZ 
uerteretur Ae || 13 montis usti coll. FiL || 14 altitudini Fort.] 
-dine A^ -dinem PZ ad altitudinem Rossb. \\ 17 rett.] retuli 
fere semper \\ 20 Possidonii auditor coll. J \\ 21 diremptis Pin- 
ciantis] direptis 



64 LL. ANNAEI SENECAE 

rum vis flammarum ex imo subeuntem vim non potuit 
opprimere, quanto minus incluiere poterit ignem nu- 
bium tenuis umor et roscidus? adeo res ista non 
affert ullam moram quae contra causa ignium /it. 

. . . quos non videmus emicare nisi impendente caelo. 5 
serenum sine fuhnine est: non habet istos metus dies 

8 purus, ne nox quidem nisi obscura nubibus. ^quid 
ergo? non aliquando etiam apparentibus stellis et nocte 
tranquilla fulgurat?' sed scias licet illic nubes esse, 
unde splendor effertur, quas videri a nobis terrarum lo 

9 tumor non sinit. adice nunc, quod fieri potest, ut 
nubes summissae et humiles attritu suo ignem reddant; 
qui in superiora expressus in parte caeli sincera pura- 
que visitur, sed fit in sordida. 

1 27. Tonitrua distinxere quidam ita, ut dicerent i5 
unum esse genus, cuius grave sit murmur, quale ter- 
rarum motum antecedit clauso vento et fremente. hoc 

2 quomodo videatur illis fieri, dicam: cum spiritum intra 
se clausere nubes, in concavis partibus earum volutatus 
aer similem agit mugitibus sonum, raucum et aequalem «o 



1 cf. Sen. ep. 57, 8 flamma non potest opprimi || 16 cf, 
Aetnae v. 464 et grave sub terra murmwr demonstrat et ignis. 



1 subeuntem uim] subeuntium Z {om. uim), fort. -tiom 
uim Ge. \\ 2 includere Ge.] in ea edere ^ in ea (om. B) ex- 
tinguere J inpedire ET fort. recte, in aSre extinguere Fort. | 
poterit] post ignem Ac ante edere s. l. X\\^ tenuis] tener d. \ 
adeol ardori Schult. \\ 4 quae JAP] quod ^T Schult. quia 
Eossb. et uterque sit, ut Z, vel ut (. . sit) scr. vel del. Madv, \ 
•causa Madv.'] causas | fit £0] sit || 5 lacunam a^nosco, fort. 
suppl. idem de fulgoribus iudicandum est Ge. \ impendente] 
impediente EA || 7 ne] nec dkZ^ \ quidem] om. A || 11 tumor 
terrarum coll. Yk || 12 summissae Schult.] summae trad., imae 
Gron. II 13 in sup.] in {om. 0) inferiora EO | sinc. puraque caeli 
-coll. A II 14 uisitur] uisatur d || 16 sit graue coll. A || 18 illisl 
8. l. d (ante uid. Be post fieri A) | intra cd-TZ*] inter <f APZ* | 
J9 uoluiatns] nolutus J 



NATUB. QUAEST. UB. H. 26—28. 65 

et continuuin, utiqne ubi etiam umida illa f regio 
est et exitum claudit; ideo eiusmodi tonitrua yenturi 
praenuntia imbris sunt. aliud genus est acre, quod 3 
acerbum magis dixerim; qaia <(edit)> sonum^ qualem 

saudire solemus, cum super caput aUcuius dirupta 
yesica est: taUa edunto tonitrua, cum conglobata nubes 
dissolvitur et eum, quo distenta fuerat, spiritum emittit. 
hic proprie fragor dicitur, subitus et vehemens, quo 
edito concidunt homines et exanimantur, quidam vero 

10 vivi stupent et in totum sibi excidunt, quos vocamus 
attonitos, quorum mentem sonus ille caelestis loco 
pepulit. hic fieri illo quoque modo potest, ut in- 4 
dmnB aer cava nube et motu ipso extenuatus dififtin- 
datur: deinde, dum maiorem sibi locum quaerit, a 

15 quibus involutus est, sonum patitur. quid autem? 
non quemadmodum illisae inter se manus plausum 
edunt, sic illisarum inter se nubium sonus potest esse, 
magnus, quia magna concurrunt? 



6 — 9 cf. Plin. HN 2, 113 . . edito fragore, cum erumpat, 
ut in memhrana spiritu intenta. \\ 16 et p. 66, 5 Sen. ep. 56, 1 
audio crepitum inlisae manus umeris, quae prout plana pervenit 
aut concava, ita sonum mutat. 



1 utique Z] itaque | ubi] om. E | hum. i. r. ^^Z] h. r. i. X 
i. r. h. d, fort. (h)uini<iuin illi a tergo resistens ex. cl. Ge., 
terrarum motus post itaque ubi destd. Leo \\ 2 et] om. A \ 
eiusm.] huiusm. E^ || 3 acre] acre acerbum A^ aere J acre 
et ac. Fort., del. Madv. Leo \\ 4 acerbum] crepitum Erasmus, 
acre Madv. \ magis <f] mage ^ | quia edit Cre.'] quam A^, 
quam acre et sono Leo \ sonum] sonorum A, sonorem Haupt \ 
qualem] quale Bossb. Skutsch conl. p. 64, 16, sed cf p. 66, 21 || 
5 cum JEH(J)TZ] ut cum FGilF || 6 cum congl.] cum gl. 6AF 
congl. OZ II 7 diss. nubes coU. -<4 || 8 fragor] ante proprie X 
om. d II 10 uiui] humi A \\ 12 hic A^^] hoc JF | illo A^^] 
s. quoque (r)A hoc <f om. €F | inclusus ET] incussus <f^ 
incursus vel intrusus s || 13 motu ipso] motus ipse A, fort. 
motu ipsius Ge. conl. V 5, 1 \\ 14 duml cum d || 16 illis(a)e]^ 
iUese (€)L^F || 17 illisarum] illarum B^U V^V^b^^dxx^ss^. % 

Sbxjbcam iTATUBAii. QUAS8T. od. GeicVe. ^ 



66 L ANNAEI SENECAE 

1 28. 'Videmus', inquit, ^nubes impingi montibtts nec 
sonum fieri.' primum omnium non quocumqne modo 
illisae sunt^ sonant^ sed si apte compositae ad sonum 
edendum (aversas inter se manus collide: non plaudent, 
sed palma cum palma collata plausum facit; et pluri- 5 
mum interest^ utrum cavae concutiantur an planae et 
extentae). deinde non tantum ire nubes oportet sed 

2 agi magna yi et procellosa. etiamnunc mons non 
findit nubem sed digerit et primam quamque partem 
eius solvit. ne vesica quidem quocumque modo spiritom lo 
emisit^ sonat; si ferro divisa est, sine ullo aurium sensu 
exit: rumpi illam oportet, ut sonet, non secari. idem de 
nubibus dico : nisi multo impetu dissiluere, non resonani 
adice nunc, quod nubes in montem actae non fran- 
guntur sed circumfcinduntur et in aliquas partes montis, i» 
in arbores ramos frutices aspera saxa et eminentia ita 
diducuntur, ut si quem habent spiritum, multifariam 

3 emittant, qui nisi universus erumpit, non crepai hoc 
ut scias, ventus, qui circa arborem finditur, sibQat, non 
tonat : lato, ut ita dicam, ictu et totum globum semel » 
dissipante opus est, ut sonitus erumpat, qualis auditur, 
cum tonat. 

29. Praeter haec natura aptus est aer ad voces: 
quidni, cum vox nihil aliud sit quam ictus aer? 



1 inquit] inqnis ET || 3 illisae] impnlsae J | sonani 
tonant zf | sed] om. X \ apte] sunt add. J |] 4 anersas '9>T 
aduersas J*L*F aduersus XZ aduerse J | collide] collise ^ 
plaudent] plaudunt /f || 7 nubes ire coll. BeO || 8 etianunmc 
etiam (et B) J adice nunc quod £T || 9 findit] foncUt B^L' 
confundit d \ digeritj dirigerit B^ dirigit 6 || U emisit] am, 
d emittit B' || 13 dissiluere, non res.] dissolute, non sonant 
d II 14 acte in montem coll. X \\ 15 et in] in J || 16 in arbores 
^] arboris J in arboris Z vulgo \ ita <uduc. et] et ita c(um)- 
ducuntur J U 17 ut . . 18 emittant Haase^ et {om. J) . . emit- 
tunt II 17 muitifariam] -farium <f || 18 nisi] non J || 19 uentus 
J£>J>L*TZ1 uentos ^ j qm) quae FGHL^OF | finditur ^L>Z] 
/unditur | sioilat JTZ] si uiuat vel si iuuat ^ || 20 semel] am, 
jJ II 28 aer] s. Apt est add. J || 24 ictus aer] aer ictus est X 



NATUR. QUAEST. LIB. E. 28—30. 67 

debent ergo nubes utrimque f inseri^ et cayae et in- 
tentae; vides enim^ quanto Yocaliora sint vacua quam 
plena^ quanto intenta quam remissa. item tympana 
et cjmbala sonant^ quia illa repugnantem ex ulteriore 

6 parte spiritum pulsant, haec et ipsa f aera non nisi 
cavo tinniuni 

30. Quidam^ inter quos Asclepiodotus est, iudi- i 
cant sic: quorumdam quoque corporum concursu toni- 
trum et fulmina excuti posse. Aetna aliquando multo 

10 igne abundayit^ ingentem yim harenae urentis effiidit; 
involutus est dies pulvere, populosque subita nox 
terruit: [illo tempore] aiunt tunc plurima fuisse ful- 
mina et tonitrua, quae concursu aridorum corporum 
facta sunt, non nubium^ quas verisimile est in tanto 

15 fervore aeris nuUas fuisse. aliquando Gambyses ad 2 
Ammonem misit exercitum, quem harena austro mota 
et more nivis incidens texit, deinde obruit: tunc quo- 
que verisimile est fuisse tonitrum fulminaque atbritu 



7 Asclepiodotus: Sudhaus, Aetna p. 61. 

9 — 12 cf. Aetnae v. 360 sqq. ille impetus ignis 

et montis partes atra suhvectat arena . . . 

ardentisqiie simul flammas ac fulmina rumpunt. 



1 ntrimque] ntiqne Moser \ inseri] dissecari d^ in se ferri 
Schult. conseri Ge. \ et cayaej num sed cauaeF || 2 uoc.] 
ocalidiora F calidiora e ualidiora B uerba add. EJ'T | sint 
PZ] sunt II 3 item] ita Gron. intenta Schult. \ tymp. JEFT] 
ti(m)pana A^ || 4 cymb. AcE] cunbala H ci(n)bala BFJl^ | 
illal sc. tympa/na || 5 haec] sc. cymbala (hina) \ et ipsa ^] 
et ula E J'T ad ipsum A, etsi icta Pincia/n. et similia Kroll \ 
aera] aere g' vulgo, aerea Pinc., a'6ra del. Leo, exspecto a^ra 
intra se includentia Ge. \ non nisi cauo] nisi concauo non zf 
nisi concaua non Fortun. fort. recte, n. n. vacua Leo \\ 8 cor- 
porum] cf. c. 22 \ conc.l excursu d \ tonitrum] -truum AOZ 
-trua e || 9 Aetna (6)] etnna || 10 ab. Z] habund. |j 11 populos- 
que] plerosque EJ*T | subita] subdita EJ' || 12 illo tempore] 
del. Grut. (contra tunc del. Fort.) \\ 16 feruore A^] ardore A \ 
cambises trad. \\ 17 et] etiam ^ || 18 tonitrum A^] -truum 
^OZ vulgo 



68 ^' ANNAEI SENECAE 

3 harenae sese affiricantis. non repngnat proposito nostro 
ista opinio; diximus enim utnusqne naturae corpora 
efflare terras et sicci aliquid et umidi in toto aere 
vagari: itaque si quid tale intervenit, nubem fecit 
solidiorem et crassiorem^ quam si tantum simplici spi- 5 

4 ritu texeretur. illa frangi potest et edere sonum: ista^ 
quae dixi, sive incendiis vaporantibus aera repleverunt 
sive ventis terras verrentibus, necesse est nubem faciant 
ante quam sonum. nubem autem tam arida quam 
umida conserunt: est enim, ut diximus, nubes spissi- 10 
tudo aeris crassi. 

1 31. Ceterum mira fulminis, si intueri velis, opera 
sunt nec quicquam dubii relinquentia; quin divina sit 
illit^s ac subtilis potentia: loculis integris [ac illaesis] 
confiatur argentum, manente vagina gladius ipse lique- n 
scit; et inviolato ligno circa pila ferrum omne d^tiUat^ 
stat fracto dolio vinum nec ultra triduum ille rigor 

2 durat. illud aeque inter adnotanda ponas licet^ quod 
et hominum et ceterorum animalium^ quae icta snnt, 
caput spectat ad exitum fulminis^ quod omnium per- so 
cussarum arborum contra fulmina astulae surguni 
quid quod malarum serpentium et aliorum animaliam^ 
quibus mortifera vis inest, cum fulmine icta sunl^ 
venenum omne consumitur? ^unde', inquit, ^scis?' in 
venenatis corporibus vermis non nascitur: folmine ictass 
intra paucos dies verminant. 

2 diximns] «c. cap, 12,4, cf. V5,l; VII 4, 5 || 4 uagari] 
negari A \\ 6 ei crass.] crassioremque zl |{ 6 tex.] intexeretnr 
<f (J) I illa] nubes crassa \ ista] corpora efflata j| 8 uerrentibaB 
(J)^J^L'^Z] urentibus k uerentibus EL^ | faciant eT] faciat 
A(<f)^ om. B II 10 conserunt] conferunt Yk ef&ciunt ET | 
enim] autem d \ diximus] lYiitio lihri IV b nunc deperdUo 
(AUersJ. cf St. 1 112 \\ 14 illius Kroll] illis . illi Ge. | ac Bubt.] 
subtilis (que add. <f) J i ac illesis del. Haase \\ 15 ipse] om. 
A II 16 dest. KrolT\ distillat || 17 stat] et add. ET J rigor ille 
coll. 6F^ II 18 adnotanda] -dum AF || 21 astule Eil^Zj ha8tul(a)e 
^POHZ II 22 malarum cfHT] malorum || 23 inest] est dTT ' 
icta] iatSL OPZ(?) \\ 26 intra A^] inter zfEO 



NATUR. QUAEST. LIB. H. 30—32. 69 

32. Quid quod fatura portendunt nec unius tantum 1 
aut alterius rei signa dant sed saepe longum fatorum 
sequentium ordinem nuntiant? et quidem notis evi- 
dentibus longeque clarioribus, quam si scriberentur. 

5 hoc inter nos et Tuscos^ quibus summa est falgurum 2 
persequendorum scientia^ interest: nos putamus^ quia 
nubes collisae sunt^ fulmina emitti; ipsi existimant 
nubes coUidi, ut falmina emittantur (nam cum omnia 
ad deum referant^ in ea opinione sunt, tamquam non^ 

10 quia facta sunt, signific^nt^ sed quia significatura sunt^ 
fiant): eadem tamen ratione fiunt, sive illis significare 
propositum sive consequens est. ^quomodo ergo signi- 3 
ficant, nisi ideo mittuntur?' quomodo aves non in hoc 
motae, ut nobis occurrerent, dextrum auspicium sini- 

15 strumque fecerunt. 'et illas', inquit, 'deus movit.' ni- 
mis iUum otiosum et pusillae rei ministrum facis, si 
aliis somnia aliis exta disponit; ista nihilominus divina 4 
ope geruntur, si non a deo pennae avium reguntur 
nec pecudum viscera sub ipsa securi formantur: alia 

20 ratione fatorum series explicatur indicia venturi ubi- 
que praemittens. ex quibus quaedam nobis familiaria 
quaedam ignota sunt: quicquid fit, alicuius rei futurae 
signum est, fortuita et sine ratione vaga divinationem 
non recipiunt; cuius rei ordo est, etiam praedictio est. 

25 'cur ergo aquilae hic honor datus est, ut magnarum 5 
rerum feceret auspicia, aut corvo et paucissimis avibus, 
ceterarum sine praesagio vox est?' quia quaedam non- 

2 longum] totum ^ || 3 seq.] &equentium £T { quidem 
notis £'(?)TZ] qui ei (eis JKL) de totis <P qui eidem totis F 
quidem decretis J || 4 si] om. £T || 5 hoc] autem add. A || 
7 f . emitti] ideo fulmina emittantur d \ ipsi] tuetur Joh. Muller H 
10 significent T Fort.] -cant {| 12 est] ante siue c. J£ om. T | 
ergo] om. FZ &ts pos. T {{ 13 ideo mittnntur] a deo mittantur J {j 
14 ausp. J£T] hospicium <P {{ 15 que] ue d \\ 16 otiosum vel 
ociosum] occisum X \\ 18 si non Ge.] si d sed non ^ etiamsi 
non Barthel meua {{ 19 securil^secure SJcutsch conl. Apul. et Tert. \\ 
22 fit] ratione fit E JT, cf. St. 1 65 \\ 26 etl aut J J* H 27 cet-\ 
et cet. J { quaedam] om. <P, ^^^^t subauam xcl ^•^'v 



70 L. ANNAEI SENECAE 

dum in artem redacta sunt; quaedam vero ne redigi 
quidem possunt ob nimium remotam conversationem; 
ceterum nullum animal est, quod non motu et occursu 
suo praedicat aliquid: non omnia scilicet sed quaedam 

6 notantur. auspicium observantis est: ad eum itaque 5 
pertinet, qui in ea direxit animum; ceterum fiunt et 
iUa quae pereunt. quinque stellarum potestates Chal- 

7 daeorum observatio excepit: quid? tu tot illa milia 
siderum iudicas otiosa lucere? quid est porro aliud, 
quod errorem maximum incutiat peritis natalium^ quam lo 
quod paucis nos sideribus assignant^ cum omnia^ qaae 
supra nos sunt, partem nostri sibi vindicent? sum- 
missiora forsitan propius in nos vim suam dirigunt et 
ea, quae frequentius mota aliter nos aliterque pro- 

8 spiciunt: ceterum et illa^ quae aut immota sunt autis 
propter velocitatem universo parem immotis similia, non 
extra ius dominiumque nosiri sunt. aliud f aspice et 
distributis rem officiis tractas; non magis autem facile 
est scire, quid possint, quam dubitare [debet], an possint. 

33. Nunc ad fulmina revertamur, quorum ars inso 
haec tria dividitur: quemadmodum exploremus, quemad- 
modum interpretemur, quemadmodum exoremus. prima 

1 ne] nec J || 4 suo] om. J | sed] om. ^ \\ 5 obs. est 
A<p] est obs. J II 6 ea] eo <f emn (e) illud Z | direxit] dixerit 
eT direxerit BE' | finnt] om. J || 7 potestates] -tom A \ 
chald. (B)FH] caldeorum pleriqtie \\ 8 illa] 8. l. € om. 700T | 
9 otiosa vel ociosa] sine causa J || 10 maximum] ante err. 7Jl 
om. J II 11 quod] om. FOHJ' || 12 sibi nostri coll. A(€)L | uind.] 
uend. JLT uenditent E || 13 propius] proprius FZ fort. recte | 
14 aliterque] aliter (anim- Ae) alia J || 16 uniuerso] mondo 
cM. d I i(m)motis] in montis k || 17 aliud aspice et] altinB 
ars spiret Haase com. ep. 95, 10, alia (vel alium) aliud (sc. sidus) 
adspicit et Madvig, aliud post aliud (sc. indicium) aspice: ei 
Ge. II 18 officiis Faber'] efficis. of&cis Rossb. Skutsch \ tractaBJ 
tracta T Faber, tractans Haase, tractant Ruhkopf, Madvig, trac- 
tare videbis Leo \\ 19 dubitare Ge.] dubitari debet fort. ex 
adnot, potes coni. dubitare, si dubitari debet (Ge.), dubitare 
fvldebiaj Leo jj 21 in haec] nich(il) k in (haec ow.) J | qnem- 
admodum expioremus] om. ^ \ 22 exoremus] exploremua ^ 



NATUR, QUAEST. LIB. U. 32—34. 71 

pars ad formulam pertinet, secunda ad diyinationem, 
tertia ad propitiandos deos^ quos bono fvlmine rogare 
oportet, malo deprecari: rogare, ut promissa firment, 
deprecari, ut remittant minas. 
6 34. Summam esse vim fulminis iudicant, quia quic- 1 
quid alia portendunt, interventus fulminis tollit, quic- 
quid ab hoc portenditur, fixum est nec alterius ostenti 
significatione mutatur: quicquid exta quicquid aves 
minabuntur, secundo fulmine abolebitur; quicquid ful- 

10 mine denuntiatum est, nec extis nec ave contraria re- 
fellitur. in quo milii falli videntur. ^quare?' quia 2 
vero verius nihil est: si aves fatura cecinerunt, non 
potest hoc auspicium fulmine irritum fieri — aut non 
fatura cecinerunt. non enim nunc avem comparo et 

16 fulmen sed duo veri signa, quae si verum significant, 
paria sunt. itaque quae falminis interventus sub- 
movet extorum vel augurii indicia, male inspecta exta 
male observata auguria sunt. non enim refert, utrius 
rei species maior sit vel natura potentior: si utraque 

so res veri attulit signa, quantum ad boc, par est. si 3 
dicas flammae maiorem vim esse quam fumi, non men- 
tieris: sed ad indicandum ignem idem valet flamma 
quod fumus. itaque <[si)> hoc dicunt 'quotiens aliud 
exta significabunt aliud fulmina, falminum erit aucto- 

25 ritas maior', fortasse consentiam. si hoc dicunt ^quam- 



2 b. fcdmine £] bono fiilgare <P bona d | 3 malo] mala d 
rogare — 4 deprecari] om. e \\ 7 ab] ad £J'o || 8 mutatur 
minnitur J || 9 ab.] adolebitur q \\ 11 falli] falsi <f || 12 non 
nec £F, quo recepto scilicet aves Joh. Mtlller coni. et cecinerunt, 
aut post aues add. Madvig \\ 18 aut] si potest add. d || 15 quae 
si] quod si k quasi F | uerum] unum d || 16 quae <f <P] quod 
6 cum £ om. P si Fort., si quae Ge. || 17 augurii] auguri 
Skutsch, augunorum d \\ 18 obseru.] seruata <P | utrius] que 
add. mB^FZ || 19 species] om. d \ sit] post potentior coll. d \ 
sij sed JT | utraque — 20 signa] utra res uim (uisa e) attulit. 
signum J |{ 20 par] pars ilT || 22 ad ind. ignem] indicandum an 
in igne J || 23 si add. gE | aliud exta A<P] exta aliud B€£H^ H 
25 Bri] sed JO | quamuis] quam J' quod *£ 



72 L. ANNAEI SENECAE 

vis altera res yerum praedixisset^ fblminis ictos priora 
delevit et ad se fidem traxit', falsum est. ^quare?' 
quia nihil interest, quam multa auspicia sint: fatam 
unum est; quod si bene primo auspicio intellectom 
4 est; secundo non interit. ita dico: non refert^ an aliud & 
sit, per quod quidem quaerimus^ quoniam de quo 
quaeritur idem est; fatum fulmine mutari non potest: 
quidni? nam fulmen ipsum fati pars est. 

1 35. ^Quid ergo? expiationes procurationesque quo 
pertinent, si immutabilia sunt fata?' permitte mihiio 
iUam rigidam sectam tueri eorum, qui f excipiunt ista 
et nihil esse aliud quam aegrae mentis solatia existi- 

2 mant. fata aeqiialiteT ius suum peraimnt nec ulla 
commoventur prece; non misericordia flecti, non gratia 
sciunt: cursum irrevocabilem ingrma ex destinatoi» 
fluunt. quemadmodum rapidorum aqua torrentium in 
se non recurrit nec moratur quidem, quia priorem 
superveniens praecipitat, sic ordinem fati rerum aetema 
series rotat, cuius haec prima lex est, stare deereto. 

36. Quid enim intellegis fatum? existimo necessi-M 
tatem rerum omnium actionumque, quam nulla vis 

17 cf. Aetnae v. 323 et primos (fluctus) uUimus urget. 



1 resj signa J ars Madv. \ uerum] rerum Z | praediziBset] 
praedixermt (-xeront e) A praedixit sed £ || 2 deieyit] debent 
il II 4 si bene] sibi ne <P sive E | primo ansp.] nec primo 
ansp. 6 nec primmn anspicium 6 || 5 interit] uicerit F, mter- 
est £ interent vulgo || 6 quidem] om. AZ Madv. j| 7 qneritorl 
querimus J£ J'Z | mutari ndmine coll. A^B | non] om. A^B6(d]) | 
.8 q. naml fort. ^quidni?' dicam: Ge. \\ 11 rig.] firigridam EJT* | 
excipiuntj exsibilunt Fromond., despiciunt vel reiciunt Madv., 
explodunt Schult. extinguunt Ge. \ ista] istas inteU. Ge. ista 
arti Joh. Muller, ista vota Gron. \\ 12 aliud esse coU. A 
13 aequaliter Ge.'\ Aliter trad., irrevocabiliter E || 14 flecti Haa9t 
flectit II 15 sciunt {vel Sciunt)] Servant A \ ingressa Haase 
ingesta (vel Ingesta) || 17 nec] ne Gertz \\ 18 rerum] om. AE^ 
aenes aetema rerum coll. F || 19 rotatj regit J | decr.] de 
cetero (certo B) d || 21 omniumj ante rerum FilF om. A^L^ 



NATUR. QUAEST. MB. E. 84—38. 73 

rumpat. hanc si sacrificiis aut capite niveae agnae 
exorari iudicas, divina non nosti: sapientis quoque viri 
sententiam negatis posse mutari — quanto magis dei? 
cum sapiens quid sit optimum in praesentia sciat^ illius 
5 divinitati omne praesens sit. 

37. Agere nunc causam eorum volo, qui procu- i 
randa existimant fulmina et expiationes non dubi- 
tant prodesse aliquando ad summovenda pericula^ ali- 
quando ad levanda^ aliquando ad differenda. quid sit 2 

10 quod sequatur, paulo post persequar: interim hoc ha- 
bent commune nobiscum, quod nos quoque existima- 
mus vota proficere salva vi ac potestate fatorum. quae- 
dam enim a diis immortalibus ita suspensa relicta 
sunt^ ut in bonum vertant^ si admotae diis preces 

15 fuerint^ si vota suscepta: ita non est hoc contra fatum 
sed ipsum quoque in fato est. ^aut futurum', inquit, S 
^est aut non: si futurum est, fiet, etiamsi vota non 
suscipis. si non est futurum; etiamsi susceperis vota, 
non fiet.' fdsa est ista interrogatio, quia iUam mediam 

20 inter ista exceptionem praeteris: futurum hoc est, sed 
si vota suscepta fuerint. 

38. ^Hoc quoque% inquit, 'ipsum necesse est fato i 
comprehensum sit, ut aut suscipias vota aut non.' 
puta me tibi manus dare et fateri hoc quoque fato 

25 esse comprehensum, ut utique fiant vota: ideo fient. 
fatum est, ut hic disertus sit, sed si litteras didicerit; 2 



1 sij om. d I aut] et A, fort. aliis aut Ge., flecti aut Leo, 
ceterum cf. IV b 6 sq. \\ 2 exorari] exorare il || 5 sitj est E || 

6 nnnc] tamen add. d {ante n. e) | causam] post uolo A \ 
qui] ante procur. BcEZ post procuranda A<P procurandi EF || 

7 exist.] estimant F(A?) || 8 prodesse J£] prodest S^XZ potest 
F II 9 leuanda] leuianda m, lenienda {b)6 || 10 sequatur JEHZ] 
sequitur FAF | pers.] prosequar A || 15 ita A^^Z] itaque 
ilF jl 16 sed JHL'F] si EilZ | in fato quoque coll. <f | est 
inquit coU. X \\ 17 uota — 18 etiamsil om. e \ 17 non s. — 
18 uota] om. £ H 18 etiam si] non aad. B || 19 interrogatioj 
illatio d II 22 inquit] post futurum Z. 20 d '^ v^«q2ee[\ ofw.. ^'^V 



74 L. ANNAEI SENECAE 

at eodem fato continetur, ut litteras discat: ideo do- 
cendus est. liic dives erit^ sed si nayigaverit; at in 
illo fati ordine, quo patrimonium illi grande promit- 
titur^ hoc quoque protinus adfatum est^ ut etiam na- 
viget: ideo navigabit. idem tibi de expiationibus dico: s 
efftigiet pericula, si expiaverit praedictas divinitus mi- 
nas; at hoc quoque in fato est^ ut expiet: ideo expiabit. 

3 ista nobis opponi solent, ut probetur nihil yoluntati 
nostrae relictum et omne ius fati faciendi <(alii> tra- 
ditum. cum de ista re agetur^ dicam^ quemadmodmn lo 
manente fato aliquid sit in hominis arbitrio: nunc vero 
id, de quo agitur, explicui, quomodo, si fati certus est 
ordo, expiationes procurationesque prodigiorum pericula 
avertant: quia non cum fato pugnant, sed ipsa in lege 

4 data sunt. ^quid ergo', inquis, ^aruspex mihi prodest?i6 
utique enim expiare mihi etiam non suadente illo ne- 
cesse est.' hoc prodest, quod fati minister est; sic 
cum sanitas de&eatur fato, debetur et medico, quia ad 
nos beneficium fati per huius manus yenit. 

1 39. Grenera fulgurum tria esse ait Caecina, con- m 
siliarium, auctoritatis et quod status dicitur. consilia- 
rium ante rem fit sed post cogitationem, cum aliquid 
in animo yersantibus aut suadetur fulminis ictu aut 
dissuadetur. auctoritatis est, ubi post rem factam yeni^ 

20 Caecina: p. 34 sqq. Zim. || 21 — 24 Amm. Marc. 23, 5, 13 
interpretes . . affirmdbant fulmen consiliariim esse manstranUs: 
ita enim appellantur quas dissuadent aliquid fieri vel suadent. 

1 At <P] ab J atqui E | docendus est] discat d discet e | 
4 etiam AFJ et ^Z om. A \\ 6 diuinitus] diutius J || 7 eet 
JEJ'] om. ^ I expiabit J] expiat ^ \\ 8 ista] p, 73, 22/3 \ 
9 faciendi] fato Erasmus, fac. fato Leo, alii add. Qe,, nisi &ti 
ordini corr. praefers || 12 id] om. EP || 13 procorationesqne] 
propitiationesque A || 14 cum fato non coll. A \ ipsal periciUa, 
non ipsae quoque . . datae | in legel in legem Ge. j| 15 data] 
dati FZ i. fati lege fiunt E || 16 mini] om. A \ non JE] con- 
AFZ uel cum con- J^K cum FH || 18 debeatur E m. ree.1 
oideatur <P uid. esse J, fort. uindicetur Qe. || 20 fulguroml 
Mminum Be // 2Z uersantibus] cogitantibus J || 24 est] om. 4 



NATOL QUAEST. LIB. 11. 3*— 40. 75 

quam bono {atnTauii maloTe significat. stakis esi^ abi 2 
qoieiisy nec agentibns qaicqoam nec cc^tantibos qai- 
dem^ fblmen interrenit et aat minator aut promittit 
aut monei hoc monitoriam Tocat, sed nescio, qaare 
5 non idem sit qaod consiliariam: nam et qai monet, 
consiliam dat sed babeat aliqaam distinctionem et s 
ob hoc separetar a consiliario^ qaia illad saadet dis- 
suadetqae, hoc solam cTitationem impendentis pericali 
continet, at cam timemas ignem, fraadem a proximis, 

10 insidias [aat] a serris. etiamnunc tamen aliam distinc- 4 
tionem atriosqae video: consiliarium est, qaod c-ogi- 
tanti factum est^ monitoriam, qaod nihil cogitanti; 
babet aatem atraqae res saam proprietatem: suadetar 
deliberantibas'^^ non deliberantes^ et ultro monentar. 

15 40. Primo omniam non sunt folminum genera sed i 
signifieationnin. nam falminam genera snnt illa: quod 
terebrat, qaod discutit^ qaod uril qaod terebrat sub- 
tile est et flammeum, cui per angastissimum faga eet 
ob sinceram et puram flammae tenuitatem. qaod dis- 2 

to sipat conglobatam est et habet admixtam Tim spiritas 
coacti ac procellosi; itaqae illad folmen per id foramen, 
quod ingressum est^ redit et CTadit: huius late sparsa 
Tis rumpit icta^ non perforai tertium illud genus, 3 
quod urity multum terreni habet et igneum magis est 

25 quam flammeum; itaque relinquit mBgDBS ignium notas, 
quae percussis inhaereani nuQum quidem sine igne 
fulmen Tenit, sed tamen hoc proprie igneum dicimus. 



1 bono f. malone] bon^un f. malamue ^^ || 2 nec cog.] ne 
cog. Madmg | S etj hoc J 1 6 habeat] habet JE | et ob 
hoc] ideoque zf | 7 separetnr] separatnr £ | 8 enit. imp. p.] 
imp. per. nitationem ^ | 9 fraudem] ant frandem A || 10 ant 
del. vulgo] anU insidiaB A a om. E^il | tamen] <m. AFF | 
aliam] et aliam Z illam EJ' vulgo | 11 ntrinsquel om. B' \ 
13 res] om. il | 14 non deliberantes add. Gt. \ etj at Fori. 
Haupt, sed Madv. \ monentnr] monetnr Haupt 1 17 terebrat 
A^;i(F)Z] tenebat P^ priore l. terebat H^B(&i8)0(&»), tene- 
brat dt^ eF I 19 o#] per € | 80 adimxtaasi\ «tQTcsfiSa^JUs^ /^ 



76 L. ANNAEI SENECAE 

quod manifesta ardoris vestigia imprimit^ quod aut 
4 urit aut fascat. tribus modis urit: aut afSat et levi in- 
iuria laedit aut comburit aut accendit. omnia ista. 
urunt sed genere et modo diflferunt: quodcumque com- 
bustum est; utique et ustum est^ at quod ustum est^ s 
6 non utique combustum est-, item quod f accensum est: 
potest enim illud ipso transitu ignis ussisse. quis 
nescit uri quidem nec ardere, mhil autem ardere, 
quod non et uratur? unum boc adiciam: potest ali- 
quid esse combustum nec accensum , potest accensnm i» 
6 esse nec combustum. nunc ad id transeo genus ful- 
minis, quo icta fascantur; hoc aut decolorat aut colorat 
(utrique distinctionem suam reddam): decoloratur id, 
cuius color vitiatur, non mutatur; coloratur id, cuius 
alia fit quam fait facies, tamquam caerulea vel nigra \h 
vel pallida. 

1 41. Haec adhuc Etruscis philosophisque communia 
sunt: in illo dissentiunt, quod folmina a love dicunt 
mitti et tres iUi manubias dant. prima, ut aiunt, 
monet et placata est et ipsius lovis consilio mittitur. t» 
secundam mittit quidem lupiter sed ex consilii sen- 
tentia, duodecim enim deos advocat; hoc fulmen boni 
aliquid aliquando facit, sed tunc quoque non aliter, 

2 quam ut noceat: ne prodest quidem impune. tertiam 



1 ardorisj arboris X \ uestigia] signa d \ quod] quo vel 
quia Ge. \ aut urit aut] urit ^ || 2 urit:] urit et fuscat f J 5 at] 
at nou omne ^ || 6 non] om. d \ quod] add. gliscit, non utique 
et hoc l. 7 (ante quis^ vel gliscit nec et dist, est (potest — 
ussisse) quis Ge. || 7 ussisse B^(J)OZ] usisse AmFKLFJ 8 qui- 
dem] quod F quid vulgo, quaedam qtwsi ex E Fickert \ 
nec a.] nec (non E) ardescere EJ' || 9 et B^] om. AaS | 
10 potest — 11 combustum] om. A \ nec] quod non sit A | 
17 philosophisque] et philosophis A || 18 illo] illud <P | fuhnina 
folmen E | a iove JE] noyem | dicunt] ante a iove J || 19 illi 
(m. A jl 20 ipsius] ipsi B(€?) | consilio iovis coU. A || 21 seoun- 
dam EZ] secundum || 22 hoc — 24 noceat] om. A || 23 quoqne 
EFJtZJ quaeque F quando H || 24 Ne] nec E Qne A \ impone] 
sed noB impxme A % 



NATUR. QUAEST. LIB. H. 40—42. 77 

manubiam idem lupiter mittit sed adhibitis in consi- 
lium diis, quos superiores et involutos vocant, quia 
vastat in quae inctdit et tctique mutat statum privatum 
et publicum, quem invenit: ignis enim nihil esse quod 

5 /teit patitur. 

42. In his, prima specie si intueri velis, errat i 
antiquitas. quid enim tam imperitum est quam cre- 
dere fulmina e nubibus lovem mittere, columnas, ar- 
bores, nonnumquam statuas suas petere, uti impunitis 

10 sacrilegis percussonbus incendiariis pecudes innoxias 
feriat, et adsumi <Cad> consilium a love deos, quasi in 
ipso parum consilii sit? illa laeta esse et placata ful- 
mina, quae solus excutiat, pemiciosa, quibus mittendis 
maior turba numinum inteifuit? si a me quaeris, quid 2 

15 sentiam, non existimo tam hebetes faisse, ut crederent 
lovem iniquae voluntatis aut certe minus paratum: 
utrum enim tunc, cum emisit ignes, quibus innoxia 
capita percuteret, scelerata transiret, noluit iustius mit- 
tere an non successit? quid ergo secuti sunt, cum haec 3 

20 dicerent? ad coercendos imperitorum animos sapien- 



2 et involutos] om. S' \ vocant] vocat <f | qnia] qu(a)e J || 
3 in que '^'LZ] inique J^K in qua in quam F et J | 
incidit E] includit | utique E] inique J ut que <P ut quae 
includit. et ut quae FH || 4 quod] quam E^ quale E m. rec., 
quo statu Leo \ fuit £] sit || 6 in nis] cf. 44, 1 in hoc, om. E | 
prima speciel primam speciem Ald., sed cf. Med. 82 si forma 
velit (xspici (Lieo) || 9 st. suas nonnumquam coll. B(6) | petere] 
fort. add. idque agere Ge. | uti A^l ut Be || 10 percussoribus 
incendiariis SchultesB] percussis ouibus, incensis aris || 11 et] 
aduocatos £ | adsumi ad Ge.'] sumi L' et add. Z ad suum 
A^ ad consilium suum coll. A, potes ad suum cons. accire 
(adhibere Bossb.) deos coni. \\ 12 sit] advocari <idd. d \ et pl. 
esse eoU. /1 1 14 numinum turba coll, A \ interfuitl interfluat A \ 
a me q.] quaeris a me A me q. ^ || 15 exist.j estimo <f || 

16 iniqu(a)e <P] utique Z ut qu(a)e FF aut non eque A \ 
paratum] i. e. peritum, aut icere eminus parum aptum Schultess \\ 

17 utrum enim] esse, uerum si A \ cum] om. JL^O | ignes] 
ignem J || 18 noluit] aut (an A) uoluit d \ 19 an A<P] aut J \ 
haec] hoc d 



78 L. ANNAEI SENECAE 

tissimi viri iudicaverunt inevitabilem metum^ ut ali- 
quid supra nos timeremus; utile erat in tanta audacia 
scelerum esse adversus quod nemo sibi satis potens 
videretur: ad conterrendos itaque eos, quibus innocentia 
nisi metu non placet, posuerunt supra caput vindicem & 
et quidem armatum. 

1 43. Quare ergo id fulmen, quod solus lupiter mittit, 
placabUe est, pemiciosum id, de quo deliberavit et 
quod aliis quoque diis auctoribus misit? quia lovem, 
id est regem, prodesse etiam solum oportet, nocere lo 

2 non nisi compluribus visum est. discant hi^ quicmn- 
que magnam inter homines adepti sunt potentiam^ 
sine consilio ne fiilmen quidem mitti: advocent^ con- 
siderent multorum sententias, nociturum temperent^ 
hoc sibi proponant, ubi aliquid percuti debet, ne lovi i» 
quidem suum satis esse consilium. 

1 44. In hoc quoque tam imperiti non fuerunt, ut 
lovem existimarent tela mutare. poeticam istud licen- 
tiam decet: 

est aliud levius fulmen, cui dextra Cyclopum n 

saevitiae flammaeque minus, minus addidit irae: 
tela secunda vocant superi. 

2 iUos vero altissimos viros error iste non tenuit, ut 
existimarent lovem modo <gravioribus, modo^ leviori- 

20 Ov. Met. III 305—307. 

1 metuin JZ] motum ^, inevitabile malum Mculvig | 
4 conterrendoB AFJ conterendos || 5 supral super ^ || 7 erflo 
id] id Bolum J | solus] om. J || 8 de quoj quod J || 9 dusl 
cmte quoque i post auctoribus A || 11 compluribus] cum pl. ilP f 
12 ad. 8. p.] potentiam (potestatem Z) adepti sunt JZ ad. pot. 
s. £ adepti sunt sapientiam ^ || 14 nociturum] placita J, 
nocituri vim Gertz: immo intell. quicquid nocebit \\ 15 hoc] et 
hoc Ae I ubi . . debet^ ut . . debeat (debet A) J || 16 Bunmj 
om. (?) <f I consilium] %. e. comuJtum, cf. p. 79, 14 J| 18 mntarej 
mittere E^F | istud] illud LF ista J || 18 decetj decent A | 
22 secunda] om. Ac || 24 modo] om. J, modo gravioribns 
modo JFickert, fort. praestat modo exitialibus {vel tode quid) modo 



NATUB. QUAEST. LIB. H. 42—45. 79 

bas falmmibus et lusoriis uti. sed yoluenmt admonere 
eos^ qnibus adyersus peccata hominum fdlminandum 
esty non eodem modo onmia esse percutienda: quaedam 
stringi debere^ quaedam e/fligi ac distrin^'^ quaedam 

5 admoneri. 

45. Ne hoc quidem crediderunt^ loyem^ qualem in i 
Capitolio et in ceteris aedibus colunus^ mittere manu 
sua fulmina, sed eundem quem nos loyem inteUe- 
mmt: rectorem custodemque uniyersi, animum ac spi- 

10 ritam mmidi, operiB huius dominam et artificem, cui 
nomen omne conyenit; yis illum fatum yocare, non 2 
errabis: bic est^ ex quo suspensa sunt omnia^ causa 
causarum; yis illum proyidentiam dicere, recte dices: 
est enim, cuius consilio huic mundo proyidetur, ut in- 

15 offensus exeat et actus suos explicet; yis illum naturam 
yocare, non peccabis: hic est, ex quo nata sunt omnia^ 3 
cuius spiritu yivimus; yis illum yocare mundum, non 
falleris: ipse enim est hoc quod yides totum, partibus 
suis inditus^ et se sustinens et sua. idem Etruscis 

so quoque yisum est, et ideo falmina mitti dixerunt a loye, 
quia sine illo nihil geritur. 



18 Lucan. Phars. IX 560 luppiter est quodcumgue vides, 
guodcumque moveris. 



1 et lnfior. fubn. coU. Be H 2 hom. fubn.J comiDinanduixi 
zl I 8 eBse] om. A || 4 stringi] trangi J | effligi Xeo] eligi A ^ 
elidi Gwrio 1557 \ ac] et A \ distringi E(P*?) ^rio, sc. tormento'] 
distingai || 5 admoneri] a(m)moiieri « || 6 ne] Nec TQJl \ louemj 
quidem add. € || 7 colimus] uidimus e (omp) uidemus (fg || 
8 sua] om. AS^Z || 9 cust. rectoremque coll. £ || 10 mundi op. 
h.] mundani huius operis J { 12 causa causarum] ex quo sunt 
omnes causae creaturarum ^ || 18 dices] dicis A^, fort. dices: 
is {et tum enim est coll.) Ge. \\ 14 inoffensus] inconfusus d in- 
concussus € II 15 exeat] sc. e ehao periculisve || 18 enim est] 
est enim <fFZ enim F | hoc] om. A \ totumj totum, totus 
A II 19 inditils] inclitus k \ et sua] ui sua A \ Etr.J et 
tuscis 6 I quoque] om. A || 20 falminaj om. ^ | a loue m. dix. 
coU. B8 



80 L.. ANNAEI SENECAE 

46. ^At quare lupiter aut ferienda transit aut in- 
noxia ferit?' in maiorem me quaestionem vocas, cui 
suus dies suus locus dandus est: interim boc dico^ 
fulmina non mitti a loye^ sed sic omnia esse disposita^ 
ut etiam quae ab iUo non fiunt^ tamen sine ratione 5 
non fiant^ quae iUius est. nam etiamsi lupiter illa 
nunc non facit, lupiter fecit ut fierent; singulis non 
Himovet manum^ sed vim et causam omnibus dedit. 

47. Huic iUorum divisioni non accedo: aiunt aut 
perpetua esse fulmina aut finita aut prorogativa. per- 10 
petua, quorum significatio in totam pertinet vitam nec 
unam rem dfenuntiat sed contextum rerum per omnem 
deinceps aetatem faturarum complectitur; baec sunt 
fiilmina^ quae prima accepto pai^imonio et in novo 
bominis aut torbis statu fit^nt. finita ad diem utique 15 
respondent. prorogativa sunt, quorum minae diflferri 
possunt^ averti toUique non possunt. 

1 48. Dicam, quid sit, quare buic divisioni non con- 
sentiam. nam et quod perpetuum vocant ftdmen fini- 
tum est (aeque enim ad diem responden^ nec ideo mi- ao 
nus finitum est, quia multa significat) et quod pro- 
rogativum videtur finitum est (nam iUorum quoque 

1 aut] om. Ae lup. aut om. F || 3 suus locus buus dies coll. 
A8 II 4 non] om. E^F i esse] om. A || 5 ut] ut ea J || 6 fiant] 
fiunt BmL'0 j quae illiusj uis eorum (illius add. <f) permissio 
/i I etiamsi] etsi ^ || 7 lup. f. ut f.] lup. non fecit ut non f. 
/J II 8 admouet m. Ge.^ ad omne et (set k) manum ^ adest 
sed signum A et manum poat causam coll. E | sed Oe,'\ et 
(om. Z) I causam] curam A \ omnibus] post dedit Ae omnibus 
et uim et c. omnibus ilF || 9 aut — 10 finita] autem perp. aut 
fin. esse fubn. e \ prorogatiua JLZI prorogat(ur ?)a £0K pro- 
rogura B pro(pre-A)rogatam AF pre(per-F)rogatiua HOF || 11 ui- 
tam pertinet coll. A || 12 denuntiat ut Haase] id enuntiat || 
14 prima] primo JE' || 15 urbis Fort.] orbis | fiunt Ge.] fiant | 
utique] utrique J || 16 prorog.] prerog.AH^O progatiua B | 
20 aeque — 21 minus fbiitum estl om. S* \\ 20 enim Z1 enim 
est ^ enim tali A \ respondens Gel] respondent | minus nnitum 
estj finita non sunt A \\ 21 quia miQta significat] om. X quia 
multum tempus significant A \ prorog.] prerog. A(A) 



NATUR. QUAEST. LIB. H. 46—49. 81 

confessione certum est, quousque impetretur dilatio; 
privata enim fulgura negant ultra decimum annum, 
publica ultra tricesimum posse diflferri: hoc modo et 
ista finita sunt, quia ultra quod non prorogentur in- 

5 clusum est): omnium ergo folminum et omnis eventus 
dies stata sit, non potest enim ulla incerti esse com- 
prehensio. quae inspicienda sint in fulgure, passim et 2 
vage dicunt, cum possint sic dividere, quemadmodum 
ab Attalo philosopho, qui se huic disciplinae dedi- 

10 derat, divisa sunt: ut inspiciant, ubi factum sit, quando, 
cui, in qua re, quale, quantum. haec si digerere in 
parfces suas voluero, quid postea faciam? in immensa 
procedam. 

49. Nunc nomina folgurum, quae a Caecinai 

15 ponuntur, perstrmgam et quid de eis sentiam ex- 
ponam. ait esse postulatoria, quibus sacrificia inter- 
missa aut non rite facta repetuntur, monitoria, quibus 
docetur, quid cavendum sit, pestifera, quae mortem 
exiliumque portendunt, fallacia, quae per speciem ali- 

20 cuius boni nocent (dant consulatum malo faturum 
gerentibus, et hereditatem, cuius compendium magno 
luendum sit incommodo), os^entanea, quae speciem 



9 Attalus: cf. Pauly- Wissowa II 2, 2179 n. 21 1| 14 Caecina : 
p. 39 Zim. 



1 confessione] confusione A^Z | impetretnrj impetratur ^ 
4 non] om. JF | prorogentur] -getnr -gantur E -garentur d 
prorogatur Haase || 6 ergo] igitur k || 6 dies] fort. add. se- 
quitur ut Ge. || 7 sint] sunt <f EH* || 8 cum p. sic diuidere] et 
fiic passiones eorum debere diuidi J || 9 attalol athalo (A)8EF 
atholo BA I dediderat EFJOZ] crediderat F dederat JHKL {| 
10 inspiciant] -ciantur d || 11 in qua re] ubi.quare Yk in 
quarum F qua re EZ | dig.] degerere A || 12 immensa ^J'] 
immensam Xf immensum AZ || 15 perstr. Pincianusl aperte 
stringam J<P a. distinguam E | eis] his J || 19 portendunt BZ] 
pretendunt |{ 21 gerentj gentibus g^SO |{ 22 incomodo A(<f)HO 
praehent \ ostentanea Schm^eisser 1872 eonl. 08tent«»toT:v\wsL Swvax 
ad Verg. Aen, VIII 4J29] dentauea 

SsjfscAx KATUBAii. QUAKST. od. Gexck.e. ^ 



82 L. ANNAEI SENECAE 

2 periculi sine periculo afferunt, peremptalia, quibus tol- 
luntur priorum falminum minae, attestata, quae prio- 
ribus consentiunt, atterranea, quae incluso f fiunt, obruta, 
quibus iam prius percussa nec procurata feriuntur, 
regalia, cum /brum tangitur vel comitium vel princi- 5 
p^a urbis liberae loca^ quorum significatio regnum 

3 civitati minatur, infema, cum e terra exilivit ignis^ 
hospitalia, <(iuxta> quae sacrificiis ad nos lovem arces- 
sunt et, ut verbo eorum molliori utar, invitant (sed 
non irasceretur invitatus: nunc venire eum magno 10 
invitantium periculo affirmant)^ auxiliaria^ quae in- 
vocata sed advocantium bono veniunt. 

1 50. Quanto simplicior divisio est, qua utebatur 
Attalus noster, vir egregius^ qui Eiaiiscorum disci- 
plinam Graeca subtilitate miscuerat: ex falminibus quae- 15 
dam sunt^ quae significant id^ quod ad nos pertinet, 
quaedam aut nihil significant aut id^ cuius intellectus 

2 ad nos non pervenit. ex bis^ quae significant; quae- 



14 AUdltis: cf. p. 81, 9 j| 17 Amm. Marc. 23, 0, 14 cmtra 
philosophi candorem ignis sacri repente conspecti nihil significare 
aiebant. 



1 peremptalia <f£(K)] peremtalia 80 peremitalia FHAFZ || 

3 atterranea J^] adterranea E atertanea HOFZ attertanea F 
atterrauca B attertauca A artercanta e alteranea K aterter- 
ranea J* | incluso] in cluso vulgo, fort. inclusa et feriunt Ge. || 

4 nec procurata] om, A \ feriuntiu:] feruntur il || 5 cum forum 
HoiOm'] cum eorum ^ quorum vi A \ uel princl aut princ. 
<P II 6 significatio] significatione ^ | regnum] regimen Jl || 

7 minatur J] minuatur <P Od. MiUler, immo i. e. minitatur | 
exiliuit] exiluit FL exiliunt JO | ignis B'(<P)] ignes J || 

8 iuxta vel secundum add. Ge. \ arcessuntl accersunt JE^L' || 

9 eorum uerbo (m. e. u. Am) coll. A \ sed non EL^] se dno 
(i. e. domino) H 10 irasceretur Ge. cum g] irascentur e nasceretor 
A^ om. B arcesseretur E inuitatus] om. B imitatus A inui- 
tantur (e) inuitus Eg | eum] cum JZ || 11 inuit. A] insultantium 
^ inconsult. consult. Haase] \ inuocata] aduocata J || 
24 attalusj athalus BEF A atalus P || 17 aut n.] autem n. gEF(A) || 

IS nonj om. ^E(X?) 



NATUR. QUAEST. LIB. H. 49—52. 83 

dam sant laeta^ quaedam adversa^ <[quaedam mixtaX 
quaedam nec adversa nec laeta. adversorum bae spe- 
cies sunt: aut inevitabilia mala portendunt aut evitabilia 
aut quae minui possunt aut quae prorogari. laeta aut 

5 mansura significant aut caduca. mixta aut partem 3 
babent boni partem mali aut mala in bonum [aut] 
bona in malum yertunt. nec adversa nec laeta sunt^ 
quae aliquam nobis actionem significant^ qua nec ter- 
reri nec laetari debemus^ ut peregrinationem^ in qua 

10 nec metus quicquam nec spei sit. 

51. Revertor ad ea fulmina, quae significant quidem 
aliquid sed quod ad nos non pertmeat: tamquam iterum 
eodem anno idem [hominum] futurum fcdmen; quod 
factum est. nihil significant fulmina aut id, cuius 

15 notitia nos effugit^ ut illa, quae in vastum mare spar- 
guntur aut in desertas solitudines: quorum significatio 
vel nuUa est vel perit. 

52. Pauca adbuc adiciam ad enarrandam vim ful- i 
minis^ quae non epdem modo omnem materiam vexat. 

80 valentiora^ quia resistunt^ vehementius dissipat^ cedentia 
nonnumquam sine iniuria transit; cum lapide ferroque 
et durissimis quibusque confligit^ quia viam necesse 
est per illa impetu quaerat: itaque facit qua efiPugiat; 

11 — 13 cf, Flin, HN 2, 141 in fulgurmi quoque mterpreta- 
iione eo profecit scientia, wt ventu/ra alia finito die praecinat. 

1 quaedam mixta add. Haase^ quaedam et adversa et 
laeta Eossb. || 5 maiiBiira] bona add. Gertz \ aut ante partem] 
a vel om. X \\ 6 boni] aut add. A\ \ aut del. Ge. || 9 ut] aut 
JEFJKZ II 10 nec spei quicquam coll. A \ sit] fit HKOF || 
11 reuertor ad] i. e.: me verto ad ea quae restant \ 12 quodj 
quae A j pertineat] pertinet g fort recte \ iterum g ^] uitrum B 
utrum A6(J) || 13 idem] eidem {et homini cum "E^ Hame) Gertz, 
dieve Leo \ hominum om. d \ futurum] sit add. A \ fulmen 
quod J] fulmenque <P, fuhnen quoi Gertz, f. quo Leo || 14 est] 
sit Ald. I fcQmina] om. F ut Schultess \ aut id] ut id J || 15 ut 
illa] futilia Schultess, utique illa Ge. \\ 19 materiam| naturam. l. i^ 
23 impetuj am. d ) facit] f. viam A \ ^^ A^ ^^ ^ 



84 L. ANNAEI SENECAE 

at teneris et rarioribus parcit, quamquam flammis 
oportuna videantur, quia transitu patente minus saevit. 
loculis itaque integris, ut dixi, pecunia, quae in his 
fuit, conflata reperitur, quia ignis tenuissimus per fo- 
ramina occulta transcurrit, quicquid autem in tigno 5 
2 solidum invenit et contumax, vincit. non uno autem, 
ut dixi, modo saevit, sed quid quaeque vis fecerit, ex 
ipso genere iniuriae intelleges et fulmen opere cognosces. 
interdum in eadem materia multa diversa eiusdem ful- 
minis vis facit, sicut in arbore quod aridissimum urit, 10 
quod durissimum et solidissimum est, terebrat et frangit, 
summos cortices dissipat, interiores libros [in parte 
interiori arboris] rumpit ac scindit, folia pertundit ac 
stringit. vinum gelat, ferrum 'et aes fundit. * 

1 53. Illud est mirum, quod vinum fulmine gelatum, 15 
cum ad priorem habitum redit, potum aut exanimat 
aut dementes facit. quare id accidat quaerenti mihi 
illud occurrit: inest vis fulmini pestifera; ex hoc ali- 
quem remanere spiritum in eo umore, quem coegit 
congelavitque, simile veri est; nec enim alligari potuisset, 20 

2 nisi aliquod illi esset additum vinculum. praeterea 
olei quoque et omnis unguenti taeter post fulmen odor 
est: ex quo apparet inesse quandam subtilissimo igni 
et contra naturam acto pestilentem potentiam, qua non 

1 at B] ac A<^ I et rar.] rarioribusque d \\2 oportuna pl^- 
rique codd. \ saevit Erasmus] uenit trad, obstaculum inuenit £ 
sed cf. l. 7, urit Kroll' \\ 3 ut dixi] sc. II 31, 1. ut d. integris coU. A \\ 
4 fuit] fuerat B8 | occulta foramina coll. A || 5 autem] et A, aedium 
Schult. I tigno] ligno Gertz \\ 6 etj ut J || 7 ut dixi] p. 83, 19 \ quid] 
om. ^ II 8 genere iniuriae] om. d \ intelleges Ge^ intelligis j 
cognosces] cognoscis JE || 9 uis fulminis coll. AcE || 11 sol. 
et dur. est (est (m. B c) coll. d \ ter.] tenebrat B terebat 6 || 
12 in — 18 arboris del. Opsopoem] in p. int. del. Gothofredm || 
18 interiori Ge.] interioris | arboris] ow. PZ || 14 uinum] humum 
JK I (a)es fundit] effundit BP || 17 id] illud A \ accidat] 
-dit eO II 18 inest] mde est Jl | fulmini uis coU. cf || 21 aliquod] 
ahquid J^KP || 22 olei] olet ^ solet J^K | miguenti] imgenti 
MZZ ningnti P || 24 pestilentem AkZ\ pestilentam P pestilen- 
tiam O peatiB ientam (1. p. E) '8* | c\ua\ quo J 



NATUR. QUAEST. LIB. U. 52—54. 85 

icta tantum cadunt sed et afflata. praeterea quocum- 
que decidit fulmen, ibi odorem esse sulphuris certum 
est; qui quia natura gravis est, saepius haustus alienat. 
Sed ad haec vacui revertemur. fortasse enim libebit 3 

5 ostendere, quam omnia ista a philosophia parente ar- 
tium fluxerint: illa primum et quaesivit causas rerum 
et observavit effectus et, quod in fulminis inspectione 
longe melius est, initiis rerum exitus contulit. 

54. Nunc ad opinionem Posidonii revertor. e terra i 

10 terrenisque omnibus pars umida efflatur, pars sicca 
et fumida: haec fulminibus alimentum est, illa imbri- 
bus. quicquid in aera sicci fumosique pervenit, id in- 
cludi se nubibus non fert sed rumpit claudentia: inde 
est sonus, quem nos tonitrum vocamus. in ipso quo- 2 

35 que aere quicquid extenuatur, simul siccatur et calefit; 
hoc quoque si inclusum est, aeque fugam quaerit et 
cum sono evadit ac modo universwm eruptionem facit 
eoque vehementius intonat, modo per partes et minu- 
tatim: ergo tonitrua hic spiritus exprimit, dum aut 3 

20 rumpit nubes aut pervolat, volutatio autem spiritus 
in nube conclusi valentissimum est atterendi genus. 
tonitrua nihil aliud sunt quam citi aeris sonitus, qui 
fieri, nisi dum aut teritter aut rumpitur, non potest. 

9 Fosidonii p. 80 sq. B. 



1 ta>ntum icta coll, d \ caduntl cadant £ laedat Schultess i 
et afflata A] afflata ^ J*L*P(Z) sufflata JL, afflata vitientur Gertz \ 
quoc.| quodcumque Ae || 2 esse] post sulph. d post est s || 
3 natura JXqZ] om. S* || 4 haec cfO^Z] hoc |{ 5 quam] 
quantum A \ artiumj om. A || 6 fluxerint H. J, Miiller Symb. 1 5] 
fluxerunt || 8 est] om. BLO | initiis J£(J^)oZ] unciis L^ uiciis 
F X uitiis H initus B || 9 Possidonii trad.] cf. Aristotelis doctrina 
12^ 4 — 6 fort. a Posidonio tradita \\ 11 fumida] remanet add. 
JE* f. remeat Schult. \\ 13 nubibus] om. P || 14 tonitrum] 
-truum B80Z || 15 calefit £XT] calfit FHP calet A \\ 16 aequej 
om. A II 17 uniuersum Z ut coni. Zimmermann] uniuersam (-sa P) || 
20 uolutatio] uolatio d uoluntatio Jl || 21 ualent.] uehement. 
J II 22 tonitrua] enim add. £ ut puto add. Z et in marg. L* | 
qui fieri J] fem ^ at cieri Ge. \\ 23 teritur Ge. sc. ci-iv^ •sce^- 
TtXriyfievos] teritj terit aut rumpit Leo 



86 L. ANNAEI SENECAE 

1 55. ^Etiamsi colliduntur inter se', inquit, ^nubes, 
fit is quem desideras ictus.' sed non universus, neque 
enim tota totis concurrunt sed partibus partes; nec 
sonant mollia, nisi illisa duris sint: itaque non auditur 

2 fluctus, nisi impactus est. ^ignis', inquit, 'demissus in 5 
aquam sonat, dum extinguitur.' puta ita esse: pro me 
est; non enim ignis tunc sonum efficit sed spiritus per 
extinguentia efiftigiens; ut dem tibi et fieri ignem in 

3 nube et extingui: spiritu nascitur et attritu. ^quid 
ergo?' inquit: ^non potest aliqua ex his transcurrentibus lo 
stellis incidere in nubem et extingui?' existimemus 
posse aliquando et boc fieri: nunc naturalem causam 
quaerimus et assiduam, non raram fortuitamque. puta 
enim me confiteri verum esse, quod dicis, aliquando 
post tonitrua emicare ignes stellis transversis et caden- ir> 
tibus similes: non ob hoc tonitrua facta sunt, sed cum 
hoc fieret, tonitrua facta sunt. 

4 Clidemos ait fulgurationem [et] speciem inanem 
esse, non ignem: sic enim per noctem splendorem 
moti* remorum micQxe. dissimile est exemplum: illic 20 
enim splendor intra ipsam aquam apparet; qui fit in 
aere, erumpit et exilit. 

18 aidemi fr. 30, FHG I 365, ex Anst. Meteor. 2, 9 

1 etiamsi Ge. sec. observationem Haasii] et si | nubes i. se 
coU. e I inquit] post colliduntur AZ post nubes £ om. AT || 
8 non un. neque] uniu. non J || 3 tota] totae Haase, sed 
cf. p. 59, 8; 72, 11 || 4 sint] sunt AZ, sed cf. Uhl qwiest. crit. 
46 II 5 est] om. Ks \ demissus B] dimissus || 6 puta JEl putat 
^ II 7 tnnc ignis coU. JE || 9 spir.] e spiritu e \\ 12 noc] id 
A II 13 fortuitamque] et fortuitam J \\ 14 enim] ow?. dT \\ 
16 sed cum — 17 facta sunt] om. d | 18 Clidemos] Elidemas X 
Clidonios (-as e) J | ait — 19 esse] autem fulgurationes ait 
esse et sp. in. J \\ 18 et] om. ET | inanem] in auem X H 
19 enim] igneum Schult^ immo lunarem s^ibatidi \\ 20 motu 
Aldina] motum ^ om. A \ remorum micare Joh. MtUler] re- 
morare ^ remorari Z memorare F rememorare T reuocare E 
remorum uideri J, splendere motum remorum Kroll, splen- 
dorem motum r. sectari Ge. \\ 21 intra A^] inter JOT | qui 
£^J qui 810 X2 hic quod J 



NATUR. QUAEST. LIB. H. 65—57. 87 

56. Heraclitus existimat falgurationem esse velut i 
apud nos incipientium ignium conatum et primam 
flammam incertam, modo intereuntem, modo resurgen- 
tem: liaec antiqui fulgetra dicebant. tonitrua nos plu- 

5 raliter dicimus^ antiqui autem tonitrum dixerunt aut 
tonum. hoc apud Caecinam invenio, facundum virum 
(gui habuisset aliquando in eloquentia nomen, nisi illum 
Ciceronis umbra pressisset). etiamnunc illo verbo ute- 5 
bantur antiqui, quo nos producta una syllaba utimur: 

10 dicimus enim ut splendere sic fulgere, at illis ad sig- 
nificandum hanc e nubibus subitae lucis eruptionem*^ 
mos erat correpta media syllaba uti, ut dicerent fulgSre. 

57. Quid ipse existimem, quaeris (adhuc enim alie- i 
nis opinionibus commodavi manum). dicam. fulgurat, 

16 cum repentinum late lumen emicuit; id evenit, ubi in 
ignem aer extenuatis nubibus vertitur nec vires, quibus 
longius prosiliret, invenit. non miraris, puto, si aera s 
aut motus extenuat aut extenuatio incendit: sic liquescit 
excussa glans funda et attritu aeris velut igne d^stillat. 

so ideo plurima aestate sunt fulmina, qtm plurimum calidi 
est: facilius autem attritu calidorum ignis existit. eodem l 
autem modo fit fulgur, quod tantum splendet, et fal- 



1 cf. Heracliti A 14 Diels p. 64 \\ 6 Caecina: p. 42 
Zim. II 18 sg. cf. LiLcan. h. c. VII 513 et cdlido liquefactae pon- 
dere glandes. 



1 heraclitus] herodotus J || 2 conatum] conatus A || 4 toni- 
trua A<^] -truum || 5 dixerunt] dixerant FHJL || 6 hoc] haec 
i,T II 7 qui Muret.] si trad. et qui ET | aliquando] om. A \ 
nisi] et nisi J || 8 etiamnunc L^Z] etiam non^ etiamnum Leo || 
9 quo] correpto, quo A \ sillaba trad^ om. k || 10 ut] om. q \\ 
11 subitae] subitam ante e nub. d \ luc. erupt. A<^] erupt. 
luc. J II 12 corr. — uti] uti media sill. corr. (corr. m. s. A) 
J II 14 comm.] accommodaui J \\ 15 cum] cur X \\ 16 aer] om. 
eO^iT&K) II 17 prosiliret] prosiliat J \ si] set X || 19 dest. Ge.] 
distillat II 20 (a)estate plurima coU. A \ qua Ha>ase] quia | calidi] 
calida A || 21 calidorum] calidior J U 22 fulgur S-] fulgor { 
quod] qui JT ) splendetj fulget d 



88 L. ANNAEI SENECAE 

men, quod mittitur. sed iUi levior vis alimentique 
minus est, et, ut breviter dicam quod sentio, fulmen 
est falgur intentum. ergo ubi calidi fumidique natura, 
emissa terris, in nubes incidit et diu in illarum sinu 
volutata est, novissime erumpit et, quia vires non 5 
4 habet; splendor est; at ubi illa falgura plus habuere 
materiae et maiore impetu arserunt^ non apparent tan- 
tum sed decidunt. quidam existimant utique fulmen 
reverti, quidam subsidere, ubi alimenta praegravaverunt 
et falmen ictu languidiore delatum est. 10 

1 58. At quare fulmen subitum apparet nec conti- 
nuatur assiduus ignis? quia celere mirique motus 
simul et nubes mmpit et aera incendit, deinde desinit 
flamma motu quiescente. non enim assiduus est spi- 
ritus cursus, ut ignis possit extendi. sed quotiens for- 15 
tius ipsa iactatione se accendit^ fugiendi impetum capit; 
deinde cum evasit et pugna desinit^ ex eadem causa 
modo usque ad terram profertur modo ante dissolvitur, 

2 si minore vi pressus est. quare oblique fertur? quia 
spiritu constat^ spiritus autem obliquus est flexuosusque; 23 
et quia natura ignem sursum vocat, iniuria deorsum 
premit. incipit autem obliquum esse iter, dum neutra 
vis alteri cedit et ignis in superiora nititur et in in- 

3 feriora deprimitur. quare frequenter cacumina mon- 
tium feriuntur? quia opposita sunt nubibus et e caelo 25 
cadentibus per haec transeundum est. 

1 59. Intellego, quid dudum desideres, quid efflagites: 
*malo', inquis, ^ftilmina non timere quam nosse; itaque 

1 mittitor JH] emittitur T mentitur Fi,FZ intenditur £ 
incendit vulgo \\ 2 est minus coll. J \\ 4 illarum AeFTj illorum 
B^ II 6 splendor est. at] splendores dat. Schultess \ illa] 09». 
J II 7 ars.] asserunt X || 9 quidam] quodam d \\ 12 celere Ge.] 
celer est cf*ilF celerum est A*(e)^LZ celer ignis undique 
{pro mirique) £T || 14 ass. est ^] est ass. ^LT || 17 pugnaj 
pugnare Kroll \ desinit] desiuit vulgo \ causa] esse J || 18 antej 
autem £ilT om. A || 21 quia BE(T)] qui ^ quod A quum vd 
quam c II 22 iter dum ^TZ] inter dum F interdum dum k 
interduni autem J :, 26 haec] hoc FH 



NATUR. QUAEST. LIB. H. 57—69. 89 

alios doce, quemadmodum fiant: ego mihi metum illo- 
rum excuti volo, non naturam indicari.' sequor quo 2 
vocas: omnibus enim rebus omnibusque sermonibus 
aliquid salutare miscendum est. cum imus per occulta 

5 naturaC; eum divina tractamus^ vindicandus est a malis 
suis animus ac subinde firmandus, quod etiam eruditis 
et hoc unum agentibus necessarium est, non ut eflFu- 
giamus ictus rerum (undique enim in nos tela iaciun- 
tur), sed ut fortiter constanterque patiamur. invicti :5 

10 esse possumus, inconcussi non possumus, quamquam 
interim spes subit, inconcussos quoque esse nos posse. 
'quemadmodum?' inquis. contemne mortem: et omnia, 
quae ad mortem ducunt, contempta swnt, sive illa bella 
8unt sive naufragia, seu morsus ferarum seu ruinarum 

15 subito lapsu procidentium pondera. numquid facere 4 
amplius possunt, quam ut corpus ab animo resol- 
vant? hoc nulla diligentia evitat, nulla felicitas donat, 
nulla potentia evincit. alia varia for^f . . dine disponit: 
mors omnes aeque vocat, iratis diis propitiisque mo- 

10 riendum est. animus ex ipsa desperatione sumatur: 5 
ignavissima animalia, quae natura ad fagam genuit, 
ubi exitus non patet, temptant ^ugwam corpore imbelli; 
nullus pemiciosior hostis est quam quem audacem 
angustiae faciunt, longeque violentius semper ex ne- 



2 non] om. H^ quam d \ sequor] sequar A \\ 5 tractamus 
JEM^T] tractauimus ^ || 6 firm.] formandus X || 8 rerum] off'. 
Ge. I in nos tela cfT] tela in nos || 11 spes] species B^JIP | 
esse] po8t nos YX \ nos p. — 13 contempta sint om. A || 12 con- 
tempne trad. ut semper || 13 c. sunt ET] c. sint, contempseris 
Leo I siue] licet J \\ 14 sunt g*Z vulgo] sint trad. Kroll \\ 
16 amplius facere coU. JJK || 17 donat i. e, condonat] domat 
K{L'^?) Erasmus \\ 18 alia BC Haupt] talia | fors . . dine] for- 
titudine Ae<^ formidine BCE fors libidine Haase, vario fors 
ordine Haupt, fors ratione Skutsch vel varie fortuna Skutsch 
Kroll I disponit] disponuntur A || 21 sqq. de ipsa re cf. IV a 2, 
ISsqq., quae Seneca antea conscripserat {| 22 patet JETI patent 
^ I pugnam (rrow.] fugam trad. pugnant Z | i(m)belli A4^] 
imbecilli || 23 perniciosior] pemitiox Cm^k\^\sAa.^^^ai\-^'^'^^'^ 



90 L. ANNAEI SENECAE 

cessitate quam ex virtute cow^igitur, aut certe paria 

6 conantur animus magnus ac perditus. cogitemus nos^ 
quantum ad mortem, perditos esse: et f sumus. ita 
est, Lucili: omnes reservamur ad mortem; totum hunc, 
quem vides populum, totum quem usquam cogitas 5 
esse, cito natura revocabit et condet, nec de re sed de 

7 die quaeritur: eodem citius tardius veniendum est. quid 
ergo? non tibi timidissimus omnium videtur et in- 
sipientissimus, qui magno ambitu rogat moram mortis? 
nonne contemneres eum, qui inter perituros constitutus 10 
beneficii loco peteret, ut ultimus cervicem praeberet? 

8 idem facimus: magno aestimamus mori tardius. in 
omnes constitutum est capitale supplicium et quidem 
constitutione iustissima [nam], quod maximum solet 
esse solacium extrema passuris. quorum enim causa, 15 
sors eadem est; m duceremm traditi a iudice aut magi- 
stratu, [et] camifici nostro praestaremus obsequium: quid 

9 interest, utrum ad mortem iussi eamus an nati? o te 
dementem et oblitum fragilitatis tuae, si tunc mortem 
times, cum tonat! itane? in hoc salus tua vertitur? 20 
vives, si fiilmen efiFugeris? petet te gladius, petet lapis, 
petet bilis: non maximum ex periculis tuis sed specio- 



1 confligitur Haupf} corrigitur, concurritur Madvig, colli- 
ditur Bossb, \ aut] maiora aut d || 2 conantur ^ KroU] co- 
natur dEM'T |{ 3 sumus sc. perditi] immo sumemus animum 
JoTi. Miiller, timere desiimus Ge. vicimus Leo || 6 uides <?] 
uidemus dT | totum] om, AJ^ \ quem usquam] quem usque 
E(F*.^)OT quousquam A quousque J \\ 6 de die] die XT^ \\ 
7 eodem] quod X \ citius] citiusue d \ tardius] tardiusue dT 
tardiusque E || 8 et insip. uid. coll. cfET || 11 ut] om. ^ \ 
praeberetj om. ^ praebere ante ceru. T extendere ante ceru. E 
man. rec. \\ 18 idem] id A \\ 14 iustissima] dignissima A \ nam 
del. Fort, natura Bossb. \\ 16 enim] eadeiu Gronov || 16 sorsj 
et sors EM'T | si duc. BadstHihner] sequeremur trad. si seq. 
ET II 17 et] om. E etiam T || 18 utrum] om. JE | nati] ultronei 
2I Q 80 itane cf] itenme vel iterumne e ita est ^ | salus tua in 
iioc coll, A II 21 petet te] repetet te ^ || 82 bilis] febris A \ 
exj est \d 



NATUR. QUAEST. LIB. H. 59. 91 

sissimum fulmen est. male scilicet actum erit tecum, lo 
si sensum mortis tuae celeritas infinita praereniet, si 
mors tua procuratur, si ne tunc quidem, cum <(exy 
piras, supervacuus sed alicuius magnae rei signum es. 

5 male scilicet tecum agitur, si cum fulmine conderis. 
sed pavescis ad caeli fragorem et ad inane nubilum ii 
trepidas et, quotiens aliquid eflfulsit, expiras. quid 
ergo? honestius putas f dilectione perire quam fulmine? 
eo itaque fortior adversus caeli minas surge et, cum 

10 undique mundus exarserit, cogita nihil habere te tanta 
morte pewdendum. quod si tibi parari credis illam 12 
caeli confusionem, illam tempestatum discordiam, si 
propter te ingestae illisaeque nubes strepunt, si in 
tuum exitium tanta vis ignium excutitur: at tu solacii 

15 loco numera tanti esse mortem tuam. sed non erit 13 
huic cogitationi locus; casus iste donat metum et 
inter cetera hoc quoque commodum eius, quod ex- 
pectationem suam antecedit: nemo umquam timuit 
fubnen, nisi quod effugit. 



2 praeueniet] praeueniat BCT praeuenerit A(e), praeuenit 
Leo I si m.] foH. male scilicet agitur tecum, si m. Ge. male 
— conderis. (l. 5 ante l. 2 — 4) si mors — signum es. sic pav. 
Gertz II 3 proc.] praedicetur J j si ne Gruter] sine te ^ si tu 
A, fort. si tu ne Ge. \ exspiras Fort.] spiras || 4 superuacuus] 
non superuacue A \\ 5 conderis] cecideris d || 6 inane] mane 
AFXZ II 7 expiras] desperas Leo \\ 8 putas] iudicas A \ dilec- 
tione A4^] deiectione AT animi add, h defectione Haase, fort. 
bilis eiectione Ge. \\ 9 itaque] utique X \\ 10 exarserit] exarsit 
BCEOT exarseris Z | te nihil habere J \\ 11 pend. Kroll] per- 
dendmm | credis parari coll. A || 13 illiseque C^JLT] illeseque 
JOP II 14 ignium uis coll O-IZ \\ 16 donat ^, cf p. 89, 17] 
demat Ac(-J) demit BC || 17 quoque hoc coll. eX \\ 18 suamj 
tuam A sui Z | fulmen timuit coU. AT || 19 quod A<^] qui 



r> 



92 L. ANN4EI SENECAE 

NATDEALIUM QUAESTIONUM 
LIBER III QUI FERTUR. 

Liber primus. 
De aquis terrestribus. 

[PRAEFATIO TOTIVS OPERIS.] 

Non praeterit me, Lucili virorum optime, quam 
magnarum rerum fimdamenta ponam senex, qui mun- 
dum circuire constitui et causas secretaque eius eruere 
atque aliis noscenda producere: quando tam multa con- 
sequar, tam sparsa coUigam, tam occulta perspiciam? lo 
prem^Y a ^ergo senectus et obiciY annos inter vana 
studia consumptos: Hanto magis urgeamus et damna 
aetatis male exemptae labor sarciat; nox ad diem acce- 
dat, occupationes recidantur, patrimonii longe a domino 
iacentis cura solvatur, sibi totus animus vacet et ad 15 
contemplationem sui saltem in ipso fine respiciat.' 
faciet ac sibi instabit et cotidie brevitatem temporis 
metietur; quicquid amissum est, id diligenti usu prae- 
sentis vitae recoUiget: fideUssimus est ad honesta ex 



10 cf. Sen^ ep. 19,1 satis multum temporis sparsimits: in- 
cipiamus vasa in senectute colligere. adde ep. J, 1 



2 liber tertius vulgo] 1. nonus OHM 1. septimus TTJ' 1. sextus 
Esc.TJ^, 1. primus secundum Diels Ge., cf. St. I 122 sqq. \ de 
aquis terrestribus add. Ge. conl. p. 97, 3 \\ 5 Praefatio add, iFort. 
tot. op. add. Ge. \\ 6 pr(a)eterit ABC Tal. 1579 Vat. 2 Chis. 2 ^\ 
preteriit e Vat. 1,3 Chis.l \ me] ante pr. ABC || 7 magnarum] 
magna d || 9 producere] prodere ^ || 11 premit a tergo Herm. 
Barbaro] premittat ergo | obicit Hermol.] obiciat || 13 exempt(a)e 
exacte 3{<S?) | sarciat J^TZ] saroinat XT || 14 rec. patr. A^' 
patr. rec. || 15 cura] eausa (adfl. B; J \ sibi] om. d || 16 saltem 
• BcEHJ saltim | fine] fuge P 3Iein. fuge impetu d* impetu s y 
17 faciet] Lucilio respondet Sen. me iiidice, cf. p. 93, 1 et fort. 



NATUR. QUAEST. LIB. m. PRAEF. 93 

paenitentia transitus. ^libet igitur mihi exclamare illum 
poetae incliti versum 

tollimus ingentes animos et maxima parvo 
tempore molimur.' 

5 hoc dicerem, si puer iuvenisque molirer (nuUum enim 
non tam magnis rebus tempus angustum est): nune 
vero ad rem seriam, gravem, immensam post meridianas 
horas accessimus. ^faciamus quod in itinere fieri solet: 4 
qui tardius exierunt, velocitate pensant moram -^ festi- 

10 nemus et opus nescio an superabile, magnum certe, 
sine aetatis excusatione tractemus.' crescit animus, 
quotiens coepti magnitudinem ostendi^, et cogitat, 
quantum proposito, non quantum sibi supersit. 

Consumpsere se quidam, dum acta regum extemo- 5 

15 rum componunt quaeque passi invicem ausique sunt 
populi: quanto satius est, sua mala extinguere quam 
aliena posteris tradere? quanto potius, deorum opera 
celebrare quam Philippi aut Alexandri latrocinia cete- 
rorumque, qui exitio gentium clari non minores faere 

20 pestes mortalium quam inundatio, qua planum omne 
perfasum est, quam confiagratio, qua magna pars ani- 
mantium exaruit? quemadmodum Hannibal Alpes su- 6 
periecerit, scribunt, quemadmodum confirmatum Hispa- 
niae cladibus bellum Italiae inopinatus intulerit frac- 

3 FPR p. 362 Baehr. cf. Aetnae v. 24 fortim ignotas 
molimur pectore curas. 



1 igitur] o/w. AT \ mihi] interlocutori licebat haec dicere \ 
illum B 4^] illius J T || 2 poetae] a^dulescentis puto, fort. Neronis. 
Agellii conl. VI 2, 7 coni. B. Unger \\ 3 paruo] facta (add. e) d || 
5 si] et si Gertz falso \ enim] om. JET || 8 fieri solet B4^] 
solet fieri || 9 quil quo A || 12 ostendis , Ge.] ostendit trad. 
aspexit Z attendit Hermol. || 20 qua cf gFHJ^L^MTZ] quia p Jl 
quam cnEF | planuml plenum X || 22 a. superiecerit ^] super- 
iecerit a. T superauent alpes A a. superauerit Z || 23 confirma- 
tum] -tus Haase 



94 L. ANNAEI SENECAE 

tisque rebus^ etiam post Carthaginem pertinax^ reges 
peren-averit contra Romanos ducem promittens |exer- 
citum petens; quemadmodum non desierit omnibus 
angulis bellum senex quaerere: adeo sine patria pati 

7 poterat, sine hoste non poterat. quanto satius est, 5 
quid faciendum sit quam quid factum, quaerere ac 
docere eos, qui sua permisere fortunae, nihil stabile 
ab illa datum esse, eius omnia aura fluere mobilius? 
nescit enim quiescere, gaudet laetis tristia substituere, 
utique miscere; itaque secundis nemo confidat, adyersis 10 

8 nemo deficiat: altemae sunt vices rerum. quid exultas? 
ista, quibus eveheris in summum, nescis, ubi te relic- 
tura sint: habebimt suum, nori tuum finem. quid 
iaces? ad imum delatus es: nunc locus est resurgendi; 

in melius adversa, in deterius optata flectuntur. ita 15 
concipienda est animo varietas non privatarum tantum 
domuum, quas levis casus impellit, sed publicarum. 
regna ex infimo coorta supra imperantes constiterunt, 
vetera imperia in ipso flore ceciderunt; inveniri non 
potest numeruS; quam multa ab aliis fracta sint: nunc 20 
cum maxime deus extruit alia, alia summittit nec 
molliter ponit sed ex fastigio suo nullas habitura re- 
10 liquias iactat. magna ista, quia parvi sumus, credimus: 



1 etiam] etEOZ vulgo | post C. (sc. fractam) pert.] cf. Dial. 
6, 17,0 cupidm etiam post Platojiem \\ 2 contra Eomanos] om.^\ 
(iucem] se s. l. add. A 1 exercitum petens] etiam sine exercita 
A II 4 senex] ante omnibus JT j pati] esse pati A, sed cf. Sen. 
Herc. f 353, Thy. 470, Lucan. 2, 559; 5, 313 \\ 6 est B^j 
om. K{K*?)€ II 6 quid factum] quid (quod Ae) factum sit d \\ 
8 ab illa] ad illam J | o. a. fl.] autem o. fl. a. J || 9 sub- 
stituere, utique] sustinere et utraque J \\ 10 sec.] in secundis 
J I adu.1 in adu. J || 11 uices] uires J || 12 eueh.] ueheris 
cEF^ I uoi] si J II 14 locus] ante in JT || 15 ita] ista g^XT 
Gran. \\ 16 conc.] accipienda A \\ 17 publicarum] etiam r(ei) 
]'(ublicae) A \\ 19 uetera] uerum d \ inuenirij iniri Mur. 
jjimmernjann conl. Lud. 11,5 | 20 sint kS^kZ] sunt BeEO^ .|| 
Ul extruit a. ^^Z] extmxit a. X a. exaltat A \ su(m)mittit] 
iat A II 22 bab.] medi(t)atura X \\ 23 ista] om. d 



NATUR. QUAEST. UB. m. PRAEF. 95 

multis rebus non ex natura sua sed ex humilitate nostra 
magnitudo est. quid praecipuum in rebus humanis 
est? non classibus maria complesse nec in rubri maris 
litore signa fixisse nec deficiente ad iniurias terra 

5 errasse in oceano ignota quaerentem^ sed animo omne 
vidisse et, qua maior nulla victoria est, vitia domuisse: 
innumerabiles sunt; qui populos^ qui urbes habuerunt 
in potestate^ paucissimi, qui se. quid est praecipuum? ii 
erigere animum supra minas et promissa fortunae, 

10 nihil dignum putare, quod speres. quid enim [dignum] 
habet, quod concupiscas? qui a divinorum conversa- 
tione quotiens ad humana recideriS; non aliter caligabis 
quam quorum oculi in densam umbram ex claro sole 
redierunt. quid est praecipuum? posse laeto animo 12 

15 adversa tolerare; quicquid acciderit, sic ferre, quasi 
tibi volueris accidere (debuisses enim velle, si scisses 
omnia ex decreto dei fieri: flere, queri et gemere de- 
sciscere est). quid est praecipuum? animus contra i:^ 
calamitates fortis et contumax, luxuriae non adversus 

20 tantum sed infestuS; nec avidus periculi nec fagax, qui 
sciat fortimam non expectare sed facere et adversus 
utramque intrepidus inconfususque prodire, nec illius 
tumultu nec huius folgore percussus. quid est prae- 14 
cipuum? non admittere in animo mala consilia, puras 

25 ad caelum manus tollere, nullum bonum petere, quod 
ut ad te transeat, aliquis dare debet aliquis amittere, 



1 sna nat. coU, il || 8 in rebus JEL^TZ] rebus ^ || 4 littore 
irad. | fixisse nec] posuisse non (nec c) J | ad in. t.] t. ad 
iniurias aliorum d ^ 5 oceano HJKZ] occeano | omne] omnia 
EM II 6 q. nulla m. uict. est coU. J || 7 q. urbes q. popmos coU. 
A II 10 dignum] d. illam habere £T d. habere illum M | dignum 
om. ZSkutsch || 11 habet] om. J^T habes Z j qui a ETZ] quia 
^ quia a J II 12 ad] in cf II 16 tibi uol. JT] uol. tibi || 17 et 
gemerel ingemere J || 20 sed] sed et 6%{AT) \ qui — 
22 prodire] prosperitatem expectans sed utrimque intrepidus 
(et e) inconfusus (que A) A || 25 tollerel extollere ET i 
26 al. — Bmiitere] om. B al. poBsit dwcft, «X. ^&.. ^. wiw. K>j ^ksi. &. 



96 • L. ANNAEI SENECAE 

optare, quod sine adversario optatur, bonam mentem: 
cetera magno aestimata mortalibus, etiamsi quis do- 
mum casus adtulerit, sic intueri quasi exitura, qua 

15 venerint. quid est praecipuum? altos supra fortuita 
spiritus tollere, hominis meminisse, ut, sive felix eris^ 5 
scias hoc non futurum diu, sive infelix, scias hoc 

IG te non esse, si non putes. quid est praecipuum? in 
primis labris animam habere: haec res efficit non e 
iure Quiritium liberum sed e iure naturae. liber est 
autem, qui servitutem suam effugit: haec est assidua 10 
et ineluctabilis et per diem ac noctem aequaliter pre- 

17 mens, sine intervaUo sine commeatu. sibi servire gra- 
vissima est servitus: quam discutere facile est, si de- 
sieris multa te poscere, si desieris tibi referre merce- 
dem, si ante oculos et naturam tuam posueris et 15 
aetatem, licet prima sit, ac tibi ipse dixeris ^quid in- 
sanio? quid anhelo? quid sudo? quid terram, quid 

18 forum verso? — nec multo opus est nec diu.' ad hoc 
proderit nobis inspicere rerum naturam: primo disce- 
demus a sordidis; deinde animum ipsum, quo summo 20 
magnoque opus est, seducemus a corpore; deinde in 
occultis exercitata subtilitas non erit in aperta deterior. 
nihil est autem apertius his salutaribus^ quae conira 



2 (a)estimata] estima X \ domum . . adt.] sc. ea \\ 3 qua] quae 
d II 4 uenermt JOHJKM^Z] uenerunt E(L)OP j fortuita] for- 
tunam ^:! || 5 toUere] post hominis A attollere e \ hominis] 
i. e. humanitatis || 7 si non putes] nisi cum putes d \\ 8/9 e 
iure bis] euenire JP bis || 9 quiritium (-tum FGA) liberum] 
quiriti ut sit liber d ut videtw \ est autemj autem est £ 
vtUgo II 10 suam] sui Mur. cf, sibi s. l. 12, immo communem 
exspecto, non magis natwalem quam civHem \ assidual seruitus 
add. A II 11 ac] om. VK et per EPT || 12 sibi] sibi se 6 \\ 
13 est] post seru. J om. X \\ 16 licet pr. sit] om. d || 17 anhelo 
BCeHTZ] hanelo EFilP anelo OL || 18 uerso BC<^] uiso Ae |l 
21 deinde] fort. denique vel tum dem(um) Ge. || 22 aperta] 
aperto IL^TAld., immo intell. slg tec Tioivd \\ 23 estj post autem 
^£T om. Cg 



^» 



NATUR. QlJAEST LIB. m/ PRAEF. et c. 1. 9l 

nequitiam nostram furoremque discuntur, quae datii- 
namus nec ponimus. 

1. Quaeramus ergo de terres^bus aquis et investi- l 
gemus^ qua ratione fiant (sive, ut ait Ovidius, 

5 fons erat illimis nitidis argenteus undis, 

sive, ut ait Vergilius, 

unde per ora novem vasto cum murmure montis 
it mare praeruptum et pelago premit arva sonanti, 

sive, ut apud te, lunior karissime, invenio, 

10 Elius Siculis de fontibus exilit amnis), 

si qua ratio aquas subministrat; quomodo tot flumina 
ingentia per diem noctenique decurrant; quare alia 
hibemis aquis intumescant, alia in defectu ceterorum 
amnium crescant. Nilum interim seponemus a turba, 2 

15 propriae riaturae ac singularis, et illi suum diem dabi- 
liius. nunc vulgares aquas prosequamur, tam frigidas 
quam calentes: in quibus [calentibus] quaerendum erit, 
utrum calidae nascantur an fiant. de ceteris quoque 
disseremus, quas insignes aut sapor aut aliqua reddit 

20 utilitas: quaedam enim oculos, quaedam nervos iuvant, 

5 Ov. Met III 407 \\ 7 sq. Verg. Aen. I 245 sq. \\ 10 FPL 
p. 363 Baehr. 

3 terrefltribus Schultess] terris quibus ^ om. d terris de 
quibus T quibus rebus X Vinc. tf. 8t. I 62; 70 II 29 \ aquis] 
aquae fiant £T(Fi7»c.) || 6 uerg.] uirgilius trad. || 8 it] m AZ 
id FG I praer. A^ Servius] proruptum Verp, codd. \\ 9 kar.] 
kme d^ carissime 6(?)Z Q 10 Elius Ge.] fluis (?)C elisus ^TZ 
vulgo elisius KeTX^P eleus BPinc. cf, 26, 5 || 11 si qua i, e. 
nim ratio (cf. l. 4) prorsus deest] que d quomodo e \ sub- 
ministrat E] -straret ^O^Z -stret ^A | flum.] fulmina FAZ || 
12 noctemque] et noctem d \\ 14 amnium] animum ilP annuum 
FT^ annium OT*Z | nilum] nullum PT illum nilum J \\ 15 ac] 
et d I suum] om. d | diem] cf. liber IV a \\ 16 pros.] pers. F 
persequemur d || 17 quam calentes] quas s. l. add. k ( caleTJLtv 
bus del. Fori. J) 20 neruos] numeros neTviLO^ >. 

SxtTXCAM NATUBAIs. QUAS8T. Od. GeTOke. '^ 



98 L. ANNAEI SENECAE 

quaedam myeterata et desperata a medicis vitia per- 
curant; quaedam medentur ulceribus^ quaedam interiora 
potu fovent et pulmonis ac viscerum querelas levant^ 
quaedam supprimunt sanguinem: tam varius singulis 
usus quam gustus est. s 

1 2. Aut stant onmes aquae aut eunt aut colliguntur 
aut varias habent venas. aliae dulces sunt^ aliae yarie 
asperae; quippe interveniunt salsae amaraeque aut me- 
dicatae^ ex quibus sulphuratas dicimus ferratas alumi- 

2 nosas: indicat vim sapor. habent praeterea multa dis- lo 
crimina, primum tactus: frigidae calidaeque sunt^ de- 
inde ponderis: leves et graves sunt, deinde coloris: 
purae sunt, turbidae, caeruleae, luridae; deinde salubri- 
tatis: sunt enim utileS; sunt mortiferae, sunt quae 
cogantur in lapidem, quaedam tenues, quaedam pingues; i5 
quaedam alunt, quaedam sine uUa bibentis ope trans- 
eunt, quaedam haustae fecunditatem afferunt. 

3. Ut stet aqua aut fluat, loci positio efficit: in 
devexo fluit, in plano et convexo continetur et stagnat. 
aliquando in adversum spiritu impellitur: tunc cogitur, :o 
non fluit. colligitur ex. imbribus, ex suo fonte nativa 
est. nihil tamen prohibet eodem loco aquam colligi 
et nasci, quod in Fucino videmus, in quem montes 
circumiecti, quicquid fadit ^^luvia, derivant, sed et 
magnae in ipso latentesque venae sunt: itaque etiam 25 
cum hibemi defluxere torrentes, faciem suam servat. 

1 inueterata] ueterata ^ uetera qZ \ percurant] percurrant 
B^gH^L^O procurant ET || 7 sunt dulces coll. J \ uarie asperae 
Gertz] uari(a)e: a8per(a)e || 8 salsae] salseque d \\ 13 sunt — 
14 mortiferae] ofn. cf {| 18 c(a)erule(a)e e£H] cerule | luridae 
Georg MiUler conl. ep. 95, 16; Med, 789] lucidae || 15 pingues] 
sunt add. cf || 19 et conuexo Leo et Pusch nieus] et deuexo ^ 
aut supino Z om. d vulgo, et depresso Ge. et deiecto Kroll \\ 
20 aliq.] et aliq. J \ spiritu] spiritum L^FZ || 21 non] nunc 
J U 23 fuc.] fuscino ABEOOTZ | quem] quam XF \ montes] 
montis d || 24 quicquid fudit] om. J \ pluuia ET] fluuia ^ 
fluuii d I deriuant] deriuantur d \ sed et] sed ^ 1 25 in ipso 
om. d,post latentesque e | uenae Z] undae trtid. uel (uelut Memm.) 
uene (uelnt add. T) unde JKPMemm.T |( 26 seruat] seruant ^ 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 1—6. 99 

4. Primum ergo qua^ramus, quomodo ad conti- 
Buandos ftuminum cursus terra suf&ciat, unde tantum 
aquarum exeat. miramur, quod accessionem fluminum 
maria non sentiant: aeque mirandum est, quod detri- 

5 mentum exeuntium terra non sentit. quid est, quod 
iUam aut sic impleyerit, ut praebere tantum ex recondito 
pofisit, aut subinde sic suppleat? quamcumque rationem 
reddiderimus de flumine, eadem erit riyorum ac fontium. 

5. Quidam iudicant terram, quicquid aquarum emisit, 
10 rursus accipere et ob hoc maria non crescere, quia 

quod influxit, non in suum yertunt sed protinus reddunt. 
occulto enim itinere subit terras et <quod> palam venit, 
secreto revertitur, colaturque in transitu mare, quod 
per multiplices terrarum anfractus verberatum amari- 
15 tudinem ponit et pravitatem in tanta soli varietate 
saporum exuit et in sinceram aquam transit. 

6. Quidam existimant, quicquid ex imbribus terra i 
concepit, id illam rursus emittere et hoc aigumenti 
loco ponunt, quod paucissima flumina in his sunt loeis, 

20 quibus rarus est imber. ideo siccas aiunt Aethiopiae 2 
solitudines esse paucosque inveniri in interiori Africa 
fonteS; quia fervida natura caeli sit et paene semper 
aestiva; squalidae itaque sine arbore sine cultore harenae 
iacent raris imbribus sparsae, quos statim combibimt. 

35 at contra constat Germaniam Galliamque et proxime 
ab illis Italiam abundare rivis et fluminibuS; quia caelo 
umido utimtur et ne aestas quidem imbribus caret. 

4 detrimentuin] -ta J || 6 aut] om, J || 7 aut] ac d || 
9 em. mrBus] cursus omifiit d \\ 11 reddunt] reddant 6 || 12 etj 
sed ABp quod vel postquam add, Ge. et palans venis secretis 
coni. Haupt || 18 8ecreto]que add. Be \\ 16 sapomm Skutsch] 
saporem ^ saporis E et ante in t. d, del. Fickert \\ 18 concepit 
Skutsch] concipit | id illam] ad illam KqZ ad ima trahi et ad 
illam ET in fiumina J | emittere] emitti JET || 19 flumina] 
(m. d I sunt in his coll. JE || 20 quibus] in quibus ^ | 21 essej 
ante aiunt d \ interiori <f] -ore | africa Z] affrica H 22 celi 
natura coll. JK J || 28 iacent harenae coll. k \ fA \I\i%\ \^ 
J I habundare trad. ut semper \ {L\im. ^t rma Gk.u\%^ ^ , 



, » 



1<X) L.' ANNAEI SENEpAE 

1 7. Adversus hoc multa posse dici vides. primum 
ego tibi vinearum diligens fossor a£&rmo, nullam plu- 
yiam esse tam magnam^ quae terram ultra decem in 
altitudinem pedes madefaciat; omnis umor intra pri- 
mam crustam consumitur nec in inferiora descendit: 5 

2 quomodo ergo imber suggerere potest amnibus vires^ 
qui summam humum tinguit? pars maior eius per 
fluminum alveos in mare aufertur; exiguum est quod 
sorbeat terra^ nec id servat: aut enim arida est et ab- 
sumit in se^. quicquid infusum est^ aut satiata^ si quid 10 
supra desiderium cecidit, excluditj et ideo primis im- 
bribus non augentur amnes, quia totos in se terra 

3 sitiens trahit. quid^ quod quaedam flmuina erumpunt 
saxis et mpntibus? bis quid conferent pluviae, quae 
per nudas rupes deferuntur nec habent terram, cui in- 15 
sidant? adice, quod siccissimis locis putei in altum 
acti ultra ducentorum aut trecentorum pedum spatium 
inveniunt aquarum uberes venas in ea altitudine^ in 
quam gutta non penetrat^ ut scias illic non caelestem 
esse nec collecticium umorem, sed^ quod dici solet^.so 

4 vivam aquam. illo quoque argumento haec opinio 
refellitur, quod quidam fontes in summo montis cacu- 
mine redundant: apparet illos sursum agi aut ibi con- 
cipi, cum omnis pluvialis aqua decurrat. 



1 hoc] haec EJK | dici posse coll. A \ 3 pedes in altit. 
coll. J£ ll 5 crastam] ectam 6 \ ^ potest] ante imber zJ || 
7 tinguit] tingit EJ'LO tangunt J | pars] inqnit add. Joh. 
Mullei' II 8 anfertnr A^] id est: siatim rapitur, effertur J {1 
9 Borbeat] sorbet d \ nec id] et ne hoc quidem \\ 10 infusum] 
effusum d II 11 cecidit] ceciderit Jl || 12 terra] om. 6 sitiens 
terra coU. £ | 18 quaedam] om. A in Uunma \\ 14 conferent] 
conferrent 4 \ 15 nudasl undas in d \ terram] om. JE | in- 
sidantj insidantur H insioiant insideant OL vulgo || 17 ultraj 
per A I spatiumj spatia d jj 19 gutta Ge.'] aqua <^J, pluuia 
Z et var. lect. L' j illic] mn. d || 80 nec A^] non J | collecti- 
cium 7HJL0ZJ cf. VII 23,2. collectuum K, collectiuum JE^ 
pulpo Jl 21 haec opinio] om. d || 23 apparet] ergo a4d, 6 
24 aqna pluuialia coll. A 



r' 



NATUft. ' QlTAESl'; tilB. m. 7—10. 101 



' '8.' Quidttm eidstmiaiit^ qnemadmodum in exteriori 
piiite tenramm v&stae palndes iacent m^nique et nayi- 
gabiles lacus^ quemadmodum ingenti spatio maria por- 
recta sunt infusa yallibus^ sic interiora terrarum ab- 

5 undare aquis dulcibus nec minus illas stagnare quam 
apud nos oceanum et siuus eius^ immo eo latius^ quo 
plus terra in altum patet. ergo ex illa pro&nda copia 
isti anmes egeruntur: quos quid miraris, si terra de- 
tractos non sentit; cum adiectos maria non sentiant? 

10 ' 9. Quibus[dam] liaec placet causa^ aiunt babere i 
terram intra se recessus cavos et multum spiritus, qui 
necessario frigescit umbra gravi pressus^ deinde piger 
et immotus in aquam^ cum se desiit ferre, convertitur: 
quemadmodum supra nos mutatio aeris imbirem faeit,'2 

15 ita infra terras flumen aut rivum; supra^nos non potest 
stare segnis diu et gravis (aliquando enim sole tenua- 
tur, aliquando ventis expanditur, itaque intervalla magna 
imbribus sont), sub terra vero quicquid est, quod illum 
in aquam convertat, idem semper est, umbra perpetua, 

20 frigus aetemum, inexercitata densitas: semper ergo 
praebebit fonti aut flumini causas. ^placet nobis ter- 3 
ram esse mutabilem/ haec quoque quicquid efflavit, 
quia non libero aere concipitur, crassescit protinus et 
in umorem convertitur: habes primain aquarum sub 

s5 terra nascentium causam. 

10. Adicias etiam licet, quod fiunt omnia ex om- l 
nibus, ex aqua aer, ex aere aqua, ignis ex aere, ex 
igne aer: quare ergo non ex terra fiat aqua? quae si 



1 exteriori] -ore ^ || 2 et] mn. dX || 6 occeanuiu trad.'] 
om. 6 \ quo AT] quia J<^ quod E g 7 terra] om. 6 || 9 sen- 
tiat] cum aduectos o^. J || 10 quibus Ge.l quibusdam | 
11 intra se] inter 6{Af) | cauos recessus coll. dL | et] etiam 
J II 18 se e^ ferre] om. d || 15 flumen aut r.] riuum agit d \ 
stare non pot^st c(M. d || 21 praebebit] 8C. idem \ aut] ac q 
et E I causas] caHsam <f H 28 quia] quando TX | et protinus 
coll. J II 2iB ex] e Qff (ergo ne B^) \ aqua? c^uae «.v\^^ ^«^oa.. 
quasi d 



102 L. ANNAEI SENECAE 

in alia mutabilis, est etiam in aquam^ immo maxime 
in hanc: utraque enim cognata res est^ utraque gravis^ 
utraque densa^ utraque in extremum mundi compulsa. 

2 ex aqua terra fit: cur non aqua fiat e terra? ^at 
magna flumina sunt.' cum yideris^ quanta smt^ rursus .*» 
ex quanto prodeant adspice. miraris^ cum labantur 
a^sidue quaedam vero concitata rapiantur^ quod praesto 
sit illis aqua semper nova: quid^ si mireris^ quod^ cum 
venti totum aera impellant^ non deficit spiritus sed 
per dies noctesque aequaliter fluit, nec (ut flumina) lo 
certo alveo fertur sed per yastum caeli spatium lato 
impetu vadit? quid^ si uUam undam superesse mireris^ 

3 quae superyeniat tot fiuctibus fractis? nihil deficit^ 
quod in se redit: omnium elementorum altemi recursus 
sunt; quicquid, alteri perit, in alterum transit, et natura i5 
partes suas velut in ponderibus constitutas examinat^ 
ne portionum aequitate turbata mundus praeponderet. 

4 omnia in omnibus sunt: non tantum aer in ignem 
transit sed numquam sine igne est (detrahe illi calorem: 
rigescet^ stabit^ durabitur); transit aer in umorem sed 20 
(fisty nihilominus non sine umore; et aera et aquam 
facit terra sed non magis umquam sine aqua est quam 
sine aere — et ideo facilior est invicem transitus^ quia 

5 illis^ in quae transeundum est^ iam mixta sunt. liabet 
ergo terra umorem: hunc exprimit; habet aera: hunc 25 
umbra hibemi frigoris densat, ut faciat umorem; ipsa 
quoque mutabilis est in umorem: natura sua utitur. 



1 mutabilis] -bilitas B -bilitatis A | etiam] et JE | aquam] 
aqua <f 1 2 hanc] hoc d | eniml om. J j cognata] cognita Bil ? | 
ubraque gravis] om. rf || 4 fiat e] fort. fiet e Ge. \\ 6 sint Ge. cum 
pZ] sunt 1 7 quod] quae il || 8 semper aqua coU.\d || 11 fertur 6] 
fenmtur <^e || 12 quid] quod eL* \ uUam] illam VX || 14 quod 
B Fort.] quia | alterni] cf. ad Helv. 20, 2 et Stud. I 65 || 
15 alteri p.] in altero p. J || 18 omnia] omnibus X \\ 20 transit 
Fort.1 transiet || 21 est] add. post sed Ge., post sine humore E 

jfogt non L'Z || 22 terra facit coH. q \\ 23 est] ante quia J | 

J94 8unt] eat zl 



NATUR. QUAEST. LTB. ni. 10. 11. 103 

11. 'Quid ergo?' inquit, 'si perpetaae smit caQsae, i 
quibus flumina oriuntur ac'fontes, quare aliquando 
siccantur aliquando quibus non fderunt locis exeunt?' 
saepe motu terrarum itinera turbantur et ruina inter- 

5 scindit cursum aquis, quae retentae noTOS exitus quae- 
runi et aliquo impetum faciunt aut ipsius quassatione 
telrae aliunde alio transferuntur. apud nos solet ere- 2 
nire^ ut amisso canali suo flumina primum refundantur^ 
deinde^ quia perdiderunt yiam, faciant. boc ait acci- 

10 disse Theophrastus in Goryco monte^ in quo 
post terrarum tremorem nova yis fontium emersit. 
[sunt] cui alias quoque causas interyenire opinatur^ 3 
quae [aliter] evocent aquas aut cursu suo deiciant et 
ayertant: fuit aliquando aquarutn inops Haemus^ sed 

15 cum Gallorum gens a Cassandro obsessa in illum se 
contulisset et silyas cecidisset^ ingens aquarum copia 
apparuit, quas yidelicet in alimentum suum nemora 
ducebant; quibus eversis umor^ qui desiit in arbuiita 
consumi^ superfusus est. idem ait et circa Magnesiam 4 

20 accidisse. sed pace Theopbrasti dixisse liceat: non 
est hoc simile veri, quia fere aquosissima sunt quae- 



1 cf. Aetnae v. 25 catisa perenni8(?) || 10 — p. 104, 11 Theo- 
phrasti fragm. deest apud Wim. 



1 inquit] inquis <f || 2 ac] et <f {{ 8 fiierant] fuere d \ locis] 
mi. Q \\ 5 retentae] ^tentis Z recente P recentes A^e(J) re- 
Bistentes <f {{ 6 et a. i. faciunt] om. J (( 7 apnd nos] %. e. supra 
terram \ enenire solet coU. ^ {| 9 faciant] facinnt epEH^LT ( 
acc. ait coll. A (( 10 Theophrastns] -atas ilTZ { coryco Z] corico 
eS-Q corio <fil {{ IS [s(nn)t vel si]cni Ge.'] snnt qni ^ vulgo 
sicut <f Leo sic et € scilicet Rosah. \ alias] alioB 6 { causas] 
casus d \ opinatur] -antur ^ vulgo, sed cf. idem l. 19 \\ 
13 quael qui JP ( aliter] om. B vulgo, fort. corr. similiter Ge. 
in aliud iter v. Bossb. alio perducant Leo \ euocent Fort.] 
uocent d (auoce B) uocant ^ j aut^ a add. d \ deiciant etj 
decidant atque A {( 14 aquarum] post mops B om. A (( 18 euersis 
€ (?) HdMse] emersis 4> exoisis A (?) ( arbusta| angii&ta d i|^ 
21 ueri simi]e coll. B£H 



104 L. ANNAEI SENECAE 

eumque umbrosissima; quod non evenirety si aquas 
arbusta siccarent^ quibus alimentum ex proximo est 
(fluminum rero yis ex intimo manat ultraque con- 
cipitur quam radicibus eyagari: licet). deinde <(sucidae^ 
non^ succis£^e arbores plus umoris desiderant: non 5 
enim tantum id^ quo yiyant^ sed quo crescant trahunt. 

6 idem ait circa Arcadiam^ quae urbs in Greta insula 
fuit) fontes et nt;os substitisse^ quia desierit coli terra 
dir]uta urbe, postea vero, quam cultores receperit, aquas 
quoque recepisse. causam siccitatis banc ponit, quod 10 
obduruerit constricta tellus nec potuerit imbres in- 
agitata transmittere. quoxnodo erg^ plurimos videmns 

6 in locis desertissimis fontes? plura denique invenimus^ 
quae propter aquas coli coeperunt quam quae aquas 
babere coeperint^ quia colebantur. non esse enim plu- 15 
yialem banc^ quae yastissima flumina a fonte statim 
magnis apta navigiis defert, ex hoc inteUegas licet, 
quod per hiemem aestatemque par est a capite deiec- 
tus. pliayia potest facere torrentem, non potest amnem 
aequali inter ripas suas tenore labentem, quem non 20 
fi^ciunt imbres sed incitant. 

1 12. Paulo repetamus boc altius^ si videtur; et scies 
te non habere quod quaeras, cum ad veram amnium 
originem accesseris. flumen nempe facit copia cursus- 



1 quodl qnid F quia il || 8 uero] modo AeP omnis Gruter. \ 
ultraque] ultra q \ conc.] accipitur <f excipitur £ !' 4 sucidae 
non suppl. Ge. nisi plura de copia aquarum (cf. § 6) scripia 
interierunt \\ 5 succisae] succisse B^OP || 6 enimj oni. A \ 
sed] et id add^ d \ trahuntj (m. <<^ || 7 arc. APJ archadiam | 
cretaj certa PA || 8 fnitj est J | riuos EO] riuos T uiros ^ 
lacus ^ II 9 dirutaj dirupta ^X direpta Fint^anus \ recep. 
ilra&mu8\ perceperit trad. excep. X^ fort. iterum ceperit Ge. 
denuo acceperit Skutsch || 10 recep. | percepisse J || 11 obdur. 
induruerit T obriguerit E | constr.J contricta J^KP j| 15 enim 
ante esse J om. L^O i| 16 hancj aquam £ || 17 apta BJ acta 
naTigls Skutsch jj 19 amnem Z ut Haase coni.] autem ^ om. 
d ]] 20 quemj que k aque (€) aquam <f jj 28 amnium Finvianus] 
ommuni // 24 nempej namqucfBe l curs.J cuiiiEque J 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 11—13. 105 

•qoib aquae pere9ui&. ergo quaeris a me^ quomodx) 
aqua fiat: interrogabo iuyicem> quomodo aer fiat aiit 
terra. K^Aegyptii quattuor elementa fecerunt, deinde -2 
ex singulis bina [maria]: aera marem iudicant quia 

5 yentus est^ feminam qua nebulosus et iners; aquam 
yirilem Tocant mare^ muliebrem omnem aliam; ignem 
Tocant masculum^ qua ardet flamma^ et feminam^ qua 
lucet innoxius tactu; terram fortiorem marem Yocant, 
saxa cautesque^ feminae nomen assignant buic tractabili 

10 et cultae.^ 

Sed si in rerum natura elementa sunt quattuor, 3 
non potes interrogare^ unde aqua sit: quarta enim pats 
naturae est. quid ergo miraris; si rerum naturae tam 
magna portio potest aliquid ex se semper effundere? 

15 quomodo aer^ et ipse quarta pars mundi, ventos et 4 
auras moyet^ sic aqua rivos et fiumina: si rentus est 
fluens aer^ et flumen est fluens aqua. satis et multum 
iUi virium dedi, cum dixi, 'elementum est': intellegis^ 
quod ab illo proficiscitur non posse deficere. 13. Adi- i 

20 ciam^ ut Thales ait^ 'yalentissimum elementum est': 
hoc fuisse primum putat^ ex boc surrexisse omnia. 
sed nos quoque aut in eadem sententia aut in ^icinm 
eius sumus: dicimus enim ignem esse, qui occupet 

11 cf. Plin. HN 2, 10 nec de elementis video dubitari quat- 
tuor esse ea \\ 20 Th^iletis frg. A 12 Diels p. 11 

1 perhennis trad. \ ergoj si add. £ Foi-t. || 8 — 10 totaw 
§ 2 httc transposuit Haase cap. 14, 2 a. c. traditam \\ 8 (a)egiptii 
trad. II 4 maria] del. Skutsch, (et E) feminea add. £T marem 
et feminam « j aera Z Haase] aerem || 4/5 qna his Z jvnlgo^^ 
quia bis trad. \\ 7 qua HilPZ] qxda OT que £ quo d | quaj 
que EO quia T || 11 sed] otn. iX | sij Om. (e)£^L^ | in: et 
natura] om. J || 12 potes i.] potest interrogare X potest inter- 
rogari d \ sitj fit e fiat ET jj 18 est naturae colL ilT | tamj 
om. d II 14 aliquidj aliquam P aquam PJl | ex se semperj ante 
aliquid JL' semper om. P^ || 15 ipse JZJ ipsa ^ \\ 17 fluensj 
effluens q \ satis etj satis Kroll |[ 19 adiciam — 20 aitj aqua ait 
thales A \\ 20 ut] om. T | tales praebefU A^B^LOF^Z |[.22 sedl 
et add. J ) yicinia eius Madvig\ yAixas»^ «v^\& 



106 l: annaei senecae 

mTindam et in se cuncta convertat, hunc eranidum 
languentemque considere et nihil relinqui aliud in 
rerum natura igne restincto quam umorem, in hoc 
2 futuri mundi spem latere: ita ignis exitus mundi est^ 
umor primordium. miraris ex hoc posse amnes sem- 5 
per exire, qui pro omnibus fuit et ex quo sunt omnia? 
hic [umor] in diductione rerum ad quartas redactus 
est, sic positus, ut sufficere fluminibus edendis, ut 

1 riyiS; ut fontibus posset. 14 Quae sequitur Thaletis 
inepta sententia est. ait enim terrarum orbem aqua 10 
sustineri et vehi more navigii mobilitateque eius fluc- 
tuare tunc, cum dicitur tremere: non est ergo mirum, 
si abundat umor ad flumina profundenda, cum in 

2 umore sit totus. hanc veterem et rudem sententiam 
explode: nec est, quod credas in hunc orbem aquam 15 
subire per rimas et facere sentinam. [Aegyptii — cultae.] 

3 mare unum est, ab initio scilicet ita constitutum; habet 
suas venas, quibus impletur atque aestuat. quomodo 
maris sic et huius aquae mitioris vasta [maris] in oc- 
culto vi^ est, quam nuUius fluminis cursus exhauriet. so 
abdita est virium ratio: tantum ex illa, quantum super- 
fluum sit, emittitur. 

9 Thaletis frg. A 15 Diels p. 12 

1 euanidum] eundem A \ 2 languentemque] languentem 6 
languere € om. EZ || 4 spem FTZ] spe(cie) k speciem £ 
8p(iritu)8 JHP^ fort. semen Ge. || 5 amnes] a/nie ex A post 
semper (pm. posse) q \ ezire semper coll. A || 7 humor deh 
Haase g 8 est] fort. est et Ge. \ flum. edendis suff. coll. A ;i 
11 eius] om. ^ \ 12 est] fort. esse DieU || 18 habundat trcid 
abundet vulgo et Diels dub. | hnmor] humore EZ fort. recte \ 
prof.] fimdenda J | cum] mundus add. d \ 14 totus] totum 
KrollShutsch || 16 et] om. Ae \ Egiptii — cultae hic trad. 12, }i 
coll. Haase H 17 est unum cdU. 6 un(de) est? XZ || 19 uasta — 
80 exhauriet] post emittitur E || 19 maris] om, 6 (d?), fort. 
materia {pro maris uia) in occulto est Ge. covd, 19, 4; 28, 4 \\ 
90 uis Klammer] uia | exhauriet] -riat d 1 21 abdita] addita 
(P ) uirium] eius add, d \ snperfluam] semper fluere ^ semper 
anere opus ET Ituli, cf. Stud. I 62 l 22 sit] fit « 



NATUR. QUAEST. LIB m. 13-15. • 107 

15. Qnaedam ex istis simt^ qaibas assentire possi- i 
mns. sed hoc am|)lius ceiueo: placet natura regi ter- 
ram et qnidem ad nostromm corporam exemplar^ in 
quibns et venae sont et arteriae, illae sanguinis bae 
5 spiritus receptacula: in terra quoque sunt alia itinera^ 
per quae aqua, ali% per quae spiritus currit; adeoque 
ad similitudinem illa humanorum corporum natura 
formavit^ ut maiores quoque nostri aquarum appella- 
verint venas. sed quemadmodum in nobis non tantum 2 

10 swguis est sed multa genera umoris^ alia necessarii 
alia corrupti ac paulo pinguioris (in capite cerebrum, 
in ossibus medullaey muci salivaeque et lacrimae et 
quiddam additum articulis, per quod citius flectantur 
ex lubrico)^ sic in terra quoque sunt umoris genera 

15 complura: quaedam quae mature durentur (hinc est 3 
omnis metallorum ortnB, ex quibus petit aurum argen- 
tumque avaritia^ et quae in lapidem ex liquore ver- 
tuntur); in quaedam rero terra umorque putrescunt, 
sicut bitumen et cetera huic similia. haec est causa 

20 aquarum secundum legem naturae voluntatemque nas- 
centium. ceterum ut in nostris corporibus ita in illa 4 
saepe umores vitia concipiunt: aut ictus aut quassatio 
aliqua aut loci senium aut frigus aut aestus corrupere 
naturam; et sulphuratio contraxit umorem, qui modo 

^sqq. cf. Aetnae v. QSsqq. utque animanti 

per tota errantes percurrunt corpora venae, 
ad vitam sanguis omnis qua commeat f idem, 
terra voragintbus conceptas digerit auras. 

1 possimus A^^] possumas H 7 illa Htmse] illam (ante ad 
6) I natura formauitj formanit deas <f ;| 8 appellauerint 61] 
-rant || 9 non] om. k || 10 sed] et add. <fp || 11 pingaioris] 
pigrioris 4 || 12 muci] macci PZ musci ET Bong, cod. masculi 
d II 15 complura] quam plura m^ j mature] natnra <f || 16 ortus 
Cre.'] humas, omne met. genas Fortun. \ aurum argentumque 
petit coU. d II 18 in quaedam uero] in quibasdam uero locis 
d I putrescant] liqaescunt d || 80 uoluntatemqae] uoluntate d |[. 
23 corrnpere A^J comunpere 



108 . li. ANNAEI SENECAE 

5 diutunms est, modo brevis. ergo nt in corporibus 
nostris sanguis) cum percussa vena est^ tam diu manat^ 
donec omnis effluxit aut donec <^in^ venae scissura sub- 
sedit atque interclusit vel aliqua alia causa retro dedit 
sanguinem: ita in terra solutis ac patefactis venis rivus s 

6 aut fiumen effunditur. interest^ quanta aperta sit vena: 
quae modo consumpta aqua deficit^ modo excaecatur 
idiquo impedimentO; modo coit velut in cicatricem 
comprimitque quam perfecerat viam; modo illa vis 
terraC; quam esse mutabilem diximus^ desinit posse lo 

7 alimenta in imiorem convertere. aliquando autem ex- 
bausta replentur modo per se viribus recoilectis, modo 
aliunde i^anslatis: saepe enim inania apposita plenis 
umorem in se avocaverunt; saepe terra, si facilis est 
in tabem; ipsa solvitur et umescit; idem evenit sub 15 
terra quod in nubibus, ut spissetur <^aer^ graviorque, 
qukm ut manere in natura sua possit, ^ignat umorem; 
saepe colligitur roris modo tenuis et dispersus liquor, 
qui ex multis in unum locis confiuit (sudorem aqui- 



17 — 19 cf. Aetnae v. 120 sqq, 

non ille ex tenni (^qyuocumque agat, apta necesse est ■ 
{ubi legerim: rore ille ex tenui quaecunique agit, ante necesse est) 
confluvia errantes arcessant undique venas 
et trdhat ex pleno quod forteni contrdhat amnem. 



1 ut] om. 6 II 2 est uena coll. dE ;| 3 aut d.] ac d. d j in 
add. Ge. \ subseditj consedit q || 4 atque i.] sc. eam, yiam add. 
Skutsch, seqne i. Mossb. \ alia aliqua coll. X \ causa] cura 6 B 
5 in terra] inter ^ interim E || 6 quanta] quanto 6{d ?) || 
7 quae modo] quomodo <fop(J)L^(0'?) | excaecatur] exsiccatur 
2I jl 9 quam] illam quam 6 \ perfecerat] fecerat e perfecerit B 
patefecerat T vulgo patefecit A || 10 mutabilem esse coll. & || 
13 translatis] transactis 6 \\ 14 auocauenmt] attrahunt J | terra 
— 15 ipsa] transire facilis in aliud ipsa terra 6 ipsa post est 
coll. € I 15 idem] saepe idem Haase \ sub — 16 graviorque] 
si Bub terra spissetur granioremque 6 \ 16 quod] qua (?) ^ | aer 
add. Haase, uapor Fromondus add. \\ 17 manere] ante possit 
, coU, d ) ^gnat T] gignit E signat trad. \\ 19 sudoreml sudoree 
^Z I aquileges] aque leges J, aqua lege« L' aqua liges Z 



NATUR. QUAEST. LIB. IIl 15. 16. 109 

leges Yocant^ quia guttae qnaedam yel pressura loci 
eliduntur yel aestu eTOcantur). haec tenuis unda rix 8 
fonti sufficit: et ex magnis caveis magnisque concep- 
tibus excidunt amnes^ uonnumquam leviter emissi^ si 

5 aqua pondere suo se tantum detulit, nonnumquam 
vehementer et cum sono, si illam spiritus intermixtus 
eiecit. 

16. ^Sed quare quidam fontes senis horis pleni i 
senisque sicci sunt?' supervacuum est nominare sin&nila 

10 flumina, quae certis mensibus magna certis an^sta 
sunt^ et occasionem singulis quaerere^ cum possim 
eandem causam omnibus reddere. quemadmodum quar- 2 
tana ad horam venit^ quemadmodum ad tempus poda- 
gra respondet, quemadmodum purgatio^ si nihil obstitit^ 

is.statum diem servat, quemadmodum praesto est ad . 
mensem suum partus: sic aquae interyalla habent^ 
quibus se retrahant et quibus red^nt. quaedam autem 
intervalla minora sunt et ideo notabilia^ quaedam 
maiora nec minus certa. ecquid hic mirum est, cuin ;^ 

20 videas ordinem rerum et naturam per constituta pro- 
cedere? hiems numquam aberravit, aestas suo tempore 
incaluit, autumni verisque, unde solet, facta mutatio 



3 cf. Aetnae v. 126 occuUa fluunt tectis adoperta cavemis. 



1 quia] que 6 \\ 2 eliduntur] eduntur <f || 3 fonti] forti <f 
et] uel Q at Pinc. sed Ge. del. Bossb. \ caueis DieW] causis || 4 ex 
cidttnt] excedunt <f E^, exeunt Haase \ amnes] annes F^ | nonn. 
leu. emissi] om. 6 \ leuiterj i. e. Uise \ 6 illam] illa 6 || 11 sing.] 
in singulis Madvig \ possim] possis k || 18 omn.] de onmibus 
£T onmium Z || 15 statum] statutum JET |{ 17 redeant cE 
reddant ^6 || 18 min. — et] quia min. sunt d \ notabilia' 
simt add. 6 || 19 ecquid Haa^e] et quid | hic] hoc A \ est mirum 
coll. "Ek II 20 ordinem] ordine G^tz, Joh.MtiUer | et nat.] na- 
turam Gertz naturam et Joh. MiiHer conl. 29, 4 \ per constituta] 
om. E Gertz \\ 22 incaluit] incanduit 6 \ unde] ut d, quando 
Haase, unde solet sc. mutari interpr. G. MUUerLeo, qui stata 
pro facta coni., fortu tinde solia Gc, 



110 L. AMNAEI SENECAE 

est; tam solstitium quam aequinoctium suos dies 
rettulit. 

4 Sunt et sub terra minus uota nobis iura naturae 
sed non minus certa: crede infra^ quicquid yides supra. 
sunt et illic specus vasti [sunt] ingentesque recessus & 
ac spatia suspensis binc et inde montibus laxa; sunt 
abrupti in infinitum hiatus^ qui saepe illapsas urbes 
receperunt et ingentem ruinam in alto condiderunt — 

5 haec spiritu plena sunt, nihil enim usquam inane est 
— et stagna obsessa tenebris et locis f amplis. ani- lo 
malia quoque illis innascuntur, sed tarda et informia 
ut in aere caeco pinguique concepta et aquis torpen- 
tibus sitU; pleraque ex his caeca ut talpae et sub- 
terranei mures^ quia deest lumen^ quod superyacuum 

. est; in^e, ut Theophrastus affirmat, pisces quibus- 15 

dam Ipcis eruuntur. 
1 17. Multa hoc loco tibi in mentem veniunt dida 

urbane in re incredibili. fabulam dicas, non cum retibus 

3 cf. Aetnae v. 135 sq. certis tibi pignera rehus atque oculis 
ha€»ura tuis dabit ordine tellus. add. 143 — 145. || 4 — 8 cf. Aetnae 
V. 302 sq. credendunist etiam ventorum existere causas suh terra 
similis karum, quas cernimus extra. 117 sqq. quis enim non 
credit inanis esse sinm penitus eqs. (p. 108). || 5 cf. Aetnae 
V. 160 vastosque recessus \\ 6 — 10 cf.Aetnae v. 137 sqq. immemos 
plenmque sinus . . densaque ahscondita nocte . . chaos vastum 
et sine fine ruinas . . aer tantum effugit ultra || 15 cf Theophr. 
fr. 171, 7 Wim. 

1 suos diesj dies suos <f suus d. Midhoelis. sed cf KUhner 
§ 103,2 II 2 rettulit Gertz] retulit || 6 sunt del. Ge. cum J' | 
quej om. JE II 9 eniml om. ^ ; 10 et] ac Z etiam £, sunt 
etiam Mwlvig, sed cf. t. 5 \ locis amphs] lacus ampli Haupt, 
fort. luto amplissima Ge. \\ 12 pinguique] pigroque <f || 13 situ 
i. e. liUo] facta J j pleraque] pluraque {s)Ji \ caeca ex his 
coll. 6if II 14 quia] quibus £T | quod] quia ^ || 16 eruuntur] 
foi-t. plura exciderunt velut adhuc spirantes vel qui reuiuiscunt 
cum (in oUa) coquuntur, cf Theophr. de pisc. 7 sq. et infra \\ 
17 dicta Ge.] quae, nisi ad quae addere . . poetae iocantur vis \ 
IB inj ut in £T | incredibiH.] distiruci cum Shutsch^ credibili 
d / fabulamj fabuiae Z, deL ilaasey fabulamur: Leo 



NATUR. QUAEST. LIB. ni. 16—18. 111 

ali^Qem nec cum hamis sed cum dolabra ire piscatum. 
^expectO; ut aliquis in mari yenetur.' quid est autem^ 
quare non pisces in terram transeant^ si nos maria 
transimusy permutabimus sedes? hoc miraris accidere: 2 

5 quanto incredibiliora sunt opera luxuriae^ quotiens 
natoram aut mentitur aut yincit? in cubili natant 
pisees^ et sub ipsa mensa capitur qui statim trans- 
feratur in mensam: parum videtur recens muUus, nisi 
qui in convivae manu moritur; vitreis ollis inclusi 

10 afferuntur et observatur morientium color, quem in 
multas mutationes mors luctante spiritu vertit; alios 
necant in garo et condiunt vivos. hi sunt qui fabulas 3 
putant^ piscem vivere posse sub terra et effodi^ non 
capi! quam incredibile illis videretur^ si audirent 

15 natare in garo piscem nec cenae causa occidi sed 
super cenam^ cum multum in deliciis fuit et oculos 
ante quam gulam pavit? 18. Permitte mihi quaestione i 
seposita castigare luxuriam. ^nihil est', inquis^ ^muUo 
expirante illo formosius: ipsa coUuctatione animae 

20 cfeficientis rubor primum, deinde paUor subfunditur, 
^quamaeque variantur et <(in]> incertas facies inter 
vitam ac mortem coloris est vagatio. langor som- 

1 necj aut <f || 2 expecto] expecta <f p | ueneturj Pincianus] 
uersetur | autem] om. dT || 3 non] hic om. B ante trans. coll. 
(f {bis A) I maria] in maria E || 4 permutabimus] permutavimus 
Haase \ acciderej accedere X me addere d || 5 quotiens] cum d || 
6 naturam <f] natura | uincit JPJ sc, luxuria^ uincitur (s)^ || 
9 in] om. A,Q \\ 18 in garoj in gula <f | condiunt E^ZJ condunt^ 
post uiuos <f Eraamm \ hii suntj hii <f p ubi sunt . . ? Madvig | 
13 possej ante piscem 6 ante uiuere E | effodij effundi <f :, 
15 in garoj om. 6 post piscem E | piscemj om. P | occidi sed 
Pinciwnus] occidisse ^ occisum esse (esse om. Bo) J, occidi nisi 
SchtUtess II 16 superj per Kroll \\ 19 illo TJ illis ^ illic E om. 
zf J^K i animaej animam J \\ 20 deficientis Gre.] afficienti ^ 
efQantis <f sese afficientiET sese B,&LigeniiH(Uise, sese inficiente 
Madvig \\ 21 squamaeque Leo Skutsch] quam aeque | uarianturj 
uariatur J | in incertas Gre.] incertas d in ceteras e^ vulgo, 
incerta . . est. yagatio longa Curio || 22 acj et J^ : langor 
JLeo] longa 



112 L. ANNAEI SENECAE 

nicnlosae inertisque luxuriae quam sero experrectus 
circumscribi se et fraudari tanto bono sensit: hoc ad^ 

2 huc tam pulchro spectaculo piscatores fruebantur — quo 
coctum piscem^ quo exanimem? in ipso ferculo ex- 
piret.' mirabamur tantum illis inesse fastidium^ ut 5 
noUent attingere nisi eodem die captum, qui^ ut aiunt^ 
saperet ipsum mare: ideo cursu advehebatur, ideo gerulis 
cum anhelitu et clamore properantibus dabatur via. 

3 quo pervenere deliciae? iam pro putrido his est piscis 
occisus. ^hodie eductus esi' ^hiescio de re magna tibi 10 
credere: ipse oportet me f credas, huc afferatur, coram 
me animam agat." ad hunc fastum pervenit venter 
delicatorum^ ut gustare non possint, nisi quem in ipso 
cbnvivio natantem palpitantemque viderunt: quantum ad 
soUertiam; luxuriae pereunt f his accedit^ tantoque sub- 16 
tilius cotidie et elegantius aliquid excogitat furor usitata 

4 contemnens. illa audiebamus: ^nihil est melius saxatili 
mullo', at nunc audimus: ^nihil est moriente formosius; 
ad mihi in manus vitreum, in quo exsultet <et> tre- 
pidet.' ubi multum diuque Zt^datus est, ex illo per- 20 

1 luxuriae] negligentia add. Z | experrectus Leo secunduw 
Heiinolaum Barh.] expressero <f* et expressero e expectatio 
(expectio T) sed ante quam coU. ET || 3 pulcro Xq \\ ^ quol et 
add. 6 II 5 expiret] experirentur 6 | illis inesse A^] in illis 
esse JT illis esse Z inesse illis £ || 6 attingere] om. 6 \ captum] 
piscem add. d comedere 'jpraeterea 6 || 7 saperet] saporet d 
8^p(ar)et 8T || 9 iam — 10 est] is pro putrido (putido 6) iam 
piscis oiFertur (affertur €), qui non hodie eductus, hodie occisus 
est J II 9 his estj vaXei luxmiosis, cf. 17,3 hi sunt \\ 11 credere] 
cf. V 11, 1 \ me credasj me tibi credas, 6, unde ne tibi credfts: 
effici potest, ne caedas, Haa^se, ipsi op. mensae credas, Joh. MUller^ 
nec caesus Kroll, integer nans Leo, intrepidus Ge. || 12 hunc] 
hoc JJIP' I fastum £T] festum | peruenit uenter] peruenerunt 
uentres J || 13 possint] piscem add. J \\ 14 quantum] quanti d 
quanto . . . plures eunt Fortun. tantum . . luxuria pereuntibus 
acc. Haase \\ 15 sollertiam,] distinxit Leo \ pereunt, his (hic 
IkO) trad.] pereuntis Crronov. semper euentus Leo, pertaesum 
esse vel iteratio Ge. \ tantoque] tantaque X tanto Fortun. \\ 17 
saxatili] salatili cL^ saxatile Haase versum Ennianum esse rattts i| 
JP mtrenm] uas uitreum € | et add. k in quo d [[ 20. diuquej 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 18. 19. 113 

lucido vivario extrahitur. tunc, ut quisque peritior 5 
est, monstrat: Vide, quomodo exarserit rubor omni 
acrior minio; vide, quas per latera venas agat! ecce 
sanguineum putes yentrem! quam lucidum quiddam 

) caeruleumque sub ipso tempore effulsit! iam porrigitur 
et pallet et in unum colorem componitur.' ex his 6 
nemo morienti amico assidet, nemo videre mortem 
patris sui sustinet, quam optavit. quotusquisque fiinus 
domesticum ad rogum prosequitur? fratrum propinquo- 

) rumque extrema bora deseritur, ad mortem muUi con- 
curritur: ^nihil est enim illa formosius.' non tempero 7 
mihi, quin utar interdum temerarie verbis et proprie- 
tatis modum excedam: non sunt ad popinam dentibus 
et ventre et ore contenti — oculis quoque gulosi 

) sunt. 

19. Sed ut ad propositum revertar, accipe argu- l 
mentum, magnam vim aquarum in subterraneis oc- 
culi fertilem foedorum situ piscium: si quando erupit, 
effert secum immensam animalium turbam, horridam 
) aspici et turpem ac noxiam gustu. certe cum in Caria 2 
circa Idumum urbem talis exiluisset unda, perierunt 
quicumque illos ederant pisces, quos ignoto ante eam 
diem caelo novus amnis ostendit. nec id mirum: erant 
enim pinguia et differta ut ex longo otio corpora, 



ubique ^ | luctatus g cf. 18, 1 colluctatione] laudatus || 1 ut 
peritior quisque coll. qZ Skutsch, p. ut q. Z^ q. et p. JK || 
3 agat uenas coll. fX || 4 sanguineum] sanguinem (€?)£ || 
5 que] om. 6 \ porrigitur] sc. moriens || 6 et] ante in om. 6 || 
7 uidere] post sui 6 ante nemo Z || 9 quotus] quietus ^ {| 
9 proseq.] sequitur ^ \ fratrum] fratrem (?) F JLZ || 10 muUi] 
nulli <fXz II 14 et] ante uentre om. 6 || 17 occuli d] occultis || 
18 foedorum] foedo dp || 19 effert] adfert B£ || 20 aspici] 
om. Q I et t.] ac t. <f I Caria] Paria ^ || 21 Idumum BAJ 
idymum Z^ u vel j Havpt conl. Ptol. Geogr, V 2, 20, idimum 
H(^) idunum AFP ydimum £ || 22 ederant] ederunt k \ 
ignoto] -tos £^Z || 23 amnis] annis F^ ut saepe |[ 24 diff.l 
discreta d ) ocio trad. 

Sjbnbcab natvratj. QUAE8T. ed. Gercke. '^ 



114 L. ANNAEI SENECAE 

ceterum inexercitata et tenebris saginata et lucis ex- 

3 pertia, ex qua salubritas ducitur; nasci autem posse 
pisces in iUo terrarum profundo sit indicium, quod 
anguillae latebrosis locis nascuntur, gravis et ipsae 
cibus ob ignaviam, utique si altitudo illas luti penitus 5 

4 abscondit. habet ergo non tantum venas aquarum 
terra, ex quibus conrivatis flumina effici possint, sed 
amnes magnitudinis vastae, quorum aliis semper in 
occulto cursus est, <(alii aliquatenus aperte fluunt,^ 
donec aliquo sinu terrae devorentur, alii sub aliquo 10 
lacu emergunt. iam quis ignorat esse quaedam stagna 
sine fando? quorsus hoc pertinet? ut appareat hanc 
aquam magnis amnibus aetemam esse materiam, cuius 
non tanguntur extrema sicut fluminum fontes. 

1 20. ^At quare aquis sapor varius?' propter quattuor 16 
causas: ex solo prima est, per quod fertur; secunda ex 
eodem, si mu^atione eius nascitur; tertia ex spiritu, 

6—14 cf. Lucan. Phars. X 263 sq. 

quasd-am . . aquas post mundi sera peracti 
saecula concu>ssis terrarum erumpere venis. 
8 — 10 cf. Aetnae v. 123 sqq. 

flumina quin etiam latis currentia rivis 
occasus habuere su^s: aut illa vorago 
derepta in praeceps fatali condidit ore. 
aut occulta fluunt tectis adoperta cavernis 
atque inopinatos referunt procul edita cursus. 
132 sq. qUfOd si praecipiti conduntur flumina terra (fort. raptuj, 
condita si redeunt, si qua etiam incondita smgunt . . 

1 expertia] inexperta 6 j| 2 pisces posse coll. ^ ;l 5 lutf 
luci £0 lucis {ante illas) s || 7 conr.J inriuatis k \ possint 
possunt JET I sedj et a.dd. 6 |{ 8 semper] s.l.k^m occulto' 
om. 6 II 9 ahi a. a. fluunt add. Ge. || 11 iam] nam Kroll 
essel post stagna k || 12 quorsus] quorsum A \ pert.] attinet 
6 I hanc aquam] fort. hinc aquae Ge. || 14 sicut] sic EJ*Z | 
fluminum A] flumina | fontes] fontium J j 15 hic capp. 22 et 23 
coll. Haase sagacissimc \\ 16 per quod fertur] ex quo efferuntur 
cf J) 17 eodem 0"L*Z] eadem | si mutatione Gronov.] simula- 
tione ^ similitudine A \ eius] om. d 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 19. 20. 115 

qai in aquam transfiguratns est; quarta ex yitio, quod 
saepe concipiunt corruptae per iniuriam. hae causae 2 
saporem dant aquis varium; hae medicatam potentiam, 
hae gravem spiritum coloremque pestiferum, hae levi- 
5 tatem gravitatemque, <^ae^ aut calorem aut nimium 
rigorem. interest, utrum loca sulphure an nitro an 
bitumine plena transierint; hac ratione corruptae cum 
vitae periculo bibuntur. illiac illud, de quo Ovi- 3 
dius ait 

10 flumen habent Cicones, quod potum saxea reddit 
viscera, quod tactis inducit marmora rebus, 

medicatum est et eius naturae habet limum, ut corpora 
adglutinet et obduret. quemadmodum Puteolanus pul- 
vis, si aquam attigit, saxum est, sic e contrario haec 
15 aqua^ si solidum tetigit, haeret et affigitur. inde est, 4 
quod res abiectae in eundemf lacum lapideae subinde 
extrahuntur; quod in Italia quibusdam in locis evenit: 
sive virgam sive frondem demerseris, lapidem post 
paucos dies extrahis; circumfanditur enim corpori limus 

3 — 7 Lyd. de mens. IV 108 dib xccl ^Xsvvm^ris 7\ (pv6ig 
T&v tOLOvtav 'bddtav, insl xal Q^aXdttia \leg. Q^aXaxtLa] tm 
Sh 'JtvQl \immo to) i$d(p(p'\ tb aXiivgbv inl tb 6i%%bv ^LStapdX- 
Xovaa d6(paXtd)drig '^^ ^f'^ "^^^ ctvntriQiag xal d^slov ^^7iXs<og 
yivstai. || 10 sg. Ov. Met. X 2 sq. 

1 aquam transfiguratus] tantum faga^t'* 6 || 8 dant a. sa- 
porem cdll. 6 || 4 coloreml odorem TZ Albertus Magnus \ 
pestif. — 5 quej om. <^ || 5 nae add. Haase \ aut] ut 6 \ aut 
nimium] nimium et d || 6 loca] per loca 6 \ nitro] uitro 
(6?)rA II 7 transierint dE] -ierunt ^ -eant € || 8 illinc] 
illinc est 6 illic ^ hinc E | illud de quo] quod B || 10 flumenj 
fuhnen kZ \ reddit] reddunt A || 12 medicatuml medicamentum 
cfZ Alhertus \ corpora] corporibus ^ || 18 adgl.] et glutinet 6 
se adglutinet £ {{ 14 saxum est] om. 6 {{ 16 ab.] adiectae q \ 
eundem] eiusmodi Gertz, fort. latet Tyaneum (cf. Vitr. 8, 3, 9) 
vel tale aliquid {{ 17 in] ante quibusdam 6 om. eZ {{ 18 siue] 
si cE { siue] sine J^K uel £ { frondem] fraudem k [ dem. 
JO-L*Z] dimerseris AFJl^ 



116 L. ANNAEI SENECAE 

adliniturque paulatim. hoc minus tibi videbitur niirum; 
si notaveris Albulas et fere sulphuratam aquam circa 
canales suos rivosque durari. 
6 Aliquam harum habent causam illi lacus, ^quos 
quisquis faucibus hausit', ut idem poeta ait, 5 

^aut fiirit aut patitur mirum gravitate soporem': 

similem habent vim mero, sed vehementiorem (nam 
quemadmodum ebrietas, donec exsiccetur, dementia est 
et nimia gravitate deferfcur in somnum, sic huius aquae 
sulphurea vis habens quoddam acrius ex aere noxio 10 
virus mentem aut furore movet aut sopore opprimit). 
6 hoc habet mali 

Lynceius amnis, 
quem quicumque parum moderato gutture traxit, 
haut aliter titubat, quam si mera vina bibisset. 15 

1 21. In quosdam specus qui despexere, moriuntur; 
tam velox malum est, ut transvolantes aves deiciat: 
talis est aer, talis locus, ex quo letalis aqua distillat. 
quod si remissior fait aeris et loci pestis, ipsa quoque 
temperatior noxa nihil amplius quam temptat nervos 20 

2 velut ebrietate torpentes. nec miror, si locus atque 
aer aquas inficit similesque regionibus reddit, per quas 

4—6 Ov. Met. XV 320 sq. \\ 13—15 Ov. Met. XV 329 sqq. 

1 uidebitur tibi coll. A || 2 Albulas] •lam 6 {| 8 riuosque 
d] cimbosque e cibosque ^ ripasque ET tubosque Alberti 
cod. Mwr. cf. 24, 3, ep. 90, 25 \\ 4 aliquam] aliam Haase \ ha- 
rum] om. e^T Haase || 5 quisquis] quisque 6P quisque ut £T 
si quis vel quisquis Ovidii codd. \\ 7 habent B] habet || 8 exsic.] 
siccetur cf || 10 habens Haase] et habens ^ habet J | quod- 
dam JFqZ] quiddam K^X \ aere] ipso add. FA || 11 uirus] 
quod add. 6 \ furore] fororem eOP, in furorem 6 || 18 Lync.] 
linceius KO^qZ liceius BH^ linceus £ lintheus k Lincestius 
Ov. codd. uhi Lyncestius ed. \\ 14 quem] quam dP || 15 haut] 
aut AP II 17 est] om. q || 18 est] om. 6 || 19 fuit] fuerit d || 
20 temperatior] -antior 6k 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 20—24. 117 

et ex quibus veniunt: pabuli sapor apparet in lacte, 
et vini vis existit in aceto — nulla res est, quae non 
eius, quo nascitur, notas reddat. 

22. Aliud est aquarum genus, quod nobis placet 

5 coepisse cum mundo: sive ille aetemus est, hoc quo- 
que fait semper, sive initium aliquod est illi, hoc quo- 
que cum toto dispositum est. quae siw^ haec, quaeris? 
Oceanus et quodcumque ex illo mare terras interluit. 
iudicant quidam flumina quoque, quorum inenarrabilis 

lonatura est, cum ipso mundo traxisse principia, ut 
Histrum, ut Nilum, vastos amnes magisque insignes, 
quam ut dici possit eandem illis originem quam ceteris 
esse. 23. haec est ergo aquarum divisio: quaedam, ut 
videtur praesti^m ex posterioribus, caelestes, quas 

15 nubila excutiunt; ex terrenis aliae sunt ut ita dicam 
supematantes, quae in summa humo repunt, aliae ab- 
ditae, quamm reddita est ratio. 

24. Quare quaedam aquae caleant, quaedam etiam 



10 cf. Lman, Phars. X 265 sq. quasdam (aquas) compage 
suh ipsa cum toto (mundo) coepisse reor \\ 18 — p. 118,3 Lyd. 
de m^ns. IV 108 oxi Zmi av Tcvgbs voftr) TcaioiTO , ar}Qccyym$ri 
ccvdyxr} xvyvdvsiv rijv iv pdd^SL yfjv ' i^ rig alTLccg tcc d^sg^cc vdccTa 
\num b^SQybcc tcc v^ara ?]. 



3 notas] naturam JZ causas T || 4 capp. 22/23 ante caput 
20 coll. Haase \\ 5 hoc] hac K hic L^OP haec Fickert \\ 6 sem- 
per om. 6 \ siue] sine initio 6 \ hoc] haec ^ vulgo \\ 7 dispo- 
situm] disposita ^ vulgo \ qnae sint haec (vel hae) Ge.] quae 
sit haec ^ quid sit hoc A quid (quod g) si hoc d |{ 8 oceanus 
HZ] occeanus ^ occeanum d | ex] cum d | interluit] inter- 
fluit A^B II 9 iudicant quidam] ante cum ipso 6 \\ 10 est natura 
coll. A om. B II 11 histrum trad. \\ 13 esse] supra originem X 
post quam q \ quaedam ut] ut quibusdam J || 14 praestitum 
Ge.'] post illum S post illam JET prostillant (ex sup.) Schultess | 
ex posterioribus] sc. lihro IV 6, ex superioribus ET | cael.] 
scelestes (sunt celestes A) ante ex d | quas AHL'PZ] aquas 
JET aqua(s ?) X \\ 15 terrenis] cf. p. 97,3 \ ut ita dicam, alie 
sunt coll. 6 II 17 reddita] cap. 22, cf. 19, 4 [ ratio est ccXLx d \ 
18 quaedam e.] quare e. 6 



»* V. 



118 L. ANNAEI SENECAE 

ferveant in tantum, ut non possint esse usui, nisi aut 
in aperto evanuerunt aut mixtura frigidae intepuerunt, 
plures causae redduntur. Empedocles existimat igni- 
bus, quos multis locis terra opertos tegit, aquam cale- 
scere, si subiecti simt ei solo, per quod aquis trans- 5 

2 cursus est. facere solemus dracones et miliaria et 
complures formas, in quibus aere tenui fistulas strui- 
mus per declive circumdatas, ut saepe eundem ignem 
ambiens aqua per tantum fluat spatii, quantum effi- 
ciendo calori sat est: frigida itaque intrat, effluit calida. 10 

3 idem sub terra Empedocles existimat fieri, quem non 
falli crede BaianiSy quibus balnearia sine igne cale- 
fiunt, spiritus in illa fervens loco aestuani infunditur; 
hic per tufeos lapsus non aliter quam igne subdito 
parietes et vasa balnei calefacit, omnis denique frigida 15 
transitu mutatur in calidam nec trahit saporem e va- 

4 porario, quia clausa praelabitur. quidam existimant 
per loca sulphure plena vel nitro euntes aquas calorem 
beneficio materiae, per quam fluunt, trahere: quod ipso 
odore gustuque testantur; reddunt enim qualitatem 20 

3— U Emp. fr. A 68 Diels p. 172 \\ 12-19 Lyd. de mens. 
IV 108 ^7} 8h d^SQiiorrigy ois Ttccd^alQSi, ii&XXov {)7Co^riQaLvovaa 
(sc. xa vdara), x&v &tii&v xfjg &a(pdXtov xjj nXsiovi x&v i>SdxGiV 
iyQdtriti pvd^Ltoiisvav. 

1 non] om. BP || 5 ei Haase, Michaelis] et ^ om. dT \ 
aquis] aquarum d || 7 (a)ere tenui eAP] tenui ere Z tenui 
creta d ere ^ ereas £T | struimus] facimus d || 8 circum- 
datas] corr. c. ductas vel c. latas Ge. \\ 10 intrat] intra (A)P | 
calida] aqua add. 6 || 11 sub] om. d \ Emp.] post fieri d ante 
sub E II 12 crede Baianis. G. Muller conl. Plin. 31, 5] crede- 
bant. In ^ credent ii Pinctan. cf. VI 24^ 6 \ sine igne] super 
igne d om. EJ^K | calef.] calfiunt FOZ || 13 aestuarii Haa^el 
aestuanti || 14 per tubos Muret.] pertusos ^ per riuos d \\ 

16 trahit] tradit Gronov. \ e uaporario Gronov!\ euaporatio || 

17 prael.J perlabitur A || 18 uel] exeuntes uel 6 \ nitro e. H 
ut coni. Gertz, cf. 20, 2] introeuntes | calorem beneficio] bene- 
£aum 6 |J 19 fluunt] transeunt cf || 20 enim] om. VKT \ 

, ijvklitatem eiua] om. k 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 24. 25. 119 

eias, qna caluere^ materiae. quod ne accidere mireris, 
vivae calci aqnam infnnde: fervebit. 

25. Qnaedam aquae mortiferae snnt nec odore no- l 
tabiles nec sapore. circa Nonacrin in Arcadia Styx 
5 appellata ab incolis advenas fallit; quia non facie, non 
odore suspecta est: qualia sunt magnomm artificum 
venena^ quae deprehendi nisi morte non possunt. haec 
autem; de qua paulo ante rettuli, aqua summa celeritate 
cormmpit, nec remedio locus est^ quia protinus hausta 

10 duratur, nec aliter qnam gypsum sub umore con- 
stringitur et alligat viscera. est item noxia aqua in 2 
Thessalia circa Tempe, quam et fera et pecus omne 
devitat: per ferrum et aes exit, tanta vis ifli est etiam 
dura mordendi; nec arbnsta quidem ulla alit et her- 

15 bas necat. quibusdam fluminibus vis inest mira; alia 3 
enim sunt, quae pota inficiunt greges ovium intraque 
certum tempus, quae faere nigro^, albam ferunt lanam, 
quae albae venerant, nigrae abeunt. hoc in Boeotia 
amnes duo efficiimt, quorum alteri ab effectu Melas 

30 nomen est: uterque ex eodem lacu exeunt diversa fac- 
turi. in Macedonia quoque, ut ait Theophrastus, 4 



21 Theophrastus : inter fragm. W. deest. 



3 odore JET] ore || 4 Nonacrin Fortun.] nonacrinum | 
archadia stix trad. \\ 6 artificum] -cium q \\ 7 deprehendil de- 
prendi LP || 8 retuli trad. || 9 est] ante remedio d || 10 dura- 
tur] durat <f \ gipsum — 11 uiscera] gypsum constringit et 
alligat humore <f \\ 11 item Skutsch] autem | noxia] et noxia 
cf II 13 exit] transit d | illi est] est illi £T, illi inest J \\ 
14 nec] ne Gertz \ ulla quidem coll. q \\ 15 inest] est OPT ut 
est J^K I alia] respondet quosdam p. 120, 8 \\ 17 certum 
breue 6 | fuere] fuerunt JE j nigr(a)e nT] nigra || 18 uenerant 
ueniunt if uenerunt aut l. 17 fuerant Gertz \ hoc B<P] haec 
A £ I boeotia] boetia {e) ^ boetica s T || 19 duo amnes coU. 6 \ 
amnes] annes FPT | Melas] cf. Vitruv. VIII 3, 14 \\ 20 uterque] 
cf. Kiihner II § 9, 2. utrique A utraque E utrumque F | 
21 theofrastus "FX 



120 L. ANNAEI SENECAE 

qui facere albas oves volunt, <(ad Haliacmonein^ ad- 
ducunt, quem ut diutius potavere, non aliter quam in- 
fectae mutantur; at si illis lana opus fuit puUa, paxa- 
tus gratuitus infector est: ad Peneion eimdem gregem 
appellwnt. auctores honos habeo esse in Galatia flumen, 5 
quod idem in omnibus efficiat, esse in Cappadocia, 
quo poto equis nec ulli praeterea animali color mute- 

6 tur et spargatur albo cutis. quosdam lacus esse, qui 
nandi imperitos ferant, notum est: erat in Sicilia, est 
adhuc in Syria stagnum, in quo natant lateres et mergi 10 
proiecta non possunt, licet gravia sint. huius rei palam 
causa est: quamcumque vis rem expende et contra 
aquam statue, dummodo utriusque par sit modus: si 
aqua gravior est, leviorem rem, quam ipsa est, fert, 
et tanto supra se extollet, quanto erit levior; graviora 15 
descendunt. at si aquae et eius rei, quam contra pen- 
sabis, par pondus erit, nec pessum ibit nec extabit sed 
exaequabitur aquae et natabit quidem sed paene mersa 
ac nulla eminens parte. 

6 Hoc est, cur quaedam tigna supra aquam paene so 
tota efferantur, quaedam ad medium submissa sint. 



1 qui] amnis est ad quem qui £T est fiumen ad quod qui 
(qui om, e) A \ uolunt oues albas coll. 6 \ ad Haliacmonem 
add. Ge,, cf. PUn. H.N. 31,14 item in Macedonia qui velint 
sibi candida nasci ad Haliacmonein ducere, qui nigra aut 
fmca ad Axium. || 3 si illisl sullis AP fullis BL | fuit] sit d \\ 

4 ad] et ad d I peneion] Ceronem Harduinus ad Plin. 31, 13 || 

5 appellunt FZ] appellant | bonos Gronov.] Posidonium, puto, 
habebat vel luibam, aut Sotionem (cf. Bergk, op. II 309, 7), nouos 
<J^d bono uos Z | esse] post galatia fX || 6 omnibus] sc. ani~ 
malibm, ouibus dETZ, cf. Plin. 31, 14 idem omnia fusca 
nasci . . quibusdam in locis dicit. \ esse] est et £T | capadocia 
trad. II 8 spargatur] -gitur 6£ j albo B<J^] alba Af || 9 est 
poster.] et est Be est et A£ || 10 syria A££FPT] siria BHOZ || 
11 palam ^Z] post causa eX om. 6q || 12 uis rem] uim re- 
rum 6 II 14 fert] feret d \\ 15 extollet ^kZ] -lit dL^o || 16 de- 
scendunt JE] -dent ^ \ aquae] aqua q || 18 exaeq?) equabi- 
tur 6 0^ I aqu(a)e A<J^] aq £P aqua B(£) | et] sed P nec T || 

20 tigna] stagna, O^F tinna J*K l 21 efferantur^^ hinc cetera 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 26. 121 

quaedam ad aequilibrium aquae descendant. namque 
cum utriusque pondus par est, neutra res alteri cedit, 
graviora descewdunt, leviora gestantur. grave autem 
et leve est non aestimatione nostra, sed comparatione 

5 eius, quo vehi debet. itaque ubi aqua gravior est 7 
hominis corpore aut saxo, non sinit id, quo non vin- 
citur, mergi: sic evenit, ut in quibusdam stagnis ne 
lapides quidem pessum eant. de solidis et duris loquor. 
sunt enim multi pumicosi et leves, ex quibus quae 

10 constant insulae in Xt/dia^ natant: Theophrastus est 8 
auctor. ipse ad CutiZias natantem insulam vidij et 
alia in Vadiwowis lacu vehitur (lacus in Sta^iewsi est). 
CutiZiarum insula et arbores habet et herbas nutrit: 
tamen aqua sustinetur et in hanc atque illam partem 

15 non vento tantum sed aura impellitur, nec umquam 
illi per diem ac noctem uno loco statio est: adeo mo- 
vetur levi flatu. huic duplex causa est: aquae gravitas 9 
medicatae et ob hoc ponderosae, et ipsius insulae ma- 
teria vectabilis; quae non est corporis solidi, quamvis 

20 arbores alat. fortasse enim leves truncos frondesque 
in lact* sparsas pinguis umor apprehendit ac vinxit. 
itaque etiam si qua in illa saxa sunt^ invenies exesa 10 

10 Theophrastus: inter fragm, W. deest. 

l. III et l. IV a om. ^(^), sed efferantur add. Chisiani Vat. 2 
Prag.^, ex ^{9) pendet e iam ri nom. \\ 2 p. par est <P] par 
est p. ^ I n. res] cf. haec res III pr. 16^ n. uis II 58, 2, neu- 
traque fes 97 J^ || 8 descendunt ri\ decedunt HAZ decendunt 
E(?)T discedunt F decidunt P || 5 eius] om. o || 6 corpore 
(9y?)ETZ] corporis | saxo Skutsch'] saxi || 10 Lydia Hermol. 
Barb. adPlin. H. N. 2, 209] india || 11 Cutilias Hermol.] cutillas | 
uidi Fortu/n.] uado | et alia] ialia HT in alia Z italia P || 
12 Vadimonis Fort.] uadosis | lacus in] alia in lacu Hermol. 
aut Fortun., fort. 1. in agro Ge. \ Statoniensi Hermol. Barh. 
sec.Plin.] statione uisi (nisi gEFJ*Z tusi T) <P || 13 cutilia- 
rum Hermol.] cutillarum {| 15 impellitur FA] comp. || 18 et k] 
om. S^qZ I materia] om. EJ*T | 21 lacu {rj[)OZ Pinc.\ lacus (J^ 
22 exesa FH^AZj aquosa EH^3^q 



122 L. ANNAEI SElNlECAE 

et fistulosa, qualia sunt quae duratus umor efficit, 
utique circa medicatorum fontium rivos, [quae] ubi 
purgamenta aquarum coaluerunt et spuma solidatur: 
necessario leve est, quod ex ventoso inanique concre- 

11 tum est. quorundam causa non potest reddi: quare 5 
aqua Nilotica fecundiores feminas faciat, adeo ut qua- 
rundam viscera longa sterilitate praeclusa ad concep- 
tum relaxaverit; quare quaedam in Lycia aquae con- 
ceptum feminarum custodiant, quas solent petere, qui- 
bus parum tenax vulva est. quod ad me attinet, pono 10 
ista inter temere vulgata. creditum est quasdam aquas 
scabiem afferre corporibus, quasdam Yiiiliginem et foe- 
dam ex albo varietatem, sive infusa sive pota sit: 
quod vitium dicunt habere aquam ex rore coUectam. 

12 quis non gravissimas esse aquas credat, quae in cry- 15 
stallum coeunt? contra autem est: tenuissimis enim 
hoc evenit, quas frigus ob ipsam tenuitatem facillime 
gelat. unde autem fiat eiusmodi lapis, apud Graecos 
ex ipso nomine apparet: TCQvdtakXov enim appellant 
aeque himc perlucidum lapidem quam illam glaciem, 20 
ex qua fieri lapis creditur. aqua enim caelestis mini- 
mum in se terreni habens cum induruit, longioris fri- 
goris pertinacia spissatur magis ac magis, donec omni 
aere excluso in se tota compressa est et umor, qui 
fuerat, lapis effectus est. 25 

1 26. Aestate quaedam flumina augentur ut Nilus, 
cuius alias ratio reddetur. Theophrastus est auctor, 

27 Theophrastus: inter fragmenta W. deest. 

2 qu(a)e] del. Ge. quare Haase, <(8tagna> riuosque SkiUsch \\ 
3 coaluerunt vulgo] colluerunt || 8 LyciaJ licia ^ | aquae 
. . 9 custodiant] aqua . . custodiunt l (?) || 12 uitiliginem 
vulgo] uituliginem T uitii (uiciis X ?) legem ^ om. £ || 13 siue 
p.] seu p. Skutsch \\ 15 grau.] crassissimas Gertz \\ 15/19 cri- 
stallum bis trad. \\ 18 eius] Huius F || 21 minimum] nimium 
JL(var. lect. in JK) || 27 alias . . reddetur] l. IV a cap. 1 \ Th.] 
teoAnstus X 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 26. 26. 123 

in Ponto quoque quosdam amnes crescere tempore 
aestiyo. quattuor esse iudicant causas: aut quia tunc 
maxime in umorem mutabilis terra sit, aut quia ma- 
iores in remoto imbres sint, quorum aqua per secretos 

5 cuniculos reddita tacite suffanditur. tertia: si crebrio- 2 
ribus ventis ostium caeditur et reverberatur fluctu, 
amnis resistit, qui crescere videtur, quia non eflundi- 
tur. quarta siderum ratio est: haec enim quibusdam 
mensibus magis urgent et exhauriunt flumina; cum 

10 longius recesserunt, minus consumimt atque trahunt: 
ita quod impendio solebat, id incremento accidit. quae- 3 
dam flumina palam in aliquem specum decidunt et 
sic ex oculis auferuntur. quaedam consumuntur pau- 
latim et intercidunt; eadem ex intervallo revertun- 

15 tur recipiuntque et nomen et cursum. causa mani- 
festa est: sub terra Yacat locus, onmis autem natura 
umor ad inferius et ad inane defertur: illo itaque 
recepta flumina cursus egere secreto; sed cum pri- 
mum aliquid solidi, quod obstaret, occurrit, perrupta 

20 parte, quae minus ad exitum repugnavit, repetiere cur- 
sum suum. 



2 — 4 cf. Aetnae v. 128 sq. diversos emittat terra canales, 
hospitium fluvium. \\ 11 — 14 et 20 cf. Aetnae v. 12S sqq. (supra 
p. 114 eocscripti) \\ 10—14 cf Aetnae v. 116 sqq. 

non est hic cau^sa docenda, 
dum stet opus causae. quis enim non credit inanis 
esse sinu^ penitus (cf. p. 110), tantos emergere fontes 
cmn videt ac totiens uno se mergere hiatu? 



2 esse] post iudicant 97 T | aut] ut J^K quae ut P | iudi- 
cant] fort. iudicat cum g* Ge. || 5 suff.l superfunditur X || 
6 ostium] hostium codd. pleriqus || 7 resistitl restitit lyFA || 
8 siderum] post r. est riX ante est F || 10 tranunt] extrahunt 
Skutsch II 11 ita] itaque «yET j impendio] impendi Koeler, -di 
iis Madv. \ accidit] accedit E (| 12 aliquem] aliquam k \ dec.] 
incidunt q || 16 uacat Fortun. (?)] uagatur [ locus"^ lacua ET i^ 
20 repu^auiy -abat gZ 



124 L. ANNAEI SENECAE 

4 sic ubi terreno Lt/cus est potatus hiatu, 
existit procul hinc alioque renascitur ore. 
sic modo combibitur, tacito modo gurgite lapsus 
redditur Argolicis ingens Erasinus in undis. 

idem et in Oriente Tigris facit: absorbetur et deside- 5 
ratus diu tandem longe remoto loco, non tamen dubius 

6 an idem sit, emergit. quidam fontes certo tempore 
purgamenta eiectant, ut Arethusa in Sicilia quinta 
quaque aestate per Olympia. inde opinio est Alpheon 
ex Achaia eo usque penetrare et agere sub mare cur- 10 
sum nec ante quam in Syracusano litore emergere, 
ideoque his diebus, quibus Olympia sunt, victimarum 

6 stercus secundo traditum flumini illic redundare. hoc 
et a te creditum est, ut in prima parte <(dixi>, Lucili 
karissime, et a Vergilio, qui alloquitur Arethusam: 15 

sic tibi, cum fluctus subter labere Sicanos, 
Doris amara suas non intermisceat undas. 

Est in Chersoneso Rhodiorum fons, qui post magnum 
intervallum temporis foeda quaedam turbidus ex intimo 



1—4 Ov. Met. XV 273— 276 \\ 8 hinc [Arist.J de mir. ausc, 
186 II 14 Lucil. : FPB p. 363 B. \\ 16 sg. Verg. Ecl. 10, 4 sq. 



1 Lycus vel potius Hcus Ov. codd.] lacus ^ locus L (corr. ?) Z | 
potatus] epotus Ov. codd. \\ 2 hinc] huic X \\ 3 c(om)b. Z Ov. 
codd.] cum b. | tacito] tecto vel toto Ov. codd. || 4 undis] 
aruis Ov. codd. \\ 5 in or.] moriente AT || 6 non — 7 tempore] 
om. ^E II 7 emergit] emersit FA || 8 eiectant] -at lyET j et 15 
Areth. EJKL] aretus. H^Z || 10 mare] mari Skutsch \\ 11 Syr.] 
sirac. codd. plerique \ litore vel littore trad. || 12 ideoque] iam- 
que X II 14 creditum] traditum vulgo \ ut in prima parte] 
parte om. -d*, [utl in pbemate Mur. ut in poemate vulgo, ut 
(sc. extat) in pnmo Schultess co^il. III 1,1, ut in prooemio 
apparet Kroll, dixi add. Ge. || 15 kar.] ^e <J^ carissime Z 
uerg. Z] uirgiUo ^ || 17 amara] amata q { suas . . undas' 
suam . . undam Verg. codd. \\ 18 chersoneso J*Z] -nesso ^ 
cbernorensio A | rhod.] thodiorum q || 19 turbidus] turbini- 
bus ST 



NATUR. QUAEST. LIB. IIL 26. 125 

fdndat, donec liberatus eliquatusque est. hoc quibus- 7 
dam locis fontes faciunt, ut non tantum lutum sed 
folia testasque et quicquid putre iacuit expellant. ubi- 
que autem facit mare^ cui haec natura est^ ut omne 

5 immundum stercorosumque litoribus impingat. quae- 
dam vero partes maris certis temporibus hoc faciunt, 
ut circa Messenen et Mylas fimo quiddam simile tur- 
bulentae [a]vis mare profert fervetque et aestuat non 
sine colore foedo, unde illic stabulare Solis boves fabula 

10 est. sed difficilis ratio est quorundam, utique iihi tem- 8 
pus eluviei, de qua quaeritur, [in]observatum sed in- 
certum est. itaque proxima quidem inveniri et vicina 
non potest causa; ceterum publica est illa: omnis 
aquarum stantium clausarumque natura se purgat. nam 

15 in his, quibufl cursus est, non possunt vitia consistere, 
quae secunda vis defert et exportat; illae, quae non 
emittunt quicquid insedit, magis minusve aestuant. 
mare vero cadavera stramentaque et naufragorum reli- 
qua similia ex intimo trahit, nec tantum tempestate 

20 fluctuque sed tranquillum quoque placidumque pur- 
gatur. 

6 — 10 cf. Flin. H. N. 2, 220 omnia plenilunio niaria pur- 
gantur^ quaedam et stato tempore: circa Messanam et Mylas 
fimo similia expuuntu/r in litus purgamenta, unde fabula e^sty 
Solis boves ihi stabulari. 



5 iinpingat] im- 
Messanam vulao 1 



1 fundat] fort, fimdit Ge. cf p. 126, 7 
jjingnat F(J*)L*Z impugnat k || 7 messene^m)] 
mylas] vel milas trad. \ fimum] fimo Plin, Fortun. \ quiddam 
FH] quidem <3^, quoddam Bong. \ simile] sil'e ^ similem 
Memm. \\ 8 turbulentae uis Ge.'] -t(a)e auis <3^ -ti auis Z -tum luis 
Fortun., purgamentum J?ow^. -tis aquisjffoa^e^ cf. VII8,3causis 
turhulentis, -te saeviens Leo \ (a^estuat] exestuat EHJ*Z* || 
9 colore] calore q Alb. M. odore vulgo, fort. recte \ stabulare] 
-lari ET || 10 quoru(m)dam] sc. fontium \ ubi ET] inibi {vel 
nubi) II 11 eluuiei Ge.] eius uel <3^ eius rei ET | obs. sed Fortim.] 
inobseruatum sed ^ inobs. uel EOT || 13 onmis] fort. omnium 
Ge. II 18 stramenta] ramenta G. MiiUer, instrumenta Bossbach, 
uestimenta Skufsch \ naufragorum] naufragiorum Haupt [ reli- 
qua] reliquiis Forttm. 



126 L. ANNAEI SENECAE 

1 27. Sed monet me locus, ut quaeram, cum fatalis 
dies diluvii venerit, quemadmodum magna pars terra- 
rum undis obruatur: utrum oceani viribus fiat et ex- 
temum in nos pelagus exurgat, an crebri sine inter- 
missione imbres et elisa aestate hiems pertinax im- 5 
mensam vim aquarum ruptis nubibus deiciat, an flumina 
tellus largius fundat aperiatque fontes novos, sn non 
sit una tanto malo causa sed omnis ratio consentiat 
et simul imbres cadant flumina increscant maria sedi- 
bus suis excita pereurrant et omnia uno agmine ad lo 

2 exitium humani generis incumbant. ita est. nihil 
difficile naturae est, utique ubi in finem sui properat. 
ad originem rerum parce utitur viribus dispensatque 
se incrementis fallentibus: subito ad ruinam toto im- 
petu venit. quam longo tempore opus est, ut con- is 
ceptus ad puerperium perduret infans, quantis laboribus 
tener educatur, quam diligenti nutrimento obnoxium 
novissime corpus adolescit — at quam nullo negotio 
solvitur! urbes constituit aetas, hora dissolvit; mo- 
mento fit cinis, diu silva; magna tutela stant ac vigent «o 

3 omnia, cito ac repente dissiliunt. quicquid ex hoc 
statu rerum natura flexerit, in exitium mortalium satis 
est. ergo cum affuerit iUa necessitas temporis, multas 
simul fata causas movent. neque enim sine concus- 
sione mundi tanta mutatio est, ut quidam putant, inter 25 

4 quos Fabianus est. primo immodici cadunt imbres 
et sine ullis solibus triste nubilo caelum est nebt^laque 
continua et ex umido spissa caligo numquam exiccan- 

26 Fdbianus: cf. Zeller III 1, 677. 

2 diluuii] diluui Skutsch \\ 8 occeanus codd. plerique ut 
semper \ ext(er)nuin] extremum E || 4 exurgat] insurgat gT || 
7 an non Gertz] aut non || 10 perc.] procurrant Gertz \\ 11 exi- 
tium] exitum gFA || 12 est] s. l. X \ sui] suum E^ || 14 se 
HJ*L*MPZ] om. EEAT || 15 uenit] ueniet Skuti<ch \\ 17 tenerl 
tenet Ji \\ 22 exitium] exitum ijX \ mortalium] om. k {| 23 multasj 
multa 97E II 24 neque] nec 97 E || 25 mundi t. mut.] mutatio 
(om. mundi) t&nta, q || 27 nebula vulgo ex g] nubila 



NATUR. QTJAEST. LIB. m. 27. 127 

tibus yentis. inde vitium satis est, segetum sine fruge 
surgentium marcor. tunc corruptis, quae seruntur manu, 
palustris onmibus campis herba succrescit. mox in- 5 
iuriam et validiora sensere: solutis quippe radicibus 

5 arbusta procumbunt, et vitis atque omne virgultum 
non tenetur solo, quod moUe fluidumque est. iam 
nec gramina aut pabula laeta aquis sustinet: fame 
laboratur et manus ad antiqua alimenta porrigitur, 
qua ilex est et quercus, excutitur et quaecumque in 

10 arduis arbor commissura astricta lapidum stetit. labant 6 
ac madent tecta, et in imum usque receptis aquis fun- 
damenta desidunt, ac tota humus stagnat. frustra titu- 
bantium fultura temptatur: omne enim firmamentum 
in lubrica figitur et lutosa humo, nihil stabile est. 

15 postquam magis magisque ingruunt nimbi et con- 7 
gestae saeculis tabuerunt nives, devolutus torrens altis- 
simis montibus rapit silvas male haerentes et saxa 
revolutis remissa compagibus rotat, abluit viUas et 
intermixtos dominis greges devehit, vulsisque minoribus 

20 tectis, quae in transitu abduxit, tandem in maiora vio- 
lentus aberrat, urbes et implicitos trahit moenibus suis 
populos, ruinam an naufragium querantur, incertos 
(adeo simul et quod opprimeret et quod mergeret venit); 
auctus deinde processu aliquo^ in se torrentibus raptis 

10/11 cf. Lucani Fhars. IV 89 castra labant, alto restagnant 
flumina vallo \\ 17/9 cf. id. 100 sq. absorbsit penitus rupes ac 
tecta ferarum detulit atque ipsas hausit. 

7 pab. laeta] cf. Lucr. 2^ 311 \ aquis] aruis Skutsch \ 
sastinet] sc. solum, -nent F Madv. \\ 8 antiqua al.] sc. glandes || 
9 qna] quia ^yHP quare A, om. Z Leo \ est] om. L*Z Fortun. 
Madv. Leo \ in a.] in hi(i)s a. «^EJ^T || 13 fultura] fulta Z 
fultuin T II 14 lubrica Ge,'\ lubrico | et] in add. E || 15 ingruunt] 
ingruerunt T Walddstel, sed cf. Kiihner II § 31, 3 \ nimbi 
ingr. (congruunt if) coU. lyE || 18 revolutis] resolutis Z ut Gron. 
coni. II 19 d(omi)nis] dms OP Mem,m. demens T || 22 an (9y?)EHTZ] 
aut gPAP II 24 aliquot Gron.\ aliquo ^ aliisque Madv. obliquo 
G. Miiller 



128 L. ANNAEI SENECAB 

plana passim populatur; novissime in materia magna 
:8 gentium clarus onustusque diffunditur. flumina vero 
suapte natura vasta et tempestatibus rapida alveos re- 
liquerunt. quid tu esse Rhodanum, quid putas Rhenum 
atque Danuvium, quibus torrens etiam in canali suo 5 
cursus est, cum superfusi novas sibi fecere ripas ac 
5 scissa humo simul excessere alveo? quanta cum prae- 
cipitatione volvuntur, ubi per campestria fluens Bhenus 
ne spatio quidem languidus sed latissimas velut per 
angustum aquas impelUty cum Danuvius non iam radices lo 
nec media montium stringit sed iuga ipsa soUicitat 
ferens secum madefacta montium latera rupesque dis- 
iectas et magnarum promontoria regionum, quae fun- 
damentis laborantibus a continenti recesserunt, deinde 
non inveniens exitum (omnia enim ipse sibi praeclu- 15 
serat) in orbem redit, ingentemque terrarum ambitum 
10 atque urbium uno vertice involvit. interim permanent 
imbres, fit caelum gravius ac sic diu malum ex malo 
colligit: quod olim fuerat nubilum, nox est et qui- 
dem horrida ac terribilis intercursu luminis diri. crebra 20 
enim micant fulmina, procellaeque quatiunt mare tunc 
primum awctum fluminum accessu et sibi angustum: 

4 cf. Lucani Phars. IV 116 sq. hos campos Rhenm inundet, 
hos Bhodanus. || 21 cf. Lucani Phars. IV 77 sq. nec servant ful- 
mina flammas, quamvis crebra micent. 

1 in m. in.] in maceriam magnam £ in ruina m. Fortun. 
in miseriam magnam Haase, immersarum magna ui Schultess, 
minatio m. Ge. \\ 2 clarus] elatus E, latus Ge. \ onustus] ho- 
nustus codd. plerique || 3 rapida] rapta 9yEJ*T || 4 rhod. 
(E)JKH*L*] rodanum | rhenum (E)HZ] x&nxaix similiterque 1.8^ 
5 danubium e* sim, 10 trad. || 6 superfusi T] -fuse ^ -fuisse Z { 
10 impellit Michaelis^ i(m)plet <P impluit Z | non iam] non- 
dum X (?) II 12 madef.] labefacta Pinc. fort. recte || 13 promont.] 
promuntoria EZ || 14 laborantibus] labantibus Haase, labe 
ruentibus G. Miiller \\ 15 sibi ipse coU. riZ sibi s. l. P || 16 que 
-d-AZ] ow. ^Eo II 17 permanent] -manant ijTaase || 18 sic] si ^Fi, | 
diu] dum Kroll \\ 19 coUigit] coUigitur ET || 21 fulm.J flumina 
^K^OPZ II 22 auctum ET] actum 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 27. 129 

iam enim promovet litus nec continetur suis finibus; 
ideo prohibentwr exire torrentes aguntque fluctum retro, 
pars tamen maior ut maligno ostio retenta restagnat 
et agros in formam unius laci redigit. iam omnia, 11 

6 qua prospici potest, aquis obsidentur: omnis tuniulus 
in profando latet et immensa ubique altitudo est. tan- 
tum in summis montium iugis vada sunt: eo in ex- 
celsissima cum liberis coniugibusque fugerunt actis 
ante se gregibus. diremptum inter miseros commercium 

10 ac transitus, quoniam quicquid summissius erat, id 
unda complevit: editissimis quibusque adhaerebant re- 12 
liquiae generis humani, quibus in extrema perductis 
hoc unum solacio fuit, quod transierat in stuporem 
metus. non vacabat timere mirantibus; nec dolor qui- 

15 dem habebat locum, quippe vim suam perdit in eo, 
qui ultra sensum mali miser est. ergo insularum modo 13 
eminent 'montes et sparsas Cycladas augent*, ut ait 
ille poetarum ingeniosissimus egregie, sicut illud pro 
magnitudine rei dixit 

20 omnia pontus erat, deerant quoque litora ponto, 

ni tantum impetum ingenii et materiae ad pueriles 
ineptias reduxisset: 

nat lupus inter oves, fulvos vehit unda leones. 

4/5 cf, Lucan. IV 99 sq. iam tumxdi collesque latent, iam 
flumina cuncta condidit una palus || 17 Ov. Met. II 264 || 20 Met. 
1 292 II 23 Met. I 304 

2 ideo (vel sic) Ge.] sed (vel set) | prohibentur Leo] pro- 
hibent || 3 ostio Z] hostio || 4 formam lyE] forma | lacij cf. Neue 
J« p. 781, Leo de Statii sUvis 1892 p. 15, CIL VI 1297, lacus 
L*Z II 5 iiua] qu(a)e lyP quam OZ || 7 eo in Ge.] in ea ^ 
ea del. Madvig, contra excelsissima del. Haase \\ 8 coniug.l 
cum iug. X II 9 diremptum T Fortun.] direptum || 12 extrema] 
-mum X II 14 nec Xq] ne ly-d-Z, cf. KUhner II § 157,8 \\ 15 suam 
uim coll. "EX II 17 cicladas trad. \\ 20 erat ^ et Ov. codd. N/l 
cf. Verg, ecl. 8, c8; Gell. 19, 9, 13 (Leo), erant £ et Ov. codd. 
M (man. rec.) e || 21 ni] nisi ijE 

Sbnecaii natvraIj. quaest. ed. Gexcke. '^ 



130 L. ANNAEI SENECAE 

14 non est res satis sobria lascivire devorato orbe terra- 
rum. dixit ingentia et tantae confusionis imaginem 
co^cepit, cnm dixit: 

expatiata ruunt per apertos flumina campos, 

. . . pressaeque labant sub gurgite turres. 5 

magnifice haec, si non curaverit, quid oves et lupi 
faciant. natari autem in diluvio et in illa rapina po- 
test? aut non eodem impetu pecus omne, quo raptum 
16 erat, mersum est? concepisti imaginem, quantam de- 
bebas obrutis omnibus terris caelo ipso in terram 10 
ruente — perfer: scies, quid deceat, si cogitaveris 
orbem terrarum natare. 

1 28. Nunc ad propositum revertamur. sunt qui 
existiment immodicis imbribus vexari terras posse, non 
obrui; magno impetu magna ferienda sunt; faciet pluvia 15 
segetes malas, fructum grando decutiet, intumescent 

2 rivis flumina, sed resident. quibusdam placet moveri 
mare et illinc causam tantae cladis accersere. non 
potest torrentium aut imbrium aut fluminum iniuria 
fieri tam grande naufragium? ubi instat illa pernicies 20 
mutarique humanum genus placuit, fluere assiduos im- 
bres et non esse modum pluviis concesserim, suppressis 
aquilonibus et flatu sicciore austris nubes et amnes 
abundare. sed adhuc in damna profectum est: 

4/5 Ov. Met. I 285 et 290 || 24 sed . . . estj versus vulgo 
falso perhibetur 

3 concepit Kroll et Barthel conl. l. 9] cepit || 5 labant] latent 
FA(?) et Ov. II 8 aut] an T | onine] om. ET || 10 terram gE] terra H 
11 perferl profer A(?) || 14 existiment H^Z] -mant lyEJl || 17 riuis] 
nimbis Joh. Muller \ moueri] mouere Haase, sed cf. § 7 deo 
uisum ordiri meliora, uetera finiri. \\ 18 accersere ffK^XZ] 
accessere E(>, cf BUcheler M.Bh. 39, 444, accenaere H* accen- 
dere F || 21 humanum] hominum H^A hom. hum. J genus 
hum. coll. 97 T II 23 auBtris] austri Skutsch \ nubes et anines 
(annes ^)] imbres et imbres FA nubes et imbres et amnes s 
rufyo II 24 dam(p)na] dam(p)num YX 



NATUR. QUAEST. LIB. in, 27. 28. 131 

sternuntnr segetes et deplorata colonis 

vota iacent longique perit labor irritus anni. 

non laedi terrae debent sed abscondi. denique cum 3 
per ista prolusum est, crescunt maria, sed super soli- 

5 tum, et fluctum ultra extremum tempestatis maximae 
vestigmm mittunt; deinde a tergo rentis surgentibus 
ingens aequor evolvunt, quod longe a conspectu veteris 
litoris frangitur. deinde ubi litus bis terque prola- 
tum est et pelagus in alieno constitit, velut admoto 

10 malo comminus procurrit aestus ex imo recessu maris. 
nam ut aeris ut aetheris, sic huius elementi larga 4 
materia est multoque in abdito plenior. haec fatis 
mota, non aestu (nam aestus fati ministerium est), 
attollit vasto sinu fretum agitque ante se. deinde in 

15 miram altitudinem erigitur et illis tutis hominum re- 
ceptaculis superest. nec id aquis arduum est, quoniam 
aequo terris fastigio ascendww^. si quis excelsa perlibret, 5 
maria paria sunt: nam par undique sibi ipsa tellus est 
(cava eius et plana [eiusj inferiora sunt, sed istis f a deo 

20 in rotundum orbis aequatus est), in parte autem eius 
et maria sunt, quae in unius aequalitatem pilae coeunt. 
sed quemadmodum campos intuentem quae paulatim 
devexa sunt fallunt, sic [cum] non intellegimus cur- 
vaturas maris et videtur planum quicquid apparet. at 



Isq. Ov. Met 1 272sci. 



4 prolusum] proclusum Xq perl. i^ || 6 surg.] fort. urgen- 
tibus Ge. conl. premit a tergo III praef. 1 || 7 euoluunt] -uit q 
{F^T Memm.) \ ueteris] interioris q antiqui Z || 8 terque] om.B. 
uel ter E ter 7f{?) \\ 10 c(om)minus] vel c(om)munis vel cum 
minus trad,, cominus FHL || 15 illisj illinc Kroll \\ 17 ascen- 
dunt Gron.] ascendet || 19 et plana] fort. et(iam) planis Ge. \ 
eius] om. "EX, editis Schultess \ sunt inf. coll. X | istis] totus 
Schultess I a deo] vel adeo trad. num ipsi[s] alveo ? || 21 uniusj 
uniuersam Schultess falso || 23 cum] om. T enim g, potes inter- 
dum, tantum (conl. II 1,4) corr. \ 7,^. ^\\ om.1» 'o-wX^o 



132 L. ANNAEI SENECAE 

illud aequale terris est ideoque, ut effluat, non magna 

mole se tollet, dum satis est illi, ut supra paria veniat, 

. leviter exsurgere; nec a litore, ubi inferius est, sed a 

6 medio, ubi ille cumulus est, defluit. ergo ut solet 
aestus aequinoctialis sub ipsum lunae solisque coitum 5 
omnibus aliis maior undare, sic hic, qui ad occupandas 
terras emittitur, solitis maximisque violentior plus aqua- 
rum trahit nec, antequam supra cacumina eorum, quos 
perfusurus est, montium crevit, devolvitur. per centena 
milia quibusdam locis aestus excurrit innoxius et ordi- 10 
nem servat (ad mensuram enim crescit iterumque de- 
crescit): at illo tempore solutus legibus sine modo 

7 fertur. ^qua ratione?' inquis: eadem, qua conflagratio 
futura est. utrumque fit, cum deo visum ordiri me- 
liora, vetera finiri. aqua et ignis terrenis dominantur, 15 
ex his ortus et ex his interitus est: ergo quandoque 
placuere res novo^ mundo, sic in nos mare emittitur 
desuper, ut fervor ignisque, cum aliud genus exitii 
placuit. 

1 29. Quidam existimant terram quoque concuti et so 
dirupto solo nova fluminum capita detegere, quae am- 
plius ut e pleno profundant. Berosos, qui Belum inter- 
pretatus est, ait ista cursu siderum fieri; adeo quidem 
affirmat, ut conflagrationi atque diluvio tempus assignet: 
arsura enim terrena contendit, quandoque omnia si- 25 
dera, quae nunc diversos agunt cursus, in Cancrum 



22 cf. Aetnae v. 122 et trahat ex pleno quod fartem con- 
trahat amnem. \ Berosi fr. 21 FHG II 510 



1 aequale] immo aequalius || 2 se] oni. PZ | toUet] tollit 
EF^ I dmn] uerum Ge. \ paria] maria EJ^K || 3 exsurg.] vel 
exurgere trad. || 4 ille] illi Ge. \ solet] vel sol et trad. || 5 aestus] 
ante sub T om. P || 9 deuolu.] peruoluitur q || 12 solutus] -tis F Jl || 
14 deo] adeo A || 17 nouae Fort.'] nouo || 18 desuper] post ut T 
om. P I cum] cura k \ exitii] exiti Skutsch \\ 22 profandant] 
-dantur Skutsch \ Berosos] -bub vulgo \ Belum Fortioi.] bellum || 
J^S qnandoquej quando EFT 



NATUB. QUAEST. LIB. m. 28. 29. 133 

convenerint (sic sub eodem posita vestigio, ut recta 
linea exire per orbes omnium possit); inundationem 
futuram, cum eadem siderum turba in Capricomum 
convenerit. illic solstitium, hic bruma conficitur: mag- 

5 nae potentiae signa^ quando in ipsa mutation^ anni 
momenta sunt. et istas ego receperim causas (neque 2 
enim ex uno est tanta pemicies), et illam, quae in 
conflagratione nostris placet, hoc quoque transferendam 
puto : sive animaZ est mundus sive corpus natura guber- 

10 nabile ut arbores ut sata, ab initio eius usque ad exi- 
tum quicquid facere quicquid pati debeat, inclusum 
est. ut in semine omnis futuri hominis ratio com- 3 
prehensa est et legem barbae canommque nondum 
natus infans habet (totius enim corporis et sequentis 

15 actus in parvo occultoque liniamenta sunt), sic origo 
mundi non minus solem et lunam et vices sidemm et 
animalium ortus quam quibus mutarentur terrena con- 
tinuit. in his fuit inundatio, quae non secus quam 
hiems quam aestas lege mundi venit. itaque non 4 

20 pluvia istud fiet sed pluvia quoque, non incursu maris 
<^seiy maris quoque incursu, non terrae motu sed terrae 
quoque motu: omnia adiuvabunt naturam, ut naturae 
constituta peragantur. maximam tamen causam ad se 
inundandam terra ipsa praestabit, quam diximus esse 

25 mutabilem et solvi in umorem. ergo quandoque erit 5 
terminus rebus humanis, cum partes eius interire de- 
buerint abolerive funditus totae, ut de integro totae 
inides innoxiaeque generentur nec supersit in deteriora 
praeceptor, plus umoris, quam semper fuit, fiet. nunc 

1 conuenerint] -nerunt gX || 5 ipsa mutatione «rZ] ipsa 
mutationes ^ ipsas mutationes Ge. || 8 hoc] i. e. huc, haec k \ 
transferendam Z] -dum || 9 siue] sine J^KP | animal Cudworth 
(Koler p. 475), cf. II 1, 4] anima || 10 ut s.] et s. ET || 12 ho- 
minis] ante futuri Jl post ratio g omnis q \\ 15 actus] partus 
Ge. I liniamenta Z Fort.l -mento | 21 sed add. Lipsius \ motu] 
motum P motus L^Z || 22 motu] orn. LZ || 24 inundandam] 
-danda q || 25 quandoque] Walddstel ttActur "^ ^ y^^i5i>sjixs^ss^ 
om. X magister s' / fuit sempex coll. q 



134 [L. ANNAEI SENECAE 

enim elementa ad id, quod debetur, pensa sunt: aliquid 
oportet alteri accedat, ut quae libramento stant, in- 
aequalitas turbet. accedet umori; nunc enim habet, 
quo ambiat terras, non quo obruat: quicquid illi ad- 

6 ieceris, necesse est in alienum locum exundet. uide 5 
ergo ne terra debeat minui, ut validiori infirma suc- 
cumbat. incipiet ergo putrescere, dehinc laxata ire in 
umorem et assidua tabe defluere. tunc exilient sub 
raontibus flumina ipsosque impeti^ quatient; inde aura 

7 tacta manabunt; solum omne aquas reddet, summi 10 
scaturient montes. quemadmodum in morbum trans- 
eunt sana et ulceri vicina consentiunt, ut quaeque 
proxima terris fluentibus fuerint, ipsa eluentur stiUa- 
buntque, deinde current, et hiante pluribus locis saxo 
[per] fretum saliet et maria inter se componet. niliil 15 
erunt Adria, nihil Siculi aequoris fauces, nihil Charybdis 
nihil Scylla: omnes novum mare fabulas obruet et hic 
qui terras cingit oceanus extrema sortitus veniet in 

8 medium. quid ergo est? nihilominus tenebit alienos 
menses hiems, aestas prohibebitur, et quodcumque terras 20 
sidus exsiccat, compresso ardore cessabit. peribunt 
tot nomina, Caspium et Rubrum mare, Ambrac^e et 
Cretici sinus, Propontis et Pontus, peribit omne dis- 

ISsq. cf. Anth. L. 31, 2 (FLM IV 69): Oceanus medium 
venit in imperium. 

1 aliquid] aliud 2. \\ 2 alteri] utri subaudi \ accedat] cedat 
E II 3 (h)uinori] humor Z humor humori E | enim] om. X (?) || 
6 alienum] cf. l. 19: alienos menses \ vide . . ne] i. e. forsitan, 
cf. Kiihner II § 189, 2 adn. 1 || 6 debeat minui Madv.] debeat 
minus ^ habeat minus Fortun. debito habeat minus Bad- 
stiibner || 9 impetu Fortun.^ impetus || 10 tacta] foH. tacti sc. 
montes Ge. nisi omnia subaudire mavis \ omne solum coll. q || 
12 consentiunt] fort. contagium sentiunt Ge. \ quaeque . . ipsa] 
sc. terrena \\ 14 deinde] dein Skutsch \ saxo] saxa q \\ 15 per 
del. Madvig] par Haase, fort. perinde Ge., per hiatum Voss 
meus II 16 unar. n. Sc.] caribdis nichil scilla trad. \\ 18 cingit] 
scingit X (?) j in] om. q \\ 20 quodc.] quic(um)q(ue) F{q) quic- 
qCuid) T II 22 ambracii] -aici ^ -ac\ Z \ 7,% Ct^\..\ ^«t^\<i.\ 1. 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 29. 30. 135 

crimen; conftuidetur quicquid in suas partes natura 
digessit. non muri quemquam^ non turres tuebuntur. 
non proderimt templa supplicibus nec urbium summa, 
quippe fugientes unda praeveniet et ex ipsis arcibus 
5 deferet. alia ab occasu, alia ab oriente concurrent: 9 
unus humanum genus condet dies. quicquid tam longa 
fortunae indulgentia excoluit, quicquid supra ceteros 
extulit, nobilia pariter atque adomata magnarumque 
gentium regna pessundabit. 

10 30. Sunt omnia, ut dixi , facilia naturae, utique 1 
<(quae)> a primo facere constituit, ad quae non subito 
sed ex denuntiato venit. iam autem a primo die mundi, 
cum in hunc habitum ex informi unitate discederet, 
quando mergerentur terrena, decretum est; et ne sit 

15 quandoque velut in novo opere dura molitio, olim ad 
hoc maria se exercent. non vides, ut fluctus in Ktora 2 
tamquam <numquam)> exiturus incurrat? non vides, 
ut aestus fines suos transeat et in possessionem terra- 
rum mare induca^? non vides, ut illi perpetua cum 

20 claustris suis pugna sit? quid porro? istinc, unde 
tantum tumultum vides, metus est, e mari et magno 
spiritu erumpentibus fluviis. ubi non umorem natura 3 
disposuit, ut undique nos, cum voluisset, aggredi posset? 
mentior, nisi eruentibus terram umor occurrit et, quo- 

25 tiens nos aut avaritia defodit aut aKqua causa pene- 
trare altius cogit, eruendi finis aliquando est. adice, 
quod immanes sunt in abdito lacus et multum maris 

2 quemquam] quemque lyET || 5 oriente] occidente k || 
8 adomata] num adulterata ? || 10 ut dixi] cap. 27, 2 \ utique 
quae Muret.] utique ^ uti q(uae) X ut quae E || 11 ad quae] 
atque iyL*Z || 13 discederet] sc. viundv^, -derent ET || 17 num- 
quam add, Ge. \\ 19 inducat? FZ] inducatur gXQ inducant 
(9y?)EHL* II 22 spiritu] impetu cod. Fal. \ non] oni. 2. \\ 25 aut] 
ante au. Ge. post auaritia ^ aut (bis Z) au. nos coll. L^Z, del. 
Gertz, auri Schultess, aut defodit del. Kroll \ aliqua] alia Ge. || 
26 cogit] coegit Gertz, qiiod reprob. Joh. Miiller \ eruendi Gertz\ 
eruenti ^, erumpendi Leo \ finis] f. is Gcrtz \ ali(\jiaa.da\ ^Ja.- 
quido L^Z, in iiquido add. G. Muller 



136 L. ANNAEI SENECAE 

4 conditi/ multum fluminum per operta labentium. undi- 
que ergo erit causa diluvio, cum aliae aquae subter- 
fluant terras, aliae circumfluant, quae diu coercitae 
vincent et amnes amnibus iungent, paludibus stagna. 
omnium tunc mare ora fontium implebit et maiore 5 
hiatu solvet. quemadmodum corpora nostra ad egestum 
venter exhaurit, quemadmodum in sudorem eunt vires, 
ita tellus liquefiet et aliis causis quiescentibus intra 
se, quo mergatur, inveniet; sed magis omnia coitura 

B crediderim. nec longa erit mora exitii: temptatur di- lo 
velliturque concordia. cum semel aliquid ex hac idonea 
diligentia remiserit mundus, statim undique ex aperto 
et abdito, supeme ab infimo, aquarum fiet irruptio. 

6 nihil est tam violentum, tam incontinens sui, tam 
contumax infestumque retinentibus quam magna vis u 
undae: utetur libertate permissa et iubente natura, quae 
scindit circuitque, complebit. ut ignis diversis locis 
ortus cito miscet incendium flammis coire properanti- 
bus, sic momento se redundantia pluribus locis maria 

7 committent. nec ea semper licentia undis erit, sed m 
peracto exitio generis humani extinctisque pariter feris, 
in quarum homines ingenia transierant, iterum aquas 
terra sorbebit, terra pelagus stare aut intra terminos 
suos furere coget, et reiectus e nostris sedibus in sua ' 
secreta pelletur oceanus et antiquus ordo revocabitur. ss 

8 omne ex integro animal generahitar dabiturque terris 
homo inscius scelerum et melioribus auspiciis natus. 
sed illis quoque innocentia non durabit, nisi dum novi 

1 conditi] condita X || 2 subterfiuant cod. Ops.] subterfluunt 
S^qZ superfluunt X subinfluunt ij \\ 3 circumfiuant] -fluunt 37H || 
4 etj oni. Q I paludibus] paludes X (?) || 8 aliis] alienis Ge. || 
9 sed] si jyEJ* | coitura] ruitura Grmi. \\ 11 ex hac aliquid, 
coll. VX I idonea] diutina Kroll \\ 16 unde trad. \\ 17 ortus 
locis coll. FA II 18 miscet inc.] incmdia miscere Vergilianum 
est II 19 pluribus locis] om. S^J* || 21 exicio FHL || 22 homines] 
i. e. ingenia hominum. cf. p. 129, 13 \\ 23 terra p.] terram p. 
iyF2(?)Z fort. auster p. Ge, || 24 et] num del. ? \ e] est k 
ee (L^?)Z 11 26 generabitur Fortwn.^ glot\a.b\tvii ^ citift.W Z 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 30. -^ UB. IV a. PBAEF. 137 

simt; cito nequitia snbrepit. virtus difficilis inventu 
est^ rectorem ducemqne desiderat: at sine magistro 
vitia discuntur. 



NATUEALIUM QUAESTIONUM 
LBBER IV A QUI PERTUR. 

5 Liber secundus, 

De Nilo. 

[Praefatio.] Delectat te, quemadmodum scribis, l 
Lucili virorum optime, Sicilia et officium procurationis 
otiosae, delectabitque, si continere id intra fines suos 

10 volueris nec efficere imperium, quod est procuratio. 
facturum hoc te non dubito; scio, quam sis ambitioni 
alienus, quam familiaris otio et litteris. turbam rerum 
hominumque desiderent, qui se pati nesciunt: tibi tecum 
optime convenit. nec est mirum paucis istud contingere 2 

16 su^eriorum: nobis ipsi molesti sumus, si modo amore 

8 cf. Sen. ep. 19, 5 tulit te longe a conspectu vitae saluhns 
rapida felicitas, provinda et procmatio . . : maiora deinde officia 
te excipient || 8/9 ibid. 22, 4 contentus esto negotiis, in quae de- 
scendisti . . non est, quod ad ulteriora nitaris \\ 13 — 15 ibid. 21, 1 
maximum negotium tecum habes. tu ttbi molestu^ es. 

1 sutr.] surrepit H | diflF. xiirtus coU. X || 2 at T] et AP 
etiam B^Z vulgo sed M |{ 4 liber quartus vulgo] cum libris III 
et IVb conflatus sine numero fertur in A 1. septimus Esc. 
(O III 2) 1. octauus EK*UT 1. decimus QH Esc. (N III 16) 
LM, IVa inde ab Haasio secemiiur a IVb, 1. secundus Ge. cum 
Diels II 6 de Nilo add. Ge. conl. III ,, 2 et IVa i, i || 7 Prae- 
fatio vulgo add. \ delectat te] delectate A(?) || 9 otiosae vulgo] 
ociose trad., negotiosae Ge. || 11 ambitioni] ambitiosi £F || 
12 ocio irad. \ hom. rerumque coll. EJK || 16 superiorum Ge.^ 
imperio si ^ in imperio, ^iFm^tun. in provincvla Leo^vcc:^^'»:^»'®^. 
Erasmtis \ ipsi] ipaia X (?) ac Z om. "E \ «v\ del. Gte-. 



140 L. ANNAEI SENBCAE 

quo apertior est adulatio, quo improbior, quo magis 
frontem suam perfricuit cecidit ali^am, hoc citius ex- 
pugnat. eo enim iam dementiae venimus, ut qui parce 

10 adulatur, pro maligno sit solebam tibi dicere Gallio- 
nem, fratrem meum, quem nemo non parum amat; 5 
etiam qui amare plus non potest, alia vitia non nosse^ 
hoc eum odisse. ab omni illum parte temptasti: in- 
genium BxiBpicere coepisti omnium maximum et dignis- 
simum, quod consecrari mallet quam conteri: pedes 
abstulit; frugalitatem laudare coepisti, quae sic a nobis i» 
resiluit, ut illos f nec habere nec damnare videatur: 

11 prima statim verba praecidit; coepisti mirari comitatem 
et incompositam suavitatem, quae illos quoque quos 
transit abducit, gratuitum etiam in obvios meritum 
(nemo enim mortalium uni tam dulcis est quam hicis 
omnibus): cum interim (tanta naturalis boni vis est), 
ubi artem simulationemque non redolet, nemo non im- 
putari sibi bonitatem publicam patitur — hoc quoque 
loco blanditiis tuis restitit, ut exclamares invenisse te 
inexpugnabilem virum adversus insidias, quas nemo 10 

12 non in sinum recipit. eo quidem magis hanc eius 
prudentiam et in evitando inevitabili malo pertinaciam 
te BXLspicere confessus es, quia speraveras posse apertis 
auribus recipi, quamvis blanda diceres, quia vera dice- 
bas; sed eo magis intellexit obstandum: semper enimss 

8/9 cf. Aetnae v. 227 ingenium sacrare. 

2 alienam Z] aliam | citius] potius (> || 3 ut . . . 4 sit vulao] 
quod . . . fit II 3 parce] vel parte irad. || 4 solebam tibi] swe- 
bant ibi q solebas mihi Pincian || 4 — 21] de distinctione cf. 
Stud. I 157 !; 6 etiam] et k (?) | alia g Finc.'] talia || 8 suspi- 
cere Z vulgo] suscipere || 9 conteri] interi k, consectari malles 
{sic vulgo) q. contueri Schultess || 10 quae] qua vulgo \ nobis] 
nostris moribus (maioribus L') L'Z, nouis moribus Haase, num- 
mis Turn, saeculi moribus ScJwltess || 11 illos] opes, libidines, 
inuidos temptavi \ hab.] havere Kroll \\ 13 quoque] (uel) propter 
X II 17 ubi . . . redolet] ut {sic cn) . . . redoleat Fortun. \\ 20 inl 
ui X J) 23 suspicere vulgo] suscipere ^ concipere A | sperau.J 
superaueras X 



NATUR. QUAEST. LIB. IV a. PRAEF. 139 

prehensus est, proficit, plus etiamnunC; si obiurgatus 
est, si erubuit. futuros multos in persona tua Plancos 
cogita et hoc non esse remedium tanti mali, nolle 
laudari. Crispus Passienus, quo ego nil cognovi sub- 

5 tilius in omnibus quidem rebus, maxime in distin- 
guendis et curandis vitiis, saepe dicebat adulationi 
nos non claudere ostium sed operire, et quidem sic, 
quemadmodum opponi amicae solet: quae si impulit, 
grata est; gratior, si efiEregit. Demetrium egregium 7 

10 virum memini dicere cuidam libertino potenti facilem 
sibi esse ad divitias viam, quo die paenituisset bonae 
mentis. ^nec invidebo', inquit, 'vobis hac arte, sed 
docebo eos, quibus quaesito opus est, quemadmodum 
non dubiam fortunam maris, non emendi vendendique 

16 litem subeant, non incertam fidem ruris, incertiorem 
fori temptent, quemadmodum non solum facili sed 
etiam hilari via pecuniam faciant gaudentesque de- 
spolient.' He', inquit, 'longiorem Fido Annaeo iurabo 8 
et Apollonio pycte, quamvis staturam habeas pitheci 

20 cum Thraece compositi; hominem quidem non esse 
uUum liberaliorem non mentiar, cum possis videri om- 
nibus donasse, quicquid dereliquisti.' ita est, mi lunior: 9 

9 Demetrii placitum deest apud Zellerum III l^ p. 767. 

2 persona tua] provincia tua Fortun. personam tuam Fincian. 
p. muta Leo, p. tuta Ge. praetorio tuo vel [in] personatos Boss- 
bach II 5 rebus] fort. sed add. Ge. \\ 6 vitiis] uitis Skutsch \ adula- 
tioni nos Muret.] adulationibus, c/1 Dial. 9, 1, 16 || 7 ost.] hostium 
trad. I operire Mur^ aperire || 10 cuidam] quidam k || 12 in- 
uidebo] inuideo X \ 13 qu(a)esito] cf. Cic. Farad. VI 46 \\ 
15 litem] aleam Muret. uicem Koler \ incertam fidem TZ] in- 
certa fide || 18 He' inquit] fautorem quaestuosum iam alloquitur 
adulator personatus \ Anneo n] an meo eo || 19 pycte] pictae vel 
picte ^ pycta Fortun. nvTttri Ge. \ pitheci cum Kroll] thecisum 
^•^•L^^^Z th®usum X, cum em. Lipsius, qui Threcis cum coni.: 
(at cf. P. J. Meieri de glad. Bom. Bonn. 1881 p. 34.), nani cum 
Friedldnder Sittengesch. Boms II ^ 485. | 20 Threce trad>, ct -ou^ci 
scr. ]] 21 uUum qZ] illum |1 22 ini\ m\l^c:^\i\ '¥\l£'i^'^ 



140 L. ANNAEI SENBCAE 

quo apertior est adulatio, quo improbior, quo magis 
frontem suam perfricuit cecidit ali^am, hoc citius ex- 
pugnat. eo enim iam dementiae venimus, ut qui parce 

10 adulatur, pro maligno 5it. solebam tibi dicere Gallio- 
nem, fratrem meum, quem nemo non parum amat^ $ 
etiam qui amare plus non potest, alia vitia non nosse, 
hoc eum odisse. ab omni illum parte temptasti: in- 
genium snspicere coepisti omnium maximum et dignis- 
simum, quod consecrari mallet quam conteri: pedes 
abstulit; frugalitatem laudare coepisti, quae sic a nobis lo 
resiluit, ut illos f nec habere nec damnare videatur: 

11 prima statim verba praecidit; coepisti mirari comitatem 
et incompositam suavitatem, quae illos quoque quos 
transit abducit, gratuitum etiam in obvios meritum 
(nemo enim mortalium uni tam dulcis est quam hicis 
omnibus): cum interim (tanta naturalis boni vis est), 
ubi artem simulationemque non redolet, nemo non im- 
putari sibi bonitatem publicam patitur — hoc quoque 
loco blanditiis tuis restitit, ut exclamares invenisse te 
inexpugnabilem virum adversus insidias, quas nemo so 

12 non in sinum recipit. eo quidem magis hanc eius 
prudentiam et in evitando inevitabili malo pertinaciam 
te suspicere confessus es, quia speraveras posse apertis 
auribus recipi, quamvis blanda diceres, quia vera dice- 
bas; sed eo magis intellexit obstandum: semper enim ss 

8/9 cf. Aetnae v. 227 ingeniuvi sacrare. 

2 alienam Z] aliam | citius] potius (> || 3 ut . . . 4 sit vulao] 
quod . . . fit II 3 parce] vel parte irad. || 4 solebam tibi] sole- 
bant ibi q solebas mihi Fincian || 4 — 21] de distinctione cf. 
Stud. 1 157 !, 6 etiam] et X (?) | alia g Finc.'] talia || 8 suspi- 
cere Z vulgd\ suscipere || 9 conteri] interi k, consectari maltes 
{sic vulgo) q. contueri Schultefs \\ 10 quae] qua vulgo | nobis] 
nostris moribus (maioribus L*) L*Z, nouis moribus Haase, num- 
mis Tum. saeculi moribus Schultess || 11 illos] opes, libidines, 
inuidos temptavi \ hab.] havere Kroll \\ 13 quoque] (uel) propter 
X II 17 ubi . . . redolet] ut {sic cn) . . . redoleat Fortun. \\ 20 inl 
ui X ]] 23 suspicere vulgo^^ suscipere ^ concipere X \ sperau.J 
superaueras X 



NATUR. QUAEST. LIB. IVau PRAEF. 141 

falsis a vero petitur aitctoritas. nolo tamen displiceas 
tibi, quasi male egeris mimum et quasi ille aliquid 
iocorum aut doli suspicatus sit: non deprehendit te 
sed reppulit. ad hoc exemplar componere. cum quis 13 

6 ad te adulator accesserit, dicito: Vis tu ista verba, 
quae iam ab alio magistratu ad alium cum lictoribus 
transeunt, ferre ad aliquem, qui paria facturus vult, 
quicquid dixerim, audire? ego nec decipere volo nec 
decipi possum: laudari me a vobis, nisi laudaretis 

10 etiam malos, vellem.* quid autem necesse est in hoc 
descendere, ut te petere comminus possint? longum 
inter vos intervallum sit. cum cupieris bene laudari, 14 

« quare hoc ulli debeas? ipse te lauda, dic: 'liberalibus 
me studiis tradidi. quamquam paupertas alia ^aderet 

15 et ingenium eo duceret, ubi praesens studii pretium 
est, ad gratuita carmina deflexi me et ad salutare phi- 
losophiae contuli studium. ostendi in omne pectus 16 
cadere virtutem et eluctatus natalium angustias nec 
sorte me sed animo mensus par maximis steti. non 

20 mihi in amicitia Gaetulici Gaius fidem eripuit; non in 
aliorum persona infeliciter amatorum Messalfowa et 
Narcissus, diu publici hostes antequam sui, propositum 
meum potuerunt evertere: cervicem pro fide opposui, 

1 a uero petittir] petita add. kV a uero petitura Z a 
fronte {vel aperte) optenditur Madvig, umbra petitur et de- 
inde ueritatia Joh. Miiller \ auctoritas 6re.] ueritas ^, cf. III 
17, 2 ^naturam mentitm' \\ 2 mimum H] nimium codd. plerique 
in unum LOZ || 4 reppulit L*Z] repulit ^ depulit q \ com- 
ponere] i. e. compone te {sic J^) || 5 uis tu] i. e. iubeo te, cf. 
Bentley ad Hor. Serm. II 6, 92 || 8 dixerim Ge.'\ dixerit ^ 
dixeris Gion. || 9 a uobis me coU. k || 10 in hoc] hoc, i. e. huc, 
Skutsch II 11 comminus K] cominus || 12 sit] fit A(?) || 14 pau- 
pertas] pauper •9> | alia suad. gZ] alias uaderet || 15 eo duc. 
Mu/r.'] obduceret | studii] studi Skutsch || 16 deflexi] -xit q \\ 
17 studium] ante cont. FA ante phil. ijE \ cont.] me contuli 
£M II 20 in amic.] inimicitia lyEJ* | U(a)etulici] est Cn. Corne- 
lius Lentulus G. poeta, cos. a. 779/26, qui ohiit a. 792/39 \\ 
21 am.] armatorum T, qu^d propos. G. Muller \ Messallina 
Fortun.] messala (messalia OZ) ^, sed cf. Cass. Dio 61, 16. 
Suet. Claud. 29. Sen. Lud. 13, 5 ^ 2S op^,\ ^"^^c>«^ tiV^b::^^ 



142 L. ANNAEI SENECAE 

nulluin verbnm milii, quod non salva bona conscientia 
procederet, excussum est; pro amicis onmia timui, pro 

16 me nihil, nisi ne parum bonus amicus fuissem. non 
mihi muliebres fluxere lacrimae, non e manibus ullius 
supplex pependi, nihil indecorum nec bono nec viro 6 
feci. periculis meis maior, paratus ire in ea, quae 
minabantur, egi gratias fortunae, quod experiri voluisset, 
quanti aestimarem fidem (non debebat mihi parvo res 
tanta constare); ne examinav^' quidem me diu (neque 
enim paria pendebant) , utrum satius esset me perire lo 

17 pro fide an fidem pro me; non praecipiti impetu in 
ultimum consilium, quo me eriperem furori potentium, 
misi. videbam apud Gaium tormenta, videbam ignes,# 
sciebam olim sub illo in eum statum res humanas de- 
cidisse, ut inter misericordiae opera habereto occidiis 
— non tamen ferro incubui nec in mare aperto ore 

18 desilui, ne viderer pro fide tantum mori posse.' adice 
invictum muneribus animum et in tanto avaritiae cer- 
tamine numquam suppositam manum lucro, adice victus 
parsimoniam sermonis modestiam, adversus minores w 
humanitatem adversus maiores reverentiam. post haec 
ipse te consule, verane an falsa memoraveris: si vera 
sunt, coram magno teste laudatus es, si falsa, sine 

19 teste derisus es. possum et ipse nunc videri [a] te 
aut captare aut experiri: utrumlibet crede et omnes 25 
timere a me incipe. Vergilianum illud exaudi *nus- 

26 sq, Verg. Aen. IV 373 

2 t., pro] pro timui pro X \\ 5 supplex] suplex FHP || 
7 gratias egi coll. EM |{ 8 (a)est.] existimarem tiRJl \\ 9 ne 
ngi-d-ZT Madv.] nec (i?)ilP | examinaui Michaelis] -auit ^ 
quidem me] quidem Z Madv. me quidem 97 E me T || 10 satius 
satis jy-d* II 12 ultimum] ultima Schultess, fort. ultimum me Ge. ' 
potentium] om. ^J* || 13 misi] me misi aut iui Gertz \\ 14 in eum 
meum X \\ 15 misericordiael miserie AFP | opera] exempla Z 
haberetur occidi Fortun.] naberentur occisi || 17 des.] dissilui 
9^£A I adice] nunc add. riX nunc quoque add. E || 22 memo- 
raueris MT vulgo'] -uerim || 23 teste] sc. te \\ 24 esj est Jl (?) | 
a del. Fortun. \ 26 exaudi vulgo\ excludi 



NATUR. QUAEST. LIB. IV a. PRAEF. 143 

quam tuta fides' aut Ovidianum *qua terra patet, fera 
regnat Erinys: in facinus iurasse putes' aut illud Me- 
nandri (quis enim non in hoc magnitudinem ingenii 
sui concitavit, detestatus consensum humani generis 

5 tendentis ad vitia?): omnes ait malos vivere et in 
scaenam velut rusticus poeta prosiluit, non senem ex- 
cipit non puerum non feminam non virum et adicit 
non singulos peccare nec paucos, sed iam scelus esse 
contextum. fagiendum ergo et in se recedendum est, 20 

10 immo etiam a se recedendum. hoc tibi, etsi dividimur 
mari, praestare temptabo, ut subinde te iniecta manu 
ad meliora perducam; et ne solitudinem sentias, hinc 
tecum miscebo sermones: erimus una, qua parte optimi 
sumus, dabimus invicem consilia non ex vultu audientis 

16 pendentia; longe te ab ista provincia abducam, ne forte 21 
magnam historiis esse fidem credas et placere tibi in- 
cipias, quotiens cogitaveris: hanc ego habeo sub meo 
iure provinciam, quae maximarum urbium exercitus et 
sustinuit et fregit, cum inter Carthaginem et Romam 

20 ingentis belli pretium iacuit; qiuie quattuor Romanorum 
principum id est totius imperii vires contractas in 



1 Ov. Met. 1 241 sq. \\ 5 Menandri fr. 951 FGG III p. 245 
KocJc II 9 — 14 cf. Sen. ep. 10, 1 fuge multittidinem, fuge paucitatem, 
fuge etiam unum non haheo, cum quo te communicatum velim. 
7, 8 recede in te ipsum, quantum potes. cum his versare, qui 
te meliorem facturi sunt; illos admitte, quss tu potes facere 
meliores: mutuo ista fiunt, et homines, dum docent, discunt. 



2 Erinys] erinis trad. \\ 4 sui ingenii coll. X || 5 ait] aut 
A ut P I malos] male H || 6 poetaj ante rusticus k potus 



Schultess conl. Hor. ep. 1 19,7 
sing.] in sing. iyJ*T | nec B^kZ' 



7 adicit] aditum A(?) || 8 non 
non ly^ II 9 reced.] redeundum 



(9y?)E II 11 marij malim 9y(A) | subinde te] subinde me J*T du- 
bium me ri duoium viae Tortun. || 12 perducam ad meliora 
coll. X II 14 sumus optimi coll. q Skutsch \ nonj et lyE^ et non 
E* om. T II 17 subj pro X \\ 18 etj om. ET || 19 carth. JKZJ car- 
taginem || 20 quae Gertz] cum [ quatuox trad. 



144 L. ANNAEI SENECAE 

unum locum vidit, Anto7iii atqae Pompeii fortunam 
/Zexit, Caesaris fatigavit, Lepidi transtulit, omnium 
22 cepit; quae illi ingenti spectaculo interfuit, ex quo 
liquere mortalibus posset, quam velox foret ad imum 
lapsus e summO; quamque diversa via magnam poten- s 
tiam fortuna destrueret: uno enim tempore vidit Pom- 
peium Lepidumque ex maximo fastigio aliter ad ex- 
trema deiectos, cum Pompeius alienum exercitum fage- 
ret, Lepidus suum. 

1 1. Itaque, ut totum inde te abducam, quamvis multa lo 
habeat Sicilia in se circaque se mirabilia, omnes in- 
terim provinciae tuae quaestiones praeteribo et in di- 
versum cogitationes tuas abstraham. quaeram enim 
tecum id, quod libro superiore distuli, quid ita Nilus 
aestivis mensibus abundet. cui Danuvium similem i5 
habere naturam philosophi tradiderunt, quod et fontis 

2 ignoti et aestate quam hieme maior sit. utrumque 
apparuit falsum: nam et caput eius in Germania esse 
comperimus, et aestate quidem incipit crescere sed, 
adhuc manente intra mensuram suam Nilo, primis 20 
caloribus, cum sol vehementior intra extrema veris 
nives mollit, quas ante consumit, quam tumescere 
Nilus incipiat; reliquo vero aestatis minuitur et ad 
hibernam magnitudinem redit atque ex ea demittitur. 

1 Antonii atque Ge.] aliudque O^q aliumque «y aliud quo- 
que X altamque Ald, hanc quae Koler, aluitque G. Miiller et 
(add. cum) Gertz, animumque et deinde fortuna (sic ^) Pincian. \ 
P.] pompei F fort. recte \\ 2 flexit Schultess] erexit ^ rexit ET 
Pal. mersit Gertz \ transtulit] transduxit SchuUess \ omnium] 
Antonii Schultess || 3 cepit] caepit HK decepit Schultess, vertit 
Michaelts, sed cf. iMcan. 1 111 (Rossb.) || 4 posset] posse X 
potest E I imum] unum 9yrJ(K.?)P || 10 in(de) te] mente «y(J)K || 
11 se] supra que X || 14 libro] in libro X \ superiore] cf III 
1,2; 26,1. ante libro E om. Z || 16 abundet T] habundet | da- 
nubium trnd. \\ 16 habere] om. tjS' \ philosophij num philo- 
logi ? cf. VI 26, 3 II 19 aest. . incipit] cf. Thomas Philol. Suppl. 
8,215 II 21 intra B^q] inter «yEAZ | 22 n. moUit] n. (niuis E) 
emoUit jyE || 23 ueroj om. q \\ 24 dem. gnpHJ^L-^] dimittitur 
cmSFJiP^Z 



NATUR. QUAEST. LIB. IV a. 1. 2. 145 

at Nilus ante exortum Canicnlae augetur mediis aesti- 
bus ultra aequinoctium. 

2. Hunc nobilissimum amnium natura extulit ante l 
humani generis oculos et ita disposuit, ut eo tempore 

5 inundaret Aegyptum, quo maxime usta fervoribus terra 
undas altius traheret tantum usura, quantum siccitati 
annuae sufficere possit. nam in ea parte, quae in 
Aethiopiam vergit, aut nulli imbres sunt aut rari et 
qui insuetam aquis caelestibus terram non adiuvent. 

10 unam, ut scis, Aegyptus in hoc spem suam habet: 2 
proinde aut sterilis annus aut fertilis est, prout ille 
magnus influxit aut parcior; 'nemo aratorum respicit 
caelum'. quare non cum poeta meo iocor et illi Ovi- 
dium suum impingo? qui ait 

15 nec Pluvio supplicat herba lovi. 

unde crescere incipiat si comprehendi posset, causae 3 
quoque incrementi invenirentur: nunc vero magnas 



1 Ltican. Phars. X 225 sq. NUtas neque suscitat undas ante 
Canis radios . . || 8 Amm. Marc. 22, 15, 6 imbres enim apud 
Aethiopas aut numquam aut per intervalla temporum longa 
cadere memorantur \\ 10 Lucan. VIII 147 in solo tanta est fiducia 
Nilo II 12 fort. Lucilii verba sunt (Ruhkopf) \\ 15 Tihulli I 7, 26 \\ 
16 cf. Lucan. X 237 \\ 17 — p. 146, 3 Lucan. X 309 sq. nunc 
omnes unum vires collectus in amnem nunc vagus et spargens 
facilem tibi cedere ripam 



1 exortum] ortum 9}Z ortus gE || S amnimn] annium FFT 
ut saepe, animum E^J*K amnem lyE' || 6 tantum] non tanto, 
c/. Kiihner II § 72, 4 adn. 9 \ usura] mensura q^ hausura 
Fortu/n. \\ 7 parte] sc. terrae vel Aegypti \ quae HAF] qua 
97FTZ quam £ || 10 spem] speciem ilF || 11 ster.] fertilis Z | 
fert.] sterilis kZ || 12 infl.] inluxit q \ partior trad.^ patior 
J*TZ I resp.] aspicit lyE, fort. in a^d. versus causa; ceterum 
non {ante nemo) poeta addere, Seneca consulto propter iocum 
omittere potuit. || 13 quare non] q. nunc EK | poeta meo] i. e. 
Ludlio I Ouidium] imm^ Tibulli versum adferri Muretus obser- 
vavit II 14 suum] cf. ^Ovidianus poeta' CIL 10, 6271 1 16 creace.iiQ.\ 
fort. Nilus add. Ge. 

Sbitxcas naturaij. QUAE8T. ed. Gerclte. "^^ 



146 L, A^AEI SEXECAE 

solitadines penragatas et in palndes diffbsiis j genti- 
bns sparsns crrca Philas prininm ex ts^ et errante 
colligitnr. Philae insnla est aspera et nndiqne prae- 
mpta; dnobns in nnnm eoitniis anmibns eingitnr, qni 
Nilo mntantnr et eins nomen femnt: nrbem tota com- 5 

4 ^leetitnr, ab bac Nilns magnns magis qnam Tiolentns 
egressns Aethiopiam harenas[qne]^ per qnas iter ad com- 
mercia Indici maris est, praelabitnr. excipinnt enm 

6 Cataractae, nobilis insigni spectacnlo locns: ibi per 
ardnas excisasqne plnribns locis mpes Nilns insm^t 10 
et vires snas concitat. frangitnr enim occnrrentibns 
saxis et per angnsta elnctatns^ nbicnmqne Yincit ant 
yincitnr, flnctnat et illic excitatis primnm aqnis^ qnas 
sine tnmnltn leni alveo dnxerat, violentns et torrens 
per malignos transitns prosilit dissimiLis sibi^ qnippe 15 
ad id Intosns et tnrbidns flnit; at ubi [in] scopnlos 
cantinm yerberayit^ spnmat^ et illi non ex natnra sna sed 
ex ininria loci color est^ tandemque eluctatus obstantia 
in yastam altitudinem subito <solo> destitntns cadit 
cuni ingenti circnmiacentium regionum strepitn. qnem so 

7 — 8 Lucan. X 308 praeveheris sterilesque diu metiris hare- 
nas. 314 qua redimunt (?j nostrum rubro commercia ponto || 
8 — 9 id. 318 (lapsusj excepere tuos et praecipites ccUaractae || 
12 . 17 cf. id. w. 319—322 \\ 20 — p. 147, 3 Sen. ep. 56, 3 . . 
quamvis audiam cuidam genti hanc u/nam fuisse causam urhem 
suam transferendi, quod fragorem Nili cadentis ferre non poiuit 

1 tfentibuB tjO^J^Z] et gentibus T ingentibus J^K(A) et 
ingentibu8 LOP, arenisque ingentibus DieJs conl. lAican. X 311: 
rmsus multifidas revocat piger alveus undas, ripisque cedentibus 
Ge. cf. Stud. 1 110 et Luc. X 310, centum riuis Leo \\ 2 Philas] 
immo Meroen: confusionem post Koelemm W. Barthel (diss. 
Gryph. 1904 sent. contr.) a/nimadvertit \ ex] a A || 5 urbem tota 
Ge.\ urbem totam ^ urbs totam Fortu/n. || 7 que om. Haase \ 
8 eumj cnim P autem i^E om. Z |{ 9 insignij insigno FJIP j 
18 primumj a/nte exc. £Z prius X {| 14 leni vulgo~\ leui |{ 16 fluit] 
fluxit Skutsch I inl oni. g*Z Fort. idem Diels \\ 17 cautium vel 
cantium codd. \ ilii et coll. k {{ 19 uastam altitudinem] uasta 
-dine (f | solo add. Bossb. \\ 20 ingenti] ingentium X \ regionum] 
jp0/f/ Btrepitu Q anie circ. Z 



NATUR. QUAEST. LIB. IV a. 2. 147 

perferre gens ibi a Persis collocata non potuit obtusis 
assiduo fragore auribus et ob hoc sedibus ad quietiora 
translatis. inter miracula fluminis incredibilem inco- 6 
larum audaciam accepi: bini parvula navigia conscen- 

5 dunt, quorum alter navem regit alter exhaurit, deinde 
mulirum inter rapidam insaniam Nili et reciprocos 
fluctus volutati tandem tenuissimos canales tenent, per 
quos angusta rupium effugiunt, et cum toto flumine 
effusi navigium ruens manu temperant magnoque spec- 

10 tantium metu in caput missi, cum iam adploraveris 
mersosque atque obrutos tanta mole credideris, longe 
ab eo, in quem ceciderunt, loco navigant tormenti 
modo missi; nec mergit illos cadens unda sed planis 
aquis tradit. primum incrementum Nili circa insulam, 7 

15 quam modo rettuli, Philas visitur: exiguo ab hac 
spatio petra dividitur (^'Afiaxov Graeci vocant, nec illam 
ulli nisi antistites calcant), illa primum saxa auctum 
fluminis sentiunt. post magnum deinde spatium duo 
eminent scopuli (Nili venas vocant incolae), ex quibus 

20 magna vis funditur, non tamen quanta operire possit 
Aegyptum. in haec ora stipem sacerdotes et aurea 

Amm. Marc, 22, 15, 9 unde atos (num accitos?) olim accolas 
usu aurium fragore assiduo deminuto necessitas vertere solum ad 
quietiora coegit. \\ 16 — 19 et p. 148, 2 Jjucan. Fhars. X 323 sqq. 

hinc^ Ahaton quam nostra vocat veneranda vetustas, 

terra patens primos sentit perculsa tumultus 

et scopuli, pla^it fluvii quos dicere venas, 

quod (num qui?) manifesta novi primum dant signa tumoris. 

1 a Persis] aspersis J^KP asperis fi \\ 2 fragore] frangore 
P frangere tj \ quiet.] equietiora KOP Ald. \\ 6 multuni] om. ET || 
10 adpl.] deploraueris Madv. \\ 11 que] om, mE itemque Madv. | 
atque] et q \\ 14 incrementum] annuum puto cl. p. 148, 11 ; non 
ortus unius Nili (§ 3) neque accessio (VI 8,5) est; de torrente (§ 5) 
cogitdbat LuKianus || 15 rett. E] retuli ^ | uisitur FH^JLZ] nasci- 
tur 9}EH^L^ Biels, cf. § 3 \ ab hac TZ] ab hoc d-JLP ob hoc 
^EO II 16 abaton] abatan X \\ 17 illa — 18 sentiunt.] post in- 
colae l. 19 coll. Gertz, immo prope Philas auctus visitur petra 
observata || 20 uis] ui Haase, sed cf. VI 8,4 et p. 153^0. ««^^ft. 
uis Bossb. uis flmninis Ge. 



148 L. ANNAEI SENECAE 

dona praefecti, cum sollemne ' venit ^acrum, iaciunt. 

8 hinc iam manifestus novarum virium Nilus alto ac 
profundo alveo fertur, ne in iatitudinem excedat, ob- 
iectu montium pressus. circa Memphim demum liber 
et per campestria vagus in plura scinditur flumina 5 
manuque canalibus factis, ut sit modus in derivantium 
potestate, per totam discurrit Aegyptum. initio didu- 
citur, deinde continuatis aquis in faciem lati ac turbidi 
maris stagnat: cursum illi violentiamque eripit latitudo 
regionum, in quas extenditur dextra laevaque totam lo 

9 amplexus Aegjptum. quantum crevit Nilus, tantum 
spei in annum est; nec computatio fallit agricolam: 
adeo ad mensuram fluminis . . respondet, quam fertilem 
facit Nilus. is harenoso ac sitienti solo et aquam in- 
ducit et terram: nam cum turbulentus fwit, omnem in is 
siccis atque hiantibus locis faecem relinquit et, quic- 
quid pingue secum tulit, arentibus locis allinit iuvatque 
agros duabus ex causis, et quod inundat et quod ob- 
limat. itaque quicquid non SLdivit, sterile ac squalidum 

10 iacet; si crevit super debitum, nocuit. mira itaque so 
natura fluminis, quod cum ceteri amnes abluant terras 
et eviscerent, Nilus, tanto ceteris maior, adeo nihil 
exedit nec abradit, ut contra adiciat vires nimiumque 
in eo sit, quod solum temperat: illato enim limo hare- 

2—5 cf. Lucani vv. 327—331 

1 sollemne JLl solle(in)pne || 2 manifestus iam colh X \\ 

3 latit. Fortv/n,.'] altitudinem ^, fort. ne <^ni8i]> in altit. Ge. | 

4 demum M. coll. q || 6 der.] diriuantium H^ || 9 cursum] que 
add. EO II 13 ad mens.] cf. III 16^ 2: ad temjms podagra re- 
spondet \ respondet] terra resp. Z resp. terra Haase^ regio add» 
Leo, ubertas humi add. Ge. || 14 harenoso EHG^Z] ar. ijPJl | 
ac] et i^E J(L?) || 16 terram ind. et aquam coV. o \ rait 6re.] cf. 
omnem, sed fort. turbo lentescit prasstat, fiat ^ nuat TZ Fort. H 
16 locis] sulcis Skutsch \\ 18 oblimat r^L^] obliniat FTZ oblinat 
-d-AP II 19 adiuit Leo et Skutsch] adiit Foi-tun. adiuuit (aud- KO) ^J 
20 nocuit] nocet Diels dub. || 23 nimium lyEL^] i. e. permultumr 
minimum FHJIP, fort nimirum et temperet Ge. remedium Leo 

et Skutsch II 24 temperat] -peret <j ( har. HJKOPTZ] ar. 



NATUR. QUAEST. LIB. IV a. 2. 149 

nas saturat ac iungit, debetque illi Aegyptus non tan- 
tum fertilitatem terrarum sed ipsas. Ula facies pul- 11 
cherrima est, cum iam se in agros Nilus ingessit: 
latent campi opertaeque sunt valles, oppida insularum 
5 modo exstant, nuUum in mediterraneis nisi per navigia 
commercium est, maiorque est laetitia gentibus, quo 
minus terrarum suarum vident. sic quoque, cum se 12 
ripis continet Nilus, per septena ostia in mare emitti- 
tur: quodcumque ex his elegeris, mare est, multos 

10 nihilominus ignobiles ramos in aliud f aquae litus 
porrigit. 

Ceterum beluas marinis vel magnitudine vel noxa 
pares educat, et ex eo, quantus sit, aestimari potest, 
quod ingentia animalia et pabulo snfficienti et ad 

15 vagandum loco continet. Balbillus, virorum optimus 13 
perfectusque in omni litterarum genere rarissime, auctor 
est, cum ipse praefectus obtineret Aegyptum, Hera- 
cleotico ostio Nili, quod est maximum, spectaculo 
sibi fuisse delphinorum a mari occurrentium et coco- 

20 drillorum a flumine adversum agmen agentium velut 
pro partibus proelium; cocodrillos ab animalibus pla- 
cidis morsuque innoxiis victos. his superior pars cor- 14 
poris dura et impenetrabilis est etiam maioram ani- 
malium dentibus, at inferior moUis ac tenera. hanc 

25 delphini spinis, quas dorso eminentes gerunt, submersi 



S est] om. i^P II 6 que est] que Oo est E || 8 ostia HKL] 
hostia II 9 eleg. ex his coll. lyE || 10 in aliud (alium gE) aqu(a)e] 
in aliud atque (et L*) aliud L*Z Fort., fort. in aliud aliunde 
Ge. fluuiis (?) inaequalibus porr. Shitsch \\ 11 porrigit] -gitur 
X II 13 pares] parces J*K* partes 7^ \ (a)estimari] ext. EL exst. K 
exist. fi om. P || 15 Balb.] babillus «yEO || 16 perf.] profectusque 
Fickert \ litt.] literarum (HJ) | rarissime X] -me uel -mus JK 
-mus Q -mi jyd-L^Z vulgo || 17 heracleotico] -eatico q -iotico 
£ -utio ri II 18 ostio ^yLZ] hostio | spect. Fortun.] ex(s)pectaculo 
<l>, ex septem, spect. Diels \\ 19 occurr.] concurr. «yE | cocodrill. 
<l>] sic semper, cf. Bitscheli op. II 461 , Diels et Brugmann 
Idg. Forsch, XV 1 \\ 21 pro partibus] per partes <j^ mr. 1<l<±. 
in JK J pToelmm;} tum add. Kroll, qvio Ge. 



160 L. ANNAEI SENECAE 

vulnerabant et in adversum enisi dividebant, rescissis 
hoc modo pluribus ceteri velut acie versa refugerunt: 
16 fugax animal audaci, audacissimum timido! nec illos 
Tmtt/ritae generis aut sanguinis proprietate superant 
sed contemptu et temeritate, ultro enim insecuntur 5 
fugientesque iniecto trahunt laqueo: plerique pereunt, 
quibus minus praesens animus ad persequendum fuit. 

16 Nilum aliquando marinam aquam detulisse Theo- 
phrastus est auctor. biennio continuo regnante Cleo- 
patra non ascendisse, decimo regni anno et undecimo, 10 
constat. significatam aiunt duobus rerum potientibus 
defectionem: Antonii enim Cleopatraeque defecit im- 
perium. per novem annos non ascendisse Nilum supe- 
rioribus saeculis Callimachus est auctor. 

17 Sed nunc ad inspiciendas causas, propter quas aestate i5 
Nilus crescat, accedam et ab antiquissimis incipiam. 
Anaxagoras ait, ex Aethiopiae iugis solutas nives ad 
Nilum usque decurrere. in eadem opinione omnis 
vetustas fuit: hoc Aeschylus, Sophocles, Euri- 

3 Amm. Marc. 22, 15, 20 audax iamen crocodilm monstrum 
fugadbus; ubi audacem senserit, timidissimum || 8 Theophr. cf. 
fr, 159 Wim. \\ 14 Callimachea ed. Schneider fr. 182 || 16 — p. 
151, 1 cf lAican. Phars. X 219 sq. 

vana fides veterum Nilo, quod crescat in arva^ 

Aethiopum prodesse nives \\ 
17 Anax. fr. A 91, Diels p. 322 || 17 — p. 151, 1 loh. Laurentius 
Lydus de mens. IV 68 p. 144 W. nsgl rfjg iv ^igsi r&v 'bdd- 
ro}V iTtiSdosag kva^aydgag qprjffl rccg rfjg Al^LOTtiag rrixO(iivag 
X^^vag &7toariXXsLV rov NstXov xal ravrrig iarl rijg do^rig 3 t' 
AlaxvXog xal 2o(poxXrlg xal Ei^QiTtidTig. \\ 19 Aesch. fr. 300 N. 
Suppl. 542 Kirchh. \ Soph. fr. 797 \ Eur, fr. 228 et Hel. 3 

1 enisi d-J^L^G^TZ] emisi AP emissi J^ emersi tj \ resoissis 
jyZ] rescisis FH recissis £ recisis A^ || 4 Tentyritae Fortun.] 
tanti rit(a)e ^ tintiritae H tintiri te Z tincture ij \\ 5 insec. 
tjTOq] insequuntur EHAZ |{ 8 theophrastus sic t^H^TZ trad. \\ 
11 aiunt] autem X \\ 12 enim] autem J om. XZ \ Cl.que] et Cl. £ 
et Cl. qua Z || 14 Callimachus EZ] -macus || 19 Aeschylus] 
aeschilus H eschilus Eo escilus 97 eschinus F^ escinus L 
aeschirua Z \ Soph.] sophodes ijOP 



NATUR. QUAEST. LIB. IV a. 2. 151 

pides tradunt, sed falsum esse argumentis pluribus 
patet. primo Aethiopiam ferventissimam esse indicat 18 
hominum adustus color et Trogodytae, quibus sub- 
terraneae domus sunt. saxa velut igni fervescunt non 
5 tantum medio sed inclinato quoque die, ardens pulvis 
nec humani vestigii patiens, argentum replumbatur, 
signorum coagmenta solvuntur, nullum materiae super- 
adomatae manet operimentum. auster quoque, qui ex 
illo tractu venit, ventorum calidissimus est. nullum 

10 ex his animalibus, quae latent, bruma umquam recon- 
ditur, etiam per hiemes in summo et aperto serpens 
est. Alexandriae quoque, <^quae> longe ab immodicis 
caloribus posita est, nives non cadunt; superiora pluvia 
carent. quemadmodum ergo regio tantis subiecta fer- 19 

15 voribus duraturas per totam aestatem nives recipit? 
quas sane aliqui montes illic quoque excipiant: num- 
quid magis quam Alpes, quam Thraciae iuga aut Cau- 



1 — p. 152, 1 Lydus pergit: 6 Ss niyicrog iv tpikoaofpoig 
^PaiucioLg SBviyiotg icvxiXiysi cpccGxcav trjv Ai&LOTtLocv ^d^sg^o- 
rdxr\v slvcci addidi St. 1 94^, ^vd^sv xocl SicctiocisG^^ai (corr. 
diocKaisrcci) rcc Gwiiara r&v TQcayXoSvr&v, otnvsg ov cpigovrsg 
rbv tjXlov vjtb rrjv yijv olxovGiv, o rs agyvQog xar* ixslvov rbv 
rditov ScTCO^oXv^ovrai xal ovSsybia vX7\ ovx icnor^iixErai. aXXoig 
rs Sh noXXovg slvai nora^io^g iTiTisnLivovg rm vorco, &v ovdiva 
dg&^LSv y.aiitSQ 'bnsQnsniivav 6q&v ^xiov(o8&v addidiy nXriiL- 
(iVQOvvra r& d^iQSi. \\ 

3. 8 Lucan. Phars. X 221 sq. testis tihi sole perusti 
ipse color populi calidique vaporibus austri. 



1 plur. argnm. coll. EH^-d-) || 2 priino] primam PJlT pri- 
mum Z II 3 color ad. coll. ET | Trogodytae Diels rest. cf.W. Sckulze 
(OHhogr. Marp. 1894 p. 24)] trogodit(a)e ^ trag- jyE Troglo- 
dytae vulgo, cf. Lydus \\ 4 sunt] propter calorem e Lydo add. 
Skutsch I igni] igne Skutsch || 9 uentorum] uentus lyE | est] om. 
P Skutsch II 10 bruma] post unq. coll. q ante etiam T || 12 Alexan- 
driae Fortun. 0*] alexandria | quae add. Z Fortun. \\ 14 recrio] 
om. JK(^*) ante subi. coll. L || 16 numquid] numquam i2(?)F*^4 
17 Thr.] traci(a)e ^ | aut] quam "ETK^^^ 



152 L. ANNAEI SENECAE 

casus? atqui horum montium flumina vere et prinia 
aestate intumescunt, deinde hibemis minora sunt: quippe 
vemis temporibus imbres nivem diluunt, reliquias eius 

20 primus calor dissipat. nec Rhenus nec Rhodanus nec 
Hister nec Cajstrus subiacens Tmolo aestate proveniunt: & 
et iUis altissimae ut in septemtrionibus iugiter sunt 
nives. Phasis quoque perinde <(ad> tempus et .Bory- 
sthenes crescerent, ut nives flumina possent contra 

21 aestatem magna producere. praeterea si haec causa 
attolleret Nilum, aestate prima plenissimus flueret; tunc lo 
enim maxime integrae adhuc nives ex moUissimoque 
tabes est: Nilus autem per menses quattuor liquitur 
et illi a^qualis accessio est. 



1 — 12 Lucan. Phars. X 223 sqq. 

adde, quod omne caput fluvii, quodcumque soluta 
praecipitat glacies, ingresso vere tumescit 
prima tdbe nivis. 
12 cf. Lucan. Phars. X 217 sq. 226 sq. 229—236. \\ 14 cf. Tha- 
letis fr. A 16 Diels p. 12 || 14 — p. 153, 4 cf. Lucan. Phars. X 
239-241; 244 sqq. 



1 et prima uere coll. ^ || 2 hibemis] i. e. etiam quam 
hiherna || 3 uemis] desinit H et Palai. 1540 \ diluunt] desinit 
F I reliquias t^EL^TZ^] reliquas APZ^ || 4 dissipat] dissoluit 
£ I renus et rodanus plerique codd. \\ 5 hister] hyster LZ yster 
vel ister fj | nec caistms trad] nec ei ystms E om. T defendit 
Koeler, cf. Stud. I 96 \ subiacens Tmolo Ge. ibid.] subiacent 
molo (malo ^L) ^ subiacent thmolo T || 6 et] i. e. ^und doch* \ 
alt.] ante iugiter E | utL*^Z] om. EJL | iugiter] iugis L*Z | 
7 Phasis — 8 niues] om. ri \ 7 perinde ad Ge.] per indie JIP 
perendie T proinde E per idem L*Z vulgo \ tempus] sc. vemale, 
cf. l. 5, tempore E | Borysthenes Muretus] boristenes L*TZ horis 
tenes EAP(^) || 8 ut niues] t. e. vel si nives, si n. L*Z vulgo, 
om. JK I possent (-sint E^) flum. coll. ET |{ 11 maxime] maxi- 
m(a)e et ^, fort. cum maxime Ge. \ moll.] moliss. 2,{-9') | que] 

quae ET qua L* || 12 quatuor vel \\\\ trad. \ liq.] reliquitur T || 
13 equalis tjL^Z'] qualis 



NATUR. QUAEST. LIB. IV a. 2. 153 

Si Thaleti credis^ etesiae descendenti Nilo resistunt 22 
et cursum eins acto contra ostia mare snstinent: ita re- 
verberatus in se recurrit nec crescit sed exitu prohibitus 
resistit et quacunique mox potuit vi con^restus erumpit. 
5 Euthymenes Massiliensis testimonium dicit: ^nayi- 
gavi' inquit ^Atlanticum mare: inde Nilus fluit, maior, 
quamdiu ^fesiae tempus observant; tunc enim eicitur 
mare instantibus ventis. cum resederunt, et pelagus 
conquiescit minorque descendenti inde vis Nilo est. 
10 ceterum dulcis mari sapor est et similes Niloticis beluae.' 
quare ergo, si Nilum etesiae provocant, et ante illos 23 

1 — 4 Lucan. X 239 sqq. 

Zephyros . . quoium stata tempora flatus 

continuique dies ... (244) quod aquas . . 

adsiduo fei'iunt coguntque resistere flatu. 

Ule mora cursus adversique obice pimti 

aestuat in campos. 
5 Euthym. fr. FHG IV p. 408 \\ 5—10 Lydus p. 145: Eifdv- 
^ivrig 8* 6 MccoaaXLoarTig (priol dianXs^ocei ri^v ktXccvtiTiriv ^d- 
Xarrav i^ ixsivrig t* Idstv rbv NstXov ixtQi^ovra, xal rdrs fi&X- 
Xov ^aiytbv add. ?y dyxovod^ai, Qrav oi XsydiJusvoi iri^GLOL nviaOL ' 
rors yoQ cpriOLv i^aid^siod^aL vnb r&v icviiuov rrjv d^aXarrav^ 
rovroDv 6h navofLBvcav riOvxci£sLV. yXvxv ds Oxsdbv rb rijg jirXav- 
rixfjg &aXdrrris vdag, xal Oftota ^roc add, Bekkery ravrr^g driQLa 
rotg rov NsiXov. || 6 — 10 cf Lucan. X 255 sqq. (p. 158 ad § 6 
exscr.) II 11 J9. 154,18 Lydus &vrLXiysL Sh xalravrrj tJ So^rj 6 Zsvi- 

1 Th.] taleti JKP talem T | etesiae] ethesiae 97 TZ et esie 
E JIP I descendenti Fortun.'] descendente L*Z discedente ET di- 
scedent 97>IP(^) || 2 cursum Diels^ cursu ^ cuxsus ri \ ostia 
LTZ] hostia | mari L] maris j ita reu.] iam reu. T inreu. E 
ita uerb. Z || 4 quac. EJLTZ] quecumque KO(A?)P* quoc. ri \ 
mox potuit] num strix patuit ? \ ui cong. Ge. Skutsch] inconcestus 
4^ incongestus T incontextus ri in se concestus L^Z inconces- 
8U8 E in concessa Diels, in circumiecta Bossb. \\ 5 Euthym.] 
euchimenes ^ eutimenes Z | 6 atl. Z] athlanticum q athal. B^X \ 
inde] unde E || 7 etesiae] ethe8i(a)e «yL*Z esie E^P(^) || 8 re- 
sederunt L*Z Madvig] resederit ^ -derint vulgo || 9 minorque] 
maiorque T falso \ descendenti lyT] -dentis | uis] i. e. copia 
aquarum \\ 11 ete8i(a)e L*Z] ethesie | prouocant et ante ri\ -cante 
tante EAP -cant et tantae L* -caiit «biiXfe ^'^TT* 



154 L. ANNAEI SENECAE 

incipit incrementum eius et post eos durat? praeterea 
non fit maior, quo illi flavere vehementius, nec re- 
mittitur incitaturque, prout illis impetus fiiit: quod 
fieret, si illorum virilDus cresceret. quid, quod etesiae 
litus Aegyptmm verberant et contra iUos Nilus de- s 
scendit, inde venturus unde illi; si origo ab illis esset? 
praeterea ex mari purus et caeruleus efflueret, non ut 

24 nunc turbidus venird;. adrfe, quod testimonium eius 
testium turba coarguitur. tunc erat mendacio locus; 
cum ignota essent extema, licebat illis fabulas mittere; le 
nunc vero tota exteri maris ora mercatorum navibus 
stringitur, quorum nemo narrat initinm Nili aut mare 
saporis alterius: quae natura credi vetat, quia dulcissi- 

25 mum quodque et levissimum sol trahit. praeterea quare 
hieme non crescif ? et tunc potest ventis concitari is 
mare aliquan^o quidem maioribus: nam etesiae tem- 
perati sunt. quod si e mari ferretur Atlantico, semel 
oppleret Aegjptum: at nunc per gradus crescit. 

26 Oenopides Chius ait: hieme calorem sub terris 

xag cpdcTtoav tb pihv yXvnv xal XsTtrbv vdcoQ i^itb rov iiXlov &vaQ' 
Ttcc^sGd^ocL, xal rgdnoLg ccjtaGiv ccX^vqccv bIvcci n&cccv &dXccC6aVy 
xal ^r\Slv dXTi^-lg slvai rovro {rovroav KrolJ). el yccQ rofjro fjv, 
Tial r& %Biii&vi av iitBdidov 6 NBtXog xal Irt ^iaXXov, oaq) %al 
^iaioriQa i] r&v Scvi^av (pOQa. ^rt dh xal iXvmSrig iiaXXov xocl 
nvavovg cpalvBrai, ZjtBQ dXXdTQiov d^aXarriaiv 'bddrcov. || 19 cf. 
Oenopidis fr. 11 Diels p. 240 

2 flauere Fortun.] fauere || 4 ethesiae i^L^^Z] esie Eit ) 
5 litus fi^Z] littus J^ lutus E | Aegyptium (Z) vulgo] egyptum 
vel egiptum trad. egipti L* egyptus T om. ti \\ 6 illi si iyL*TZ] 
illis II 7 effl.] afflueret «?E || 8 ueniret Fortun.] uenit 4> euenit 
L* auenit P^, ueniet Skutsch [ adde vulgo (P ex sil.)] age ) 
9 mendacio] -tio (9y)EL?TZ -no AP || 10 licebat Z vulgo] hbe- 
bat ^ si libebat Uaase \ mittere] sc. ah externis lito^'ilms? mis- 
cere Uaase || 11 exteri] exceri JKP(^) om. T | ora Z] hora 1 
12 initium (ii?)L*TZ Uaupt] nuntium [ Nili] nilum ri || 13 qu(a)e 
OP] que et JKT quam lyEL* quid Z ^quod et vulgo, fort. quem 
vel idque Ge. || 16 crescit T Fortun.] crescunt || 16 aliquanto L"Z] 
aliquando | ethesiae codd. plerique || 17 atl. Z] athlantico codd. 
plerique \\ 18 atj ac APZ 



NATUR. QUAEST. LIB. IV a. 2. 155 

contineri, ideo et specus csJidoB esse et tepidiorem 
puteis aquam, itaque venas intemo calore siccari. sed 
in aliis terris augeri imbribus flumina: NQum quia 
nullo imbre adiuvetur, tenuari, deinde crescere per 

5 aestatem, quo tempore frigent interiora terrarum et 
redit rigor fontibus. quod si verum esset, aestate flu- 27 
mina crescerent omnia, putei aestate abundarent. de- 
inde calorem hieme sub terris esse maiorem a<it> — 
quare? specus et putei tepent, quia aera /rigentem ex- 

10 trinsecus non recipiunt: ita non calorem habent, sed 
frigus excludunt. ex eadem causa aestate frigidi 5unt, 
quia arf illos remotos seductosque calefactus non 
pervenit. 

Diogenes Apolloniates ait: *Sol umorem ad se 28 

15 rapit: hunc adsiccata tellus ex mari ducit, (^ipysum ex 

14 JDiog. Apoll. fr. A 18 Biels p. 344 \\ U—p. 156, 9 Lydus: 
iis&' hv jdioyivTig 6 jijtoXXoiviaxTig q>r\Gl rov riXiov ccQTtd^ovtog 
ZT]v vyq6rr\xa ^Xv.sc%'ca vnb rfjg {yfjg KrolT) ^riQ&g xbv Nsilov 
iic rfjg d^ccXdrrrig' ariqayycaSrig yaq xara (pvGiv VTtaQ^ovGa xai 
diarsrQr\yiivri iXnSL nQbg ^avrrjv rb 'byQdr, xal Sffcd ^iaXXov ^riQO- 
riQa r] yf] rfjg Alyvnrov^ rooovroo nXiov iXxsi TtQbg ^avrrjv rrjv 
vorida, •nad^dTtSQ rb ^Xaiov iTtl rwv Xv%v(av i%sl6s itXiov OQ^a, 
OTtri xal danavarai vitb rov nvQdg. \\ 14 sq. Lucan. X 260 . . 
sol rapit. 

1 calidos L*TZ] cauosos ^, uaporososXeo || 2 aquam L*TZ] 
quam || 3 augeri L*Z] augent ^ augeotur T augeri tum Madv. \ 
flumina imbr. coll. ET || 6 rigor] uigor SchoUus Haase \ flumina 
— 7 aestate] ovi. ^ \\t omnia Madv.] omnes ^ omnia add. s. 
flumina L*Z ante omnes add. Hame \\ 8 ait . quare? sp. Ge.] 
aquarespecus ^ at quare sp. L*Z aqua et sp. r^ \\ 9 frigentem 
Leo et Skutsch] et rigentem ^ et om. jyL*TZ || 11 estate lyL^TZ] 
est. at (ac JK) sequente re- ^ est aer E, calente a^re Skutsch \ 
frigidi sunt Diels] frigidunt ^Z refrigidunt JP*(^) refrigidiunt 
K refridunt P^ refugidunt frigidus E frigidum L frigebunt T 
frigescunt g, frigidi fiunt Skutsch, fort. ^aS^re frigidiores sunt 
Ge. II 12 ad illos L*] illos Z ad illo T ab illo ^ in illos Madv. \ 
seductos] sed ductos >IPZ | calefactus] aer add. antea jyL*T 
(cf. E supra), postea Z || 15 ipsum] vel mare exhaustum Ge. 
cum ^ tum Z vulgo et ri \ ex^ om. "Ei^T 



156 L. AMNAEI SENECAE 

ceteris aquis. fieri autem non potest, ut ima sicca si^ 
tellus, alia abunde^: sunt enim perforata omnia et 
invicem pervia, et sicca ab umidis sumunt. olioquin 
nisi aliquid terra acciperet, exaruisset. ergo undique 
sol trahit, sed ex his, quae prem^Y, maxime: haec me- s 

29 ridiana sunt. terra cum exaruit, plus ad se umoris 
adducit: ut in lucemis oleum illo fluit, ubi exnritnr; 
sic aqua illo incumbit, quo vis caloris et terrae aestii- 
antis arcessit. unde ergo trahit? ex illis scilicet par- 
tibus semper hibemis: septemtrionales exundant. ob lo 
hoc Pontus in infemum mare assidue fluit rapidus 
(non ut cetera maria altematis ultro citro aes^ibus) 
in unam partem semper pronus et torrens. quod nisi 
factis itineribus, quod cui<^que^ deest, redderetur, quod 
cuique superest, emitteretur, iam aut sicca essent om- is 

30 nia aut inundata.' interrogare Diogenem libet: qnare; 



2 cf. Lucan. Phars. X 247 sq. sunt qui spiramina terris esse 
putent II 4 cf. Aetnae v. 155 sqq. quod si spissa foret, solido si 
staret in oinni^ . . . tellus. adde 129 sqq. \\ 4/6 cf Aetnae v. 176 
introrsus cessante solo trahat undique venas (Aetna). 



1 ut ri'L^QZ'] aut EA | ima s. 6re.] una sicca i^L^ uia Bicca 



£ uia suta X auia suta F alia sicca TZ | sit 97 Z] sic ) 
2 (h)abundet ^ | enim] om. JKT || 3 alioquin L*Z Madv.'] aJi- 
quando. ^, ubique. iam diu Leo, aliqua. unde (vel inde) 6re.| 
4 aliquid] liquidi add. Geriz, aliunde Diels olim coni. \ undique 
L*^Z] undi X unde lyE undas Fort. || 5 trahit, sed] tralut? 
scilicet Madv. | premit Z Fromondus] premunt ^, promunt 
Koeler, premuntur Ge. \ haec] om. A || 9 trahit] sc. terra aestuans | 
10 septemtrionales {vel -lia) Ge. ] -ualis ^ -nalibus tj -nalibuB 
unde g vulgo \ exundant.] exundat. «y exundat ob . . . et fluit 
Madv. II 11 mare] desinit Z in fol. (J2^ || 12 citro] citroque E | esti- 
bus g*T] estatibus j| 13 factis Dieh] fac(it) his 4> facit hisqueEO 
f aceret his yi T, fieret his Pincianus, facile his Madvig \ cuique T] 
cui ^ cuiquam E || 16 libet] licet E | quare, cum pertusa sint 

DieW] qr cum pertusa sunt T qr (= quasi, qr 0) compertus 
(-tis P) as (alUB K almus lyE animus JO) 4> quasi percussa sint 
L quare, si pertusa viis sunt Madc, fort. quare, quoniam per- 
tusa 8unt et commeant Ge. 



NATUB. QUAEST. LIB. IV a. 2. 157 

cum pertusa sint cuncta et invicem commeeiit, non 
omnibus locis aestate maiora sint flumina. ^Aegyptum 
sol magis percoquit: itaque Nilus magis crescit'. sed 
<(quomodo fieri potest, ut absumptis aquis non solura 

5 hic abundet sed^ in ceteris quoque terris aliqua flumi- 
inibus fiat arfiectio? deinde quare ulla pars terrae sine 
umore est, cum omnis ad se ex aliis regionibus trahat, 
eo quidem magis quo calidior est? deinde quare Nilus 
dulcis est, si haec illi e mari unda est? nec enim uUi 

10 flumini dulcior gustus .... 

E capitibus, quae in l.bro archetypo perierunt, haec ex- 
cerpta in librum de mensibus quartum receperat loh. Lauren- 
tiu8 Lydus cap. 68 (p. 146 W.): 

6 8a ^HQodorog (II 24) naQa Jtdvrov rcbv %ora- 1 

15 iiGiv shtBiv rov 7]kLOV rb vyQdv q)r]6L^ ri^v TtQo^yeiov 

vdrov ^(hvYjv diarQSxovra^ TtQog dl rc5 d^SQev JtQog fioQQav 

BxxXCvovra ixxaXel^d^aL rbv NeiXov xal 8ia ravrrjv ri^v 

airCav avrbv avaxeiGd^ai xara rb d^SQog. 

ol de AiyvTtrioC (pa6v rovg (Bekker, rag trad,) 2 

20 irrj^Covg 7td6ag i^ viteQreQOv rag ve(pekag iTtl rbv v6- 

rov ii^iod-ilv xal ixeid^ev ^aQeCag xaraq^eQO^evrjg ^QOxrjg 

avapXv^eiv rbv Nellov, 

ad § 3 et 4 Amm. Marc. 22, 15, 5: adfirmant aliqui phy- 
sicorum in subiectis septentrioni spatiis, cum hiemes frigidae 
cuncta constringunt (-gant Skutsch), m^gnitudines nivium con- 
gelascere easque postea vi flagrantis sideris resolutas fluxis umori- 
bus nubes efficere gravidas, quae in meridianam plagam etesiis 
flantibus pulsae expressaegue tepore nimio incrementa ubertim 
suggerere Nilo creduntur (cf. Stud. 1 101 et infra p. 159). 

et Lucani Phars. X 242 sq. (de etesiis): 
vel qtwd ab occiduo pellunt tot nubila caelo 
trans noton et fluvio cogunt incumbere nimbos (cf. Diels p. 12). 

1 commeent (et antea cmn) Fortum.] commeant ^ || 2 sint] 
STint fjE fort. recte \ Aegyptum — S crescit Diogeni dedi || 
3 itaque] ita ET || 4 quomodo — 5 sed] add. Ge. \\ 6 adiectio 
ET] abiectio || 7 est] om. ET || 8 quidem] quod JP que ri \\ 

9 haec] hoc EJKT illi e «y(L?)T] illic e >LP illi cum E 

10 gustus] desinit 4> 



168 L. ANNAEI SENECAE 

3 "E(poQ6s YB iiiiv 6 Kviialog (fr. 108 F, H. G. I 
p, 263) iv rri %Q(hrri r&v i6tOQi&v (pr]6Lv &Qaiav slvai 
^aro: (pv6iv ri)v Atyvnxov xal xar' sros in:ayo(iBvrjs 
iXvos 'bno xov NbCXov 6xBva'yov6^ai^ rbv Sl Ttotafibv 
dCxrjv IdQcbxos xaxa xbv xaiQbv rov xaiifiatog ijcl ta 5 
xov(p6xBQa xal aQai6xBQa xaxaQQBtv. 

4 akka xal ®Qa6vdXxrjs 6 &d6tos (cf. Posidonii 
rell. ed. Bake p. 98 et Strabo I 21) tovs itrj^covs 
(prj^lv il^cjd^Biv tbv NbIXov* tr^s yaQ AI^iotcCcls 'binjkois 
TtaQcc ta xad^^ rjfias '6qb6l d 1^^6)6 [livrjs ijtodBxoiidvris lo 
tB tas vB(pikas ^Qbs tcbv itrj^Ccov md-ovfiivas ix8id6vai 
{ijti8i86vai coniecerim) tbv NbZXov — 

5 (bg xal KaXXi^d^ivTjs 6 IlBQLTtatrjtLxbs (fr. 6 
S. B. A. p. 12) iv tG) tBtccQtm ^i^XCfp t&v ^EXXtjvlx&v 
(pr]6iv iavtbv 6v6tQatBv6a6%'av AXB^dvSQfp t^ M(x/xbS6vi ih 
xal yBv6}iBvov iTtl rijg Ald^iOTtCas bvqbIv tbv NbIXov 
e^ aTCsCQCov 6[iPqg)v xat ixeCvrjv yBvo[iivG)v xataq)SQ6- 

[IBVOV. 



ad § 5 Lucani Phars. X 368 sqq.: 

quae tibi noscendi Nilum^ Roniane^ cupido est. 
et Phariis Persisque fuit Macetumque tyrannis 
270 nullaqu>e non aetas voluit conferre futuris 
notitiam, sed vindt adhuc natura latendi 

(uhi Neronis cupido vix respici eodem potuit modo quo a Seneca 
VI 8, 3. natura latendi: cf. iv ^oc^st vel iv pdd^H § 9). 

summus Akxander regum, quem Memphis adorat^ 
invidit Nilo misitque per ultima terrae 
Aethiopum lectos. illos rubicunda perusti 

275 zona poli tenuit: Nilum videre calentem. 
venit ad occasus mundiqus extrema Sesostris 
et Pharios currus regum cervicibus egit, 
ante tamen vestros amnes Bhodanumque Padumque 
quam Nilum de fonte bibit. vesanus in 07'tus 

280 Cambyses longi populos pervenit ad aevi 
defectusque epulis et pastus caede suorum 
ignoto te, Nile, redit. 

(de hoc excv/rsu historico Senecae a Posidonio tradito cf. Diels 
p. 19 sq. Callisthenes fuit inter lectos.) 



NATUE. QUAEST. LIB. IV a. FRAGMENTA. 159 

dXXa xal jdvnaCaQxog (fr. 52 F. H. G. II p. 251) 6 
iv IIbqMg) yfig ix trjg ^ArXavrixijg d^aXdrrrjg rbv Nsl- 
Xov &vaxBl6d'ai /3oi5A£rat. 

[desunt Posidonii et lubae doctrinae.] 7-8 

5 noixCXai iikv ovv al tcbqI avrov do^ai^ rb d' aXrj- 9 
^ig xara roijg avd^QWTtovg rscjg oidaiiov' xard yaQ rb 
X6yiov *r6 d' drQsxkg sv fiad-Bt i6ri (pdd^si i6r( con- 
iecerirnf. 

ad § 6 (et cap. 2, 22) Lucani Phars. X 255 sqq. 
rumor ab oceano, qui terras alligat omnes, 
exundante procul violentum erumpere Nilum 
aequweosque sales longo mitesctre tractu (cf. Diels p. 14). 

ad § 7 Lucani Phars. X 258 sqq.: 
nec non oceano pasci Phoebumque polumque 
credimus. hunc calidi tetigit cum brachia cancri, 
sol rapit atque u/ndae plus quam quod digerat aer 
tollitur: hoc noctes referu/nt Nihque refundunt. 
(cf. Diels p. 16 et p. 8 sq. , Studia mea 1 102 sq. Posidonii rell. 
ed. Bake p. 66 sq.) 

Amm. Marc. 22, 15, 6: 

ex Aethiopicis imbribus, qui abundantes in tractibus illis 
per aestus torridos cadere memorantur, eocundationes eius erigi 
anni temporibus adserunt dlii praestitutis (num cf. Lucani Phars. 
X 240 stata tempora?): quod utrumque (cf. § 5 supi^a p. 157 
adl.) dissonare videtur a veritate. (cf. Stud. I p. 101 sq. et 
Posidonii rell. ed. Bdke p. 97 sqq.) 

ad § 8 Lucani Phars. X 290 sq.: 

cursus in occasus fleocu torquetur et ortus 
nu/nc Arabum populis^ Libycis nunc aequus arenis. 
(cf. Jubae fr. 29 FHG III 473. Stud. I p. 103, Diels p. 21.) 
Amm. Marcell. 22, 15, 8: 

rex autem Juba Punicorum confisus textii librorum a monte 
quodam oriri eum exponit, qui situs in Mauritania despectat 
Oceanum; hisque indiciis hoc proditum ait, quod pisces et herbae 
et beluae similes per eas paludes gignuntur, 

ad § 9 Sen. Nat. Quaest. VII 32, 4 vix ad fundum veni- 
retur, in quo veritas posita est. de benef. VII 1, 6 involuta 
veritas in alto est. (cf. G. Miiller, Diss. p. 17, 2.) 



160 L. ANNAEI SENECAE 

NATURALIUM QUAESTIONUM 
LIBER IV B QUI FERTUR. 

Libei' tertius, 
De nuhihus. 

Cadestes aquas nubila excutiunt (cf, III 23). 
Nubes spissitudo aJsris crassi est (cf, II 30, 4). s 

Quaeritur, quomodo nix fiat , . nix pruinae hahet 
similem naturam. plus illi ^iritus quam aquae inest . . . 
Anaxagoras . . quod inter rorem et aquam interest, hoc 
inter pruinam et glaciem, nec non inter nivem et gran- 
dinem interest (cf. IVb 18,2; 8, 6). lo 

[Add. fort. Plin. HN 2, 102 sqq. 152.] 
3. GrTandiiiein hoc modo fieri si tibi affirmavero, quo 
apud nos glacies fit, gelata nube tota, nimis audacem 
rem fecero. itaque ex his me testibus numera secun- 
dae notae, qui vidisse quidem se negant; aut, quodis 
historici faciunt, et ipse faciam: illi cum multa mentiti 
sunt ad arbitrium suum, unam aliquam rem nolunt 
spondere sed adiciunt: ^penes auctores fides erit'. ergo 
^ si mihi parum credis, Posidonius tibi auctoritatem 
promittit tam in illo, quod praeterit, quam in hoc, ao 

19 Posidonii p. 85 B. 

2 liber IV vulgo] IV b distlnguitur inde db Haase, 1. primus 
ST, 1. secundus KPU Esc. 1. tertius H m mhscr. Lmg.Z et una 
cwin libris III et IV a d: hunc numerum antiquitus traditum 
esse Diels coni., novatum in J Schultess computavit \\ 3 de nu- 
bibus subscr. HL mg. (de grandine et nubibus E), cf. Diels 
p. 29, 1 et Allers p. 629 || 4 — 11 Liber IV b initio mutilus tradi- 
tur, frustula congesserunt Haase (U — 10), Allers (5), Ge. (4; 11) \ 
12 si tibi affirmauero] coUoc. s. nube tota codd. Itali classis 
d II 13 fit] sit Aop..FHO I tota nube colL KX \\ 14 numera 
Muretus'] numero || 15 uidisse cf Z] audisse <^ j se quidem coll. 
<f I negant] sed audisse add. 6 uidisse antea add. E || 17 ali- 
quaml quamque cf || 19 possidonius tiad. ut scmper \ auctori- 
tatemj auctorem cf jj 20 promittit cfg*EST] -ttet ^ j illo] eo 
^ I pr(a)eterit cfgHZ Bossb.] cf. p. 3, 17, pr(a)eteriit 



NATUR. QUAEST. UB. IV b. 3. 161 

quod secuturum est: grandinem enim fieri ex nube 
aquosa iam et in umorem versa sic affirmabit^ tam- 
quam interfuerit. quare autem rotunda sit grando, 3 
etiam sine magistro scire poteris, cum adnotaveris stilli- 
5 cidium omne glomerari, quod et in speculis apparet, 
quae umorem halitu colligunt, et in poculis sparsis 
aliaque omni levitate; non minus foliis si quae guttae 
adhaeserunt, in rotundum iacent. 

quid magis est saxo durum? quid mollius unda? 4 
10 dura tamen molli saxa cavantur aqua. 

aut ut alius poeta ait: 

stillicidi casus lapidem cavat — 

haec ipsa excavatio rotunda fit; ex quo apparet illud 
quoque esse huic simile, quod cavat: locum enim sibi 

15 ad formam et habitum sui exsculpit. praeterea potest, 6 
etiamsi non fuit grando talis, dum defertur, corrotun- 
dari et totiens per spatium aeris densi devoluta aequa- 
biliter atque in orbem teri. quod nix pati non potest, 
quia non est tam solida, immo quia fasa est, et non 

80 per magnam altitudinem cadit sed circa terras initium 
eius est: ita non longus illi per aera sed ex proximo 
lapsus est. quare non et ego mihi idem permittam, ^ 

9 Ov. ars am. I475sq. || 12 Lucr. 1 314 

2 iam et] et iam cf iam 9^ et g || 4 etiam] et ^^E | 
poteris dX] possis ^qZ \\ 5 et] om. Kq \\ S halituj alitu ^ 
habitu Z alicubi cf || 7 non minus] nam et in cf | foliis] herba- 
rum f. et arborum(?) cf || 9 magis est s. durum?] est s. durius? 
<f I quid] quod X(?) \\ 12 stilHcidii cf ^ || 13 haec] et haec cf | 
exc.] cauatio cf || 14 huic quoque s. e. coll. ST q. esse simile 
huic ^PZ II 15 exsculpit A*HP*S] exculpit ^ exsculpsit cf || 
16 fuit] fuerit cf | dum (cf)<^] cum ti \\ 17 aeris densi ^y^PZ] 
densi aeris cf AST || 19 immo] imo FH uno j quia] fort, fusa 
est, et quia coll. Ge. \ fasa cfPH^^Z] tam fasa tiBX \\ 20 sed' 
fort. add. ut Ge. \\ 21 non cf (iy)] ne ^ nec ST Larisch Gertz 
long^s Z Gertz] longius || 22 et ego] cm?. cf et om. T ( idem 
mihi cbll {'^T)6 

SmrXCAM KATUBAL. QUAB8T. ed. GoxcVq. '^^ 



162 L. ANNAEI SENECAE 

quod Anaxagoras? inter nullos magis quam inter 
philosophos esse dehet aequa lihertas: grando nihil 
aliud est quam suspensa glacies, nix [in] pruina pen- 
dens [congelatio]. illud enim iam diximus, quod inter 
rorem et aquam interest, hoc inter pruinam et glaciem, 5 
nec non inter nivem et grandinem interesse. 

1 4. Poteram me peracta quaestione dimittere sed 
bene mensum daho et, quoniam coepi tihi molestus 
esse, quicquid in hoc loco quaeritur, dicam; quaeritur 
autem, quare hieme ningat, non grandinet, et vere iam 10 
frigore infracto grando cadat. nam ut fa^ear tibi 
verum mihi quidem persuadetur, qui me usque ad 
mendacia haec leviora, in quibus os percidi non ocuU 

2 erui solent, credulum praesto: hieme aer riget et ideo 
nondum in aquam vertitur sed in nivem, cui aer pro-is 
pior est; cum ver coepit, maior inclinatio temporis 
sequitur et calidiore caelo maiora fiunt stillicidia. ideo 
(ut ait Vergilius noster) 'cum ruit imbriferum ver', 
vehementior est mutatio aeris undique patefacti et sol- 
ventis se ipso tempore adiuvante: ob hoc nimbi graves» 

3 magis vastique quam pertinaces deferuntur. bruma 

1 Anax. fr. 85 p. 321 Diels fort resp. \\ 18 Verg. Georg. 1 303 

2 debet esse coll. BCET || 3 est aliud coll. BCL | in 
del. Madvig, cf. Arist. Meteor. 1 11 p. 347 h 30 atg nev ixsl 
%i6av^ ivrav&cc ylyvstccL ndxvri || 4 congelatio del. Madvig, rore 
gelato Schultess | diximus] sc. initio huius libri nunc deperdito | 
5 rorem et aquam ZJ aquam et rorem cf <^^ rorem et pluuiam 
Ge. II 6 grandinem L^(^Z] glaciem ^&X \\ 8 mensum] em(er)8um 
cf II 9 quaeritur] i. e. desideratv/r, postea: disseritur \ dicam cf] 
om. ^ II 10 hieme S^qZ] in hieme dil sed hyeme praebent FHL 
alii I ningat] ninguat cf Z j et] om. ^ \\ 11 utj pendet a persuad., 
cf p. 174, 15 I fatear t. u., Skutsch] fallar tibi, (sic dist. vidgo) 
uerum || 12 quidem et usque] otn. cf || 13 os perc.] sc. colaphis 
vel stigmate || 14 erui] fort. seruis add. E. Pemice \\ 16 inclinatio] 
indignatio FH^ | temporis] &Qag. intell. aeris (^Z t. uel aeris X \\ 
18 uirgiUus trad. ut semper || 19 est] ante mut. cf£>l po^ 
mutatio (immutatio if) 97FHZ post aeris coll. q \ patefacti] 
oppositum riget l. 14 || 20 tempore] tepore cd. Memm. (<s 
^onopim ]\ 21 uastique magis coll. 6 magis u. magis £' 



NATUR. QUAEST. LIB. IV b. 3—5. 163 

lentas pluvias habet et tenues, quales saepe solent 
intervenire, cum pluvia rara et minuta nivem quoque 
admixtam habet; dicimus nivalem diem, cum altum 
frigus et triste caelum est. praeterea aquilone flante 

5 aut suum caelum habente minutae pluviae sunt; austro 
imber improbior est et guttae pleniores. 

5. Rem a nostris positam nec dicere audeo, quia l 
infirma videtur, nec praeterire: quid enim mali est 
aliquid et faciliori iudici scribere? immo si omnia 

10 argumenta ad obrussam coeperimus exigere, silentium 
indicetur: pauca enim admodum sunt sine adversario; 
cetera, etiamsi vincunt, litigant. aiunt vere, quicquid 2 
circa Scythiam et Pontum et septemtrionalem plagam 
glaciatum et astrictum est, relaxari; tunc flumina gelata 

16 discedere, tunc obrutos montes nivem solvere. credibile 
est ergo frigidos spiritus inde feni et vemo caelo 
remisceri. illud quoque adiciunt, quod nec sum ex- 3 
pertus nec experiri cogito (tu quoque, censeo, si volueris 
verum exquirere, nivem in Care experiaris): minus 

30 algere aiunt pedes eorum, qui fixam et duram nivem 
calcant quam eorum, qui teneram et labefactam, ergo, 4 
si non mentiuntur, .quicquid ex illis septemtrionalibus 
locis iam disturbata nive et glacie frangente se fertur, 
id meridianae partis tepentem iam umidumque aera 

25 alligat et praestringit : itaque cum pluvia futura erat 
grando fit iniuria frigoris. 



5 aut] et d iit E I suum] i. e, secundum \\ 10 obnisani (sic) 
^] lancem cf || 11 sunt] ante adm. X \\ 12 etiamsi Haasei obser- 
vationem secutus scripsi] etsi | uere] hic om. add. l. 14 ante 
relaxari cf || 13 scithiam irad. \\ 15 montes] om. FH(^) lacus 
add. £ST I niuem] niues H om. ST || 16 est ergo] ergo est 4, 
fort. esse ergo Ge. \ ferri Ge?^ fieri 6^ inferri (iy?)E et v. 7. J* | 
uemo] uno cfP imo BC Koeler \\ 19 exq.] inquirere cfiL | niuem 
del. dertz \ Care Z* Gron^ cane 6^, cf. proverhium- iv KaQl 
xbv •aLvSvvov I experiaris] experieris ST || 20 alg. aiuntl autem 
alg. {om. L) aiunt k autem algent <f || 24 merid.] mundane 6 l[ 
25 erat] erit 6 



164 L. ANNAEI SBNECAE 

1 6. Non tempero milii, quominus omnes nostroruin 
ineptias proferam. quosdam peritos obseryandarum 
nubium esse affirmant et praedicere, cum grando ven- 
tura sit. hoc intellegere usu ipso potuerunt, cum co- 
lorem nubium notassent, quem grando totiens inseque- 5 

2 batur. illud incredibile, Cleonis fuisse publice prae- 
positos chalazophylacas, speculatores venturae grandinis. 
hi cum signum dedissent adesse iam grandinem, quid 
expectas? ut homines ad paenulas discurrerent aut ad 
scorteas? immo pro se quisque alius agnum immolabat w 
alius pullum: protinus illae nubes alio declinabant, cum 

3 aliquid gustassent sanguinis. hoc rides? accipe quod 
magis rideas: si quis nec agnum nec puUum habebat^ 
quo sine damno fieri poterat, manus sibi afferebai^ 
et, ne tu avidas aut crudeles existimes nubes, digitum is 
suum bene acuto graphio pungebat et hoc sanguine 
litabat; nec minus ab huius agello grando se vertebat 
quam ab illo, in quo maioribus hostiis exorata erat. 

1 7. Rationem huis rei quaerunt: alteri, ut homines 
sapientissimos decet, negant posse fieri, ut cum gran-S9 
dine aliquis paciscatur et tempestates munusculis re- 
dimat, quamvis munera et deos vincant. alteri suspi- 
cari ipsos aiunt esse in ipso sanguine vim quandam 

2 potentem avertendae nubis ac repellendae. sed quo- 
modo in tam exiguo sanguine potest esse vis taiita, 25 
ut in altum penetret et iilam sentiant nubes? quanto 

2 ineptias n. omnes colL cfil P 3 uentura] om. 6 || 4 sit] 
est Walddstel | usu] usui X | potuerunt] potuisse cf | e^ol.] calo- 
rem cf || 6 praep.] propositos cf || 7 chalazophilacas (-tas J*) 
FHJ^] calazophilacas (-tas XZ) i^E JIZ chalazophilicas (^q \ uen- 
ture A^^Z] fatur(a)e BCi^EU || 8 hi] hii KXT \\ 10 scorteas] 
scortas A(cf) scorta BCp || 11 protinus] autem add. cf || 14 quo 
{vel quo de) Ge.] sc. sacrum fieri, quod cf^ | dampno trad. | 
poterat fieri coll. cf il || 16 bene] uel cf || 17 se grando coll. cf il || 
19 rationem] ratio cf | qu(a)erunt] quaeritur cf quidam quae- 
runt 71 II 22 et d.] etiam d. 4X, \\ 23 ipsos] se cf | sanguine] 
0911. FH I uim] s. l. X \\ 25 uis esse potest coll. 6k || 26 inj 
om. jL U1& in <f 



NATUR. QUAEST. LIB. IV b. 6—9. 165 

expeditius erat dicere: mendacium et fabula est. at 
Cleonaei iudicia reddebant in illos, quibus delegata 
erat cura providendae tempestatis; quod neglegentia 
eorum vineae vapulassent aut segetes procidissent. et 

5 apud nos in XII tabulis cavetur, ne quis alienos 
fructus excantasstt. rudis adhuc antiquitas credebat 3 
et attrahi cantibus imbres et repelli, quorum nihil posse 
fieri tam palam est, ut huius rei causa nuUius philo- 
sophi schola intranda sit. 

10 8. Unam rem ad hoc adiciam et favere te ac plau- 
dere iuvabit. aiunt nivem in ea parte aeris fieri, quae 
prope terras est hanc enim plus habere caloris ex 
quattuor causis: una, quod omnis terrarum evaporatio, 
cum multum in se fervidi aridique habeat, hoc est 

15 calidior, quo recentior; altera, quod radii solis a terra 
resiliunt et in se recurrunt: horum duplicatio proxima 
quaeque a terris calefacit, quae ideo plus habent teporis, 
quia solem bis sentiunt; tertia causa est, quod magis 
superiora perflantur, at quaecumque depressa sunt, mi- 

20 iius ventis verberantur. 

9. Accedit his ratio Democriti: ^omne corpus quo 
solidius est, hoc calorem citius concipit, diutius servat. 
itaque si in sole posueris aeneum vas et vitreum [et 
argenteum], aeneo Citius calor accedet, diutius haerebit/ 

25 adicit deinde, quare hoc existimet fieri. ^his', inquit, 

5 sq. fragm. 8a tabulae VIII. FIBA p. 28 Bruns \\ 
21 — p. 166, 7 Bem. fr. a Dielsio non receptum. 

2 Cleonaei Ge.] cleone (vel deone) ^ decuriones E* cleonis cf || 
3 cura] curia £ || 5 ne quis] qui ex ipsa lege Plin. HN 28,17 \ 
alienos] om. Plin. \\ 6 fructus] uel tunc add. k \ excantassit Z 
Schoell sec. Plin^ -tasset || 7 cantibus] s. l. cf ante et lyE | 
imbres] nubes cf || 8 huius] eius cf Jl || 9 scola tra^d. \\ 10 ad 
hoc «^] adhuc cf | ac] et X \\ 12 est prope t. (terram cf) coll. 
BC(A) I 15 alteral alteri X \\ 16 se rec.] se currunt lyE || 17 quae- 
quel quae X, quoque EP | al om.Q \ teporis cf-d-J^L^O*^] tem- 
poris jyHUP^Z II 21 accedit] accidit iyPH(^)piZ || 23/4 et ar- 
genteum] del. Ge. Koeleri offensione peimotus ([ 24 Qalor\ '^ost 
accedet dX ante citius Z | haex.^^ a.dhet^\\. ^ X^i^ Ya€\ ow.. ^ V. 



166 L. AISNAEI SENECAE 

^corporibus, quae duriora et pressiora sunt, necesse est 
minora foramina esse et tenuiorem in singulis spiritum: 
sequitur, ut, quemadmodum minora balnearia et minora 
miliaria citius calefiunt, sic haec foramina occulta et 
oculos effugientia et celerius fervorem sentiant et prop- 5 
ter easdem angustias, quicquid receperunt, tardius red- 
dant.' haec longe praeparata ad id perducunt, de quo 
nunc quaeritur. 

10. Omnis aer quo propior est terris, hoc crassior. 
quemadmodum in aqua et in omni umore faex ima 10 
est, ita in aere spississima quaeque desidunt. iam 
autem probatum est omnia, quo crassioris solidiorisque 
materiae sunt, hoc fidelius custodire calorem receptum. 
editior aer, quo longius a terrarum colluvie recessit^ 
hoc sincerior puriorque est; itaque solem non retinet 15 
sed velut per inane transmittit: ideo minus calefit. 

1 11. Contra quidam aiunt cacumina montium hoc 
calidiora esse debere, quo propiora soli sunt: qui mihi 
videntur errare, quod Apenninum et Alpes et alios 
notos ob eximiam altitudinem montes in tantum putant » 
crescere, ut illorum magnitudo sentire solis viciniam 

2 possit: excelsa sunt ista, quamdiu nobis comparantur; 
at vero ubi ad universum respexeris, manifesta est 
omnium humilitas. inter se vincuntur et vincunt, cete- 
rum in tantum nihil attollitur, ut in collatione totius »5 
uUa sit vel maximis portio: quod nisi esset, non dice- 

12/13 cf. Aetnae w. 413—415. 



1 pressiora] densiora v. Z. cf || 4 miliaria] militaria dST 
6 eff.] fugientia cfE || 7 haec] hoc X || 9 propior] proprior X 
propinquior BC || 12 crassioris] crassidioris X \\ 14 editior aer] 
quo ed. est aer et cf || 15 hoc] mn. q \ retinet] recipit <f p ]| 
16 calefit] calescit X \\ 17 quidam] quidem AX quod est BC || 
18 soU prop. coll. cf il II 19 Apen.] appeninum AHAST || 20 notos] 
montes d \ montes] notos cf || 21 magnitudo . . possit] magni- 
tudinea . . possint cf | uiciniam] uicinam (X ?) || 24 omnium] 
omnihuB d in omnibus X \ 2Q xxAi^'^ TLuWau 6 ir\ 



NATUR. QUAEST. LIB. lYb. 9—12. 167 

remus totum orbem terrarum pilam esse. pilae pro- 3 
prietas est cum aequalitate quadam rotunditas, aequa- 
litatem autem hanc accipe, quam vides in lusoria pila: 
non multum illi commissurae et rimae earum nocent, 

5 quo minus par sibi ab omni parte dicatur. quomodo 
in hac pila nihil illa intervalla officiunt ad speciem 
rotundi, sic ne in universo quidem orbe terrarum editi 
montes, quorum altitudo totius mundi collatione con- 
sumitur. qui dicit altiorem montem, quia solem pro- 4 

10 pius excipiat, magis calere debere, idem potest dicere 
longiorem hominem citius quam pusillum debere cale- 
fieri et caput citius quam pedes: at quisquis mundum 
mensura sua aestimaverit et terram cogitaverit tenere 
puncti locum, intelleget nihil in illa ita posse eminere, 

15 ut caelestia magis sentiat, velut in propinquum illis 
accesserit. montes isti, quos suspicimus, et vertices 6 
aetema nive obsessi niiiilominus in imo sunt; et pro- 
pius quidem est a sole mons quam campus aut vallis, 
sed sic, quomodo est pilus pilo crassior. isto enim 

20 modo et arbor alia magis quam alia dicetur vicina 
caelo. quod est falsum, quia inter pusilla non potest 
magnum esse discrimen, nisi dum inter se comparantur. 
ubi ad coUationem immensi corporis ventum est, nihil 
interest, quanto sit alterum altero maius, quia, etiamsi 

25 magno discrimine, tamen minima vincuntur. 

12. Sed ut ad propositum revertar, propter has 

3 autem] om. S | hanc] ante autem gP^ post accipe £ | 
lusoria] luxoria Z lusior(i)a X lusoia P^l ^ rimae] ruinae d | 
earum] eius J^ || 5 par] pars X \\ 6 illa] ulla cf || 10 excipiat] 
excipit dX \ potest d. dX] dicere p. || 14 locum puncti coll. 
<f Jl I illa -^^Z] ea <f il | ita p. 6X,] posse ita || 15 propinquum] 
-quo <f II 17 propius] propior Ge. cl. p. 162, 16 || 18 a sole est 
coll. 6k I quam c. — 20 magis] om. <f | 18 uallis kQ\ ualles 
ri^-Z II 20 dicetur] terra <f || 21 falsum est coll. {riTj^E \ pusilla] 
illa 6 II 22 magnum] ante non 6k post esse £ | dum] cum 
<f (iL?) II 23 immensi] magni A.X \ corporis] om. T temporis 
EJK II 24 quanto] quantum {^kT) om. <f | sit] ante maius 
ifX 1 etiamsij etsi cf 



168 L. ANNAEI SENECAE 

qnas rettuli causas plerisque placuit in ea parte aeris 
nivem concipi, quae vicina terris est, et ideo minus 
alligari, quia minore rigore coit. nam vicinus aer et 
plus habet frigoris, quam ut in aquam imbremque 
transeat, et minus, quam ut duretur in, grandinem: 5 
boc medio frigore non nimis intento nives fiunt co- 
actis aquis. 

1 13. ^Quid istas', inquis, ^ineptias, quibus litteratior 
est quisque, non melior, tam operose persequeris? 
quomodo fiant nives dicis, cum multo magis ad nos 10 
dici a te pertineat, quare emendae non sint nives/ 
iubes me litem cum luxuria litigare? cotidianum istud 
et sine efifectu iurgium est. litigemus tamen, etiamsi 
superior futura est: pugnantes ac reluctantes vincat 

2 quid porro? hanc ipsam inspectionem naturae nihilii 
iudicas ad id, quod vis, conferre: cum quaerimus, quo- 
modo nix fiat, et dicimus illam pruinae similem habere 
naturam, plus illi spiritus quam aquae inesse, non 
putas exprobrari illis, cum emere aquam turpe sit, si 

3 ne aquam quidem emunt? nos vero quaeramus potius, 10 
quomodo fiant nives quam quomodo serventur, quoniam 
non contenti vina diffundere, veteraria per sapores 
aetatesque disponere, invenimus, quomodo stiparemus 
nivem, ut ea aestatem evinceret et contra anni fervorem 
defenderetur loci frigore. quid hac diligentia consecuti » 



1 rettuli E] retuli || 2 concipi niuem coll. ^X \\ Z coit] 
choit F cohit H | et] om, i^E || 6 nimis] minus FOS minius p| 
8/9 litt. e. q. non] quisquam est literatior nec cf || 10 magis 
cfEZ] om, <j^ II 11 a te] ad te d S ante ad nos d magis L' | peit. 
dicere d pertineat dici a te coll. Z | sint] sunt X \\ 12 me 
Htem Ge.] mentem ^^ me tu ES^ potes me tandem coni. || 
13 si] s. l. A om. ri etiam — uincat om. BC || 14 pugnantes . . 
reluctantes] -tis his FHP^Z || 17 pruinae] pluuie 6 \ similem] 
anie pruine k post habere E || 19/20 si ne EH] sine <j^ si nec 
<f II 20 emunt] emant Jlq \\ 22 ueteraria] et ueterari|aut Z 
ueterana et d, sed cf. ep. 114, 26 || 23 stip.] isti paremus ^ 
istis par. E8 /| 24 eu.] uinceret ES 



NATUR. QUAEST. LIB. IV b. 12. 13. 16^ 

sumus? nempe ut gratuitam mercemur aquam: nobi& 
dolet, quod spiritum, quod solem emere non possumus, 
quod hic aer etiam delicatis divitibusque ex facili nec 
emptus venit. o quam nobis male est, quod quicquam 

5 a rerum natura in medio relictum est! hoc quod illa 4 
fluere et patere omnibus voluit, cuius haustum vitae 
publicum fecit, hoc quod tam homini quam feris avi- 
busque et inertissimis animalibus in usum large ac 
beate profudit, contra se ingeniosa luxuria redegit ad 

10 pretium : adeo nihil illi potest placere nisi carum. unum 
hoc erat, quod divites in aequum turbae deduceret, 
quo non possent antecedere pauperrimum: illi, cui divi- 
tiae molestae sunt, excogitatum est, quemadmodum 
etiam caperet aqua luxuriam. unde ad hoc perventum 6 

16 sit, ut nulla nobis aqua satis frigida videretur quae 
flueret, dicam. quamdiu sanus et salubris cibi capax 
stomachus est impleturque, non premitur, naturalibus 
fomentis contentus est: ubi cotidianis cruditatibus non 
temporis aestus sed suos sentit, ubi ebrietas continua 

20 visceribus insedit et praecordia bile, in quam vertitur, 
torret, aliquid necessario quaeritur, quo aestus ille 
frangatur, qui ipsis aquis incalescit: remediis incitat 
vitium. itaque non aestate tantum sed et media hieme 
nivem hac causa bibunt. quae huius rei causa est nisi & 

26 intestinum malum et luxu corrupta praecordia? qui- 
bus nullum intervallum umquam, quo interquiescerent, 
datum est, sed prandia cenis usque in lucem perductis 
ingesta sunt et distentos copia ferculorum ac varietate 



1 aquam] haquam F^Z || 3 quod] quid FH || 6 uite haustum 
coll 6k II 7 publicum] s. l. cf || 10 placere potest coll. ES || 
14 aqua] oni. cf J^K || 18 crud.] crudelitatibus O^F cruditatio- 
nibus rf adustus add. L*Z || 20 pr. bile] precordiabile FJIFZ | 
quam] quod (Jl?) | uertitur] uertuntur d || 21 torret] torrent 
S II 22 frang.] iungatur q \ incitat] sc. aestus ut morbus, vix 
stomachus, incitantibus Joh. Muller, incitatur Leo || 23 et] om. 
^ II 26 umquam] om. 6 || 27 datum est] post interuallum Kk 
coll. J usquej oni. q 



170 L. ANNAEI SENBCAE 

comessatio altius mersit; deinde numquam intermissa in- 
temperantia quicquid animi decorwm erat efferavit et in 
desiderium semper novi rigoris accendit. itaque quam- 

7 vis cenationem velis ac specularibus muniant et igne 
multo doment hiemem, nihilominus stomachus ille so- 6 
lutus et aestu suo languidus quaerit aliquid, quo eri- 
gatur. nam sicut animo relictos stupentesque frigida 
spargimus, ut ad sensum sui redeant, ita viscera isto- 
rum vitiis torpentia nihil sentiunt, nisi frigore illa 
vehementiore perusseris. inde est, inquam, quod ne lo 

S nive quidem contenti sunt, sed glaciem, velut certior 
illi ex solido rigor sit, exquirunt ac saepe repetitis 
aquis diluunt: quae non e summo tollitur sed, ut vim 
maiorem habeat et pertinacius frigus, ex abdito effo- 
ditur. itaque ne unum quidem eius est pretium, sedis 
habet institores aqua et annonam (pro pudor!) variam. 
unguentarios Lacedaemonii urbe expulerunt et propere 

9 cedere finibus suis iusserunt, quia oleum disperderent: 
quid illi fecissent, si vidissent reponendae nivis offici- 
nas et tot iumenta portandae aquae deservientia, cuias m 
colorem saporemque paleis, quibus custodiunt, inqui- 
nant? at, dii boni, quam facile est extinguere sitim 
10 sanam! sed quid sentire possunt emortuae fauces et 
occallatae cibis ardentibus? quemadmodum nihil illis 
satis frigidum, sic nihil satis calidum est, sed ardentes as 



1 altius] alterius X \ interm. numquam coll. k || 2 animil 
anima Z auide £S antequam J* | decorum erat E. Pernice] 
decoxerat <^ coxerat L (cf. ES) decoquerat Z detexerat cf, de 
Neronis decocta (cf. Studia mea 1 314 et 179) cogitat Leo, qui 
niuis decoxerat, efferbuit coni. || 3 rigoris] frigoris Koeler | 
4 muniant] minuant X minuatur P || 7 frigida] aqua fr. BE 
fr. aqua J^ || 8 sensum A'<^] animum cf | istorum uitiis (intus 
^) ^] om. 6 II 10 perusseris] defendit Koeler, perfuderis 6 per- 
cusseris P^S Skutsch \ ne PS] nec || 11 quidem] om. i^E || 
17 unguent.] ungent. HLZ || 19 fecissent] om. 9^^ | si uidis- 
sent] om. Z^ || 23 sent.] se sentire FHP^Z || 24 occallat(a)e 
J^ZJ occallata X occalata ^q decallata E occultate d \ illis 
€fFJ illi II 25 nihil] nec k \ est] ante sic 6k coll. 



NATUR. QUAEST. LIB. IV b. 13 — LIB. V. 1 171 

boletos et raptim indumento suo mersatos demittunt 
paene fumantes, quos deinde restinguant nivatis potio- 
nibus. videbis, inquam, quosdam graciles et palliolo 
focalique circumdatos, pallentes et aegros non sorbere 

6 solum nivem sed etiam esse et frusta eius in scyphos 
suos deicere, ne tepescant inter ipsam bibendi moram. 
sitim istam esse putas? febris est, et quidem eo il 
acrior, quod non tactu venarum nec in cutem efiuso 
calore deprehenditur sed cor ipsum excoquit. luxuria 

10 invictum malum et ex molli fluidoque durum atque 
patiens. non intellegis omnia consuetudine vim suam 
perdere? itaque nix ista, in qua iam etiam natatis, eo 
pervenit usu et cotidiana stomachi servitute, ut aquae 
locum obtineat. aliquid adhuc quaerite illa frigidius, 

16 quia pro nihilo est familiaris rigor. "" 



NATUKALIUM QUAESTIONUM 
LIBER V QUl FERTUR 

Liber quintus. 
De ventis. 

20 1. Ventus est fluens aer. quidam ita definierunt: i 
ventus est aer fluens in unam partem. haec definitio 
videtur diligentior, quia numquam aer tam immobilis 



1 indmn.] in condimento Z | dem.] dimittunt BCES 
2restinguant H] restringant TX, restringunt d F^ restingant gEZ 
restingunt S | niuatis] uinatis X \\ 3/4 p. focalique] pallio loca- 
pbalique d || 5 etiam] et d | frustal frustra BCilPZ^ | scyphos 
Fortun.] cyphos Z sciphos J* cipnos cf^ || 6 ne tepescant 
JOoZ] om. cf^^iL?) II 7 putasl non put. cf || 9 calore] colore 
A F^ort. I lux.l ante 1. Skutsch aistinxit, post 1. vulgo \\ 11 intel- 
legis Z] intelligis, -gitis Skutsch \\ 12 itaque — eo] Nix inquam 
ista iam eo assiduitatis cf | iam etiam natatis] etiam nunc n. 
Fortun. iamiam natabilis Koeler \\ 13 aquae] aqua F^A 

18 liber quintus vulgo et Ge.l 1. quartus ^tjKL mg. HLZ et 
G. MUller, 1. secundus KEsc.^SJJ \\ 19 de ventis lyEH^sc. L 
mg. Z de vento S || 20 aer fluens coll. J [ defin.] diffin. sem^ger trad\ 
21 fluensj alibi coll. FH et Z, post ^«bx\jercL Sku\;s(3\, ^'^^^gc»^ ^ 



172 L. ANNAEI SENECAE 

est^ ut uon in aliqua sit agitatione; sic tranquillum 
mare dicitur, cum leviter commovetur nec in unam 
partem inclinatur: itaque si legeris *cum placidum 
ventis staret mare', scito illud non stare sed siiccuti 
let?iter et dici tranquillum, quia nec hoc nec illo im- s 

2 petum capiat. idem et de aere iudicandum est, non 
esse umquam immobilem, etiamsi quietus sit. quod 
ex hoc intellegas licet: cum sol in aliquem clausum 
locum infusus est, videmus corpuscula mimma in ad- 
versum ferri, alia sursum, alia deorsum varie concur-tt 

3 santia. ergo ut parum diligenter comprehendet, quod 
vult, qui dixerit ^fluctus est maris agitatio', quia irm- 
quillum quoque agitatur, at ille abunde sibi caverit, 
cuius definitio haec fuerit ^fluctus est maris in unam 
partem agitatio': sic in hac quoque re, quam cumii 
maxime quaerimus, non circumscribetur, qui ita se 
gesserit, ut dicat: *ventus est fluens in unam partem 
aer' aut ^aer fluens impetu' aut Wis aeris in unam 
partem euntis' aut ^cursus aeris aliquo concitatior'. 

4 scio, quid responderi pro altera definitione possit: quidM 
necesse est adicere te ^in unam partem [fluens aer]'? 
utique enim, quod fluit, in unam partem fluit; nemo 
aquam fluere dicit, si tantum intra se movetur, sed si 
aliquo fertur: potest ergo aliquid moveri et non flnere, 
et e contrario non potest fluere nisi in unam partem. » 

3/4 Verg. Ecl. II 26. 

2 CTim] non cmn ^ cum non (nisi add. Vincentius) L | 
comm.] mouetur cf || 3 si] cum cf || 4 succ.] concuti cf || 5 lemter 
(L ?) 8] leniter | hoc] huc Z Fickert \\ 6 capiat] faciat EP || 
8 aliquem] aliquam cf || 10 concursantia] conversantia (J^)K con- 
cuiTentia EL || 11 ut] om. cf || 12 fluctus — 14 fuerit] om. iy | 
quia — 15 agitatio] om. ^ \\ 13 abunde B] habunde || 15 quoquej 
ante re (B)C* Vatic. 1 {A) Z ante in LkQ om. ^ | cum] nunc <f | 
18 aer] ante in <j^ || 19 euntisj fluentis 6 || 20 diff. altera coU. 
^ II 21 te adicere coXi. 6 \ nuens (effluens 6) aer] del. Ge, | 
23 intraj inter A*BC(cf)0^ || 24 aliquo] loco add. HA(P?)B j 
ergo] enim d || 25 ej om. (H^OqZ 



NATUR. QUAEST. LIB. Y. 1—3. 173 

sed sive haec brevitas satis a calnmnia tuta est^ hac 5 
Titamur; sive aliquis circumspectior est, verbo non par- 
cat, cuius adiectio cavillationem omnem poterit ex- 
cludere. Nunc ad ipsam rem accedamus, quoniam 

5 satis de formula disputatum est. 

2. Democritus ait: 'cum in angusto inani multa 
sint corpuscula, quae ille a^omos vocat, sequi ventum; 
at contra quietum et placidum aeris statum esse, cum 
in multo inani pauca sint corpuscula. nam quemad- 

10 modum in foro aut vico, quamdiu paucitas est, sine 
tumultu ambulatur, ubi turba in angustum concurrit, 
aliorum in alios incidentium rixa fit: sic in hoc quo 
circumdati sumus spatio, cum exiguum locum miilta 
corpora impleverint, necesse est alia aliis incidant et 

15 impellant ac repellantur implicenturque et compri- 
mantur, ex quibus nascitur ventus, cum illa, quae 
colluctabantur, incubuere et diu fluctuata ac dubia in- 
clinavere se. at ubi in magna laxitate corpora pauca 
versantur, nec arietare possunt nec impelli.' 

20 3. Hoc falsum esse vel ex eo colligas licet, quod 1 
tunc minime ventus est, cum aer nubilo gravis est: 
atqui tunc plurima corpora se in angustum contulerunt, 
et inde est spissarum nubium gravitas. adice nunc, 2 
quod circa flumina et lacus frequens nebula est artatis 

6 — 19 Dem. fr. a Dielsio non receptum \\ 15/16 cf. Aetnae 
V. 311 diffugere impellique anima^ : hinc crescere ventos \\ 
24 — p. 174, 2 cf. Aetnae v. 312 sqq. 

aut umore etiam nebulas ^se^ effundere larg^asy, 
ut campis agrisque solent, quos adluit amnis: 
vallibvs exoriens caligat nuhilus aer, 
flumina parva ferumt auras, vis proxima vento est. 

1 calumpnia scr. ^ || 5 de form. satis coll. cf || 6 iDani] 
uiarum cf || 7 sint] fort. sunt Ge. cf l. 9 \ atomos Z] athomos 
6^ ut semper || 9 sint cf -d-S] sunt iLPZ fort. recte, cf l. 7 || 
14 incidant et impellant] incitentur et impellantur 6 \\ 17 et] 
ac 6 I fluctuata] fluctuantia 6 || 19 nec] neque E ne (A)P | 
arietare] aif etari Z artari 6 || 21 tunc] interim 6 || 23 est 
spissarum] spissatarum 6 



174 L. ANNAEI SENECAE 

congestisque corporibus, nec tamen ventus est. ^inter- 
dum vero tanta caligo effcinditur, ut conspectum in 
vicino stantium eripiat, quod non eveniret, nisi in 
parvum locum corpora se multa compellerent.' atqui 
nuUum tempus magis quam nebulosum caret vento. s 
3 adice nunc, quod e contrario veuit, ut sol matutinum 
aera spissum et umidum ortu suo tenuet: tunc surgit 
aura, cum datum est laxamentum corporibus et stipatio 
illorum ac turba resoluta est. 

1 4. ^Quo modo ergo', inquis, V^ti fiunt, quoniamw 
hoc negas fieri?' non uno modo: alias enim terra ipsa 
magnam vim aeris eicit et ex abdito spirat, alias, cum 
magna et continua ex imo evaporatio in altum egit^ 
quae emiserat, mutatio ipsa halitus mixti in ventum 

2 vertitur. illud enim nec ut credam mihi persuaderiis 
potest nec ut taceam: quomodo in nostris corporibus 
cibo fit inflatio (quae non sine magna narium iniuria 
emittitur et ventrem interdum cum sono exonerat, inter- 



4. 8 cf. Aetnae v. 304 sq. et cum densa premant inter se 
corpora, twha elisa in vacuum fugiunt. |{ 7 cf Aetnae v. 308 
credas cum surgere ventos . . |{ 11 — 13 cf. Aetnae v. 309 sqq. 

rupes aliquas penitusque cavernas 
provehere . . animas, hinc crescere ventos — 
aut umore etiam nehulas <^sey effundere eqs. 
12 cf Lucan. X M7 sq. sunt, qui spiramina terris esse putent. 



2 consp.] aspectmn d j{ 6 uenit] euenit E { ut] om. (X) anU 
uenit L^ post sol add. J^K {{ 7 spiBsuin A^] scissum d(?) | tonc 
— 8 est] tunc (A, om. B C) cum (con- B C) surgit ut (tunc A) cum 
datum (conditum C) est (A, om. BC) d {{ 9 illorum A^] illo <f (?)| 

10 ergo inquis dELSZ] inquis ergo {ij)'KX'P \ fiunt] sunt vel 
sint X fiunt uenti coll. ijE \ quoniam hoc (haec X)] quos non d | 

11 ipsa] num arida? an tamquam animal? K 13 ex imo] ex 
humido Haase, sed suffidt euaporatio, quae umida est {{ 14 quae' 
&rivcc 1 emis.] emerserat g£ mersa erant Pinc. Madv. falso 
mutatio] immutatio £ vulgo -tatione Koeler, nutatio Madv, 
alitus praebent codd. j{ 17 cibo] ex cibo 6 {{ 18 exonerat cum 
8ono coll. Q 



NATUR. QUAEST. UB. V. 3—6. 175 

dum secretius), sic putant et hanc magnain rerum 
naturam alimenta mutantem emittere spiritum — bene 
nobiscum agitur, cum, quod semper concoquit, <raro 
emittit:^ alioquin immundius aliquid timeremus. num- 5 

5 quid ergo hoc verius est dicere, multa ex omni parte 
terrarum et assidua ferri corpuscula? quae cum coacer- 
vata sunt, deinde extenuari sole coeperunt, quia omne, 
quod in angusto dilatatur, spatium maius desiderat, 
ventus existit. 

10 5. Quid ergo? 'hanc solam esse causam venti \ 
existimo, aquarum terrarumque evaporationes ; ex his 
gravitatem aeris fieri, deinde solvi impetu, cum quae 
densa steterant, ut est necesse, extenuata nituntur in 
ampliorem locum.' ego vero et hanc iudico. ceterum 

16 illa est longe valentior veriorque, habere aera naturalem 
vim movendi se nec aliunde concipere sed inesse illi 
ut aliarum rerum ita huius potentiam. an hoc existi- 2 
mas, nobis quidem datas vires, quibus nos moveremus, 
aera autem relictum inertem et inagitabilem esse, cum 

20 aqua motum suum habeat etiam ventis quiescentibus? 
nec enim aliter animalia ederetj muscum quoque in- 
nasci aquis et herbosa quaedam videmus summo in- 
natantia: est ergo aliquid in aqua vitale. 6. de aqua 
dico? ignis, qui omnia consumit, quaedam creat, et 

25 quod videri non potest simile veri, tamen verum est^ 



3 cum] om. "BC post quod AS ante concoq. Madv. cibum 
SchuUess I concoquit] sc, terra | raro em. Ge. add.] sic emittit 
add. £S Madv. et sic em. Haase, nec em. Skutsch \\ 4 alioquin] 
ne (non A) quid (quod A, om. C) d, del. Madv. \\ 6 ergo] om. 6 |[ 
7 c(o)eperunt BCSZ] ceperint || 11 euap.] uaporationes d | ex 
his] fort. exhalare (interpunctione et fieri om.) Ge. || 12 fieri] 
om. ^, lacunam statuit Madv. \ impetu] impetum ^ \ 16 longe 
ual.] longeua lentior A | aera habere coll. 6 || 16 conc.] accipere 
6 II 17 an hoc ES] in hoc ^ om. 6 || 18 n. quidem BE(L)SZ] 
q. nobis jf 20 suum] om. 6 || 21 nec] non (-d-) | ederet 6re.j 
ederet et 6 edere ^ edere posset (-sent ri) «^ES, ederet sed 
Skutsch I quoque] om. A quem(?) BC || 22 quaedam] quae add, 
6 I summo] earum add. £8 (l 25 \et\\ ^^^ aOLd., ^ 



176 L. ANNAEI SEOTCAE 

animalia igne generari. habet ergo aliqnam Tim vitsir 
lem <^et^ aer et ideo modo spissat se modo expandit 
-et purgat et alias contrahit diducit ac diflPert. hoc 
ergo interest inter aera et ventum, quod inter lacum 
■et flumen. 5 

Aliquando per se ipse sol causa yenti est fiindens 
rigentem aera et ex denso coactoque explicans. 

1 7. In universum de ventis diximus: nunc viritiin 
incipiamus illos excutere. fortasse apparebit, quemad- 
modum fiant, si apparuerit, quando et unde procedant. 10 
primum ergo antelucanos flatus inspiciamus,. qui aut 
ex fluminibus aut ex convallibus aut aliquo sinu 

:2 feruntur. nullus ex his pertinax est sed cadit fortiore 
iam sole nec fert ultra terrarum conspectum. hoc 
ventorum genus incipit vere, non ultra aestatem durat u 
et inde maxime venit, ubi aquarum plurimum et mon- 
tium est. plana, licet abundent aquis, carent aura; 
hac, dico, quae pro vento valet. 

1 8. ^Quomodo ergo talis flatus concipitur, quem 
Graeci iyxolTCLuv vocant?' quicquid ex se paludes et» 
flumina remittunt (id autem et multum est et assiduum), 
per diem solis alimentum est, nocte non exhauritur et 
montibus inclusum in unam regionem colligitur; cum 

11/12 cf. Aetnae vv. 314 sq. \\ 18 cf. Aetnae v. 315 flumina 
parva ferunt auras, vis proxima vento est. 

1 generari] creari d | uitalem Badstiibner] cf p. 175, 23; 
a. 18, 1, talem <f <J> | uim aliquain t. aer (aer t. A) AE, aer 
aliam uim t. BC || 2 et ante a@r add. Ge. || 3 etl ante alias om. 
A*B I did.] ac did. 6 || 4 ergo] om. 6 || 6 ipse" ipsum 4 \ Bol] 
solum rf-d-S I uenti est d-d-] est uenti A^ || 9 excutere d-d*] 
discutere kq || 9/10 q. fiant] om. A, q. flabit ante apparebit 
BG II 11 flatus <fSZ] fluctus ^ || 12 ex conu. ^] conu. 6 \ 
aliquo] ex al. ^L^Z || 14 consp.] aspectum 6 || 15 uentorom 
genus] gen. uent. 6, uent. ergo JL | non] nec A^yE || 16 ubi] nifli 

• • 

k (n pro A) I plurim. aquar. coll. 6 || 17 plana] plena d j 
•(h)abundent] habundant X || 20 i/x.] encolpian HL^ encolpiam 
^'ulgo, 'piant KO || 22 solis] om. 6 \ et] om. 6 



NATUR. QUAEST. LIB. V. 6—9. 177 

illam implevit et iam se non capit, exprimitur aliquo 
et in unam partem procedit: hic ventus est. itaque 
60 incumbit, quo liberior exitus invitat et loci laxitas, 
in quam coacervata decurrant. huius rei argumentum 2 
est, quod prima noctis parte non spirat: incipit enim 
fieri Ula collectio, quae circa lucem iam plena est, 
onerata quaerit, quo defluat, et eo potissimum exit, ubi 
plurimum vacui est et magna ac patens area. adicit 
autem ei stimulos ortus solis feriens gelidum aera, 
nam etiam antequam appareat, lumine ipso valet et 
nondum quidem radiis aera impellit^ iam tamen lacessit 
et irritat luce praemissa; naln cum ipse processit, alia 8 
superius rapiuntur alia diflFunduntur tepore: ideo non 
ultra matutinum IUis datur fluere, omnis Ulorum vis 
conspectu solis extinguitur; etiamsi violentiores flavere, 
circa mediam tamen diem relanguescunt, nec unquam 
usque Lq meridiem aura producitur; alia autem <alia> 
imbecillior ac brevior est, prout valentioribus minori- 
busve collecta causis est. 

9. 'Quare tamen tales venti vere et aestate vali- i 
diores sunt?' (levissimi enim cetera parte anni nec 
qui vela impleant surgunt): quia ver aquosum est ex 
-phivialihuB aquis, locisque ob umidam caeli naturam 
saturis et redundantibus maior evaporatio est. 'at 2 
quare aestate aeque profanditur ? ' quia post occasum 



1 et iam] etiam <f AP | capitj sed add. 6 || 3 et] om. k 
4 coac. dec.] coaceruatam incurrant 6 || 6 fieri] s. l. 6 \ illa] 
tunc i. 6 \ est] est et <f, fort. et Ge. || 7 on. B] honerata || 
8 magna ac patens area] magno p. aere 6 || 9 ei] eis EJLS illis 
Z II 10 appareat] sc. sol || 12 irritat] ii^uitat (?) A inmutat B C | 
nam] iam Schultess, tum Ge. \ processit AL*Z] praecessit || 
13 diff. tepore] demittuntur terre d || 16 consp.] in consp. <f | 
etiamsi] et si '9' | viol.] insolentiores A. v.l.B \\ 16 mediam] me- 
dium -d-SZ I unquam diyAP^Z] usquam ^J^K^P^S || 17 aM 
Haase add. \\ 19 causis] cf. 12, 3 \\ 22 quia] quod A^B qui S | 
uer lyAP^Z] aer ^q aer uere <f | aquosum -d-AP^ZJ aquosus 
iffiQ^ aquosius JErasrmis \\ 23 pluuialibus Ge.] plunbus | aq. 
locisque ob] locis aquisque ad <f || 24 est euaporatio coU. ^ \ 
atj et <f JJ 25sg[. solis occasum coll. 6 

Senbcab natubal. quabst. ed. Gercke. VL 



178 L. ANNAEI SENECAE 

solis remanet dinmus calor et magna noctis parte per- 
dnrat^ qni evocat exenntia ac vehementins trahit qnic- 
qnid ex his sponte reddi solet^ deinde non tantnm 
habet virium, ut quod evocavit absnmat: ob hoc diu- 
tins corpuscula emanare solita et efflari terra f ex se & 

3 atque humo rmiittit. facit autem ventum ortus non 
calore tantum sed etiam ictu: lux enim^ ut dixi, quae 
solem antecedit^ nondum aera calefacit sed percutit 
tantum^ percussus autem in latus cedit. qnamqnam 
ego ne illud quidem concesserim^ lucem ipsam sineio 

4 calore esse, cum ex calore sit: non habet forsitan tan- 
tum teporis^ quantum tactu appare^^ opus tamen suum 
facit et densa diducit ac tenuat; praeterea loca^ quae 
aliqua iniquitate naturae ita clausa sunt, ut solem 
accipere non possint, illa quoque nubila et tristi luceis 
calefiunt et per diem minus quam noctibus rigeni 

etiamnunc natura calor omnis abigit nebulas et a se 
repellit: ergo sol quoque idem facit, et ideo, ut quibus- 
dam videtur, inde flatus est, unde sol. 10. hoc falsum 

1 esse ex eo apparet, quod aura in omnem partem vehit» 
et contra ortum plenis velis navigatur: qaod non eve- 
niret, si semper ventus ferretur a sole. 

Etesiae quoque, qui in argumentum a quibusdam 

2 advocantur, non nimis proposittm adiuvant. dicam 

1 diurnus] diuturnus AS || 6 corpuscula diutius coll. 4 \ em. 
sol.] emanari soluta A desunt m BC | terra ex se] fart. teirae 
exesae Ge. | atque ex se coll. 6 || 6 humo rem. 6re.] sc. calar (cf. 
1. 1 et 17), humorem mittit 6 ^ aqua bumorem m. (mittont £) E8 
humor emittunt Haase \ ort.] sol ort. «^E ortus sol S || 7 ut dixi] 
8,2\9 in latus] illatus H AF, in latius SchuUess \\ 10 nej nec <f | 
quidem] om. 6 || 12 teporis] temporis dKLF^ tepis H^Z^ | appa- 
ret Ge.l appareat || 13 diducit] deducitrfO | praeterea] propterea 
Gertz II 15 nubila] nubilo S nebulo {ante quoque) E | 17 etiam- 
nunc] et nunc dAS | calor] caloris 6 \ omnis] omnes k \ ab.j 
ambigit BJ^KF^ || 18 idem quoque coll. 6 \ ut] om. 6 || 19 inde 
flatus] inflatus AH^F^ ow. BC | unde] esse 6 || 20 aura] natura 
^S I uehitl prouehit A uenit BC aera uehit E || 21 contra] intra 
ef ^ / uelisT uentis ^ || 23 quoque] fort. del. \ qui Z vulgo] quae | 
24 aduoc.J auocantur BC euocantui K.^S1L \ mTQii\ minia A^ 



NATUR. QUAEST. LIB. Y. 9—11. 179 

primum, quid illis placeat, deinde, cur displiceat mihi. 
'etesiae', inquiunt, ^hieme non sunt, quia brevissimis 
diebus sol desinit, priusquam frigus evincatur (itaque 
nives et ponuntur et durant): aestate incipiunt flare, 

5 cum et longius extenditur dies et recti in nos radii 
diriguntur. veri ergo simile est concussas calore magno 3 
nives plus umidi efflare, item terras exoneratas nive 
retectasque spirare liberius: ita plura ex septemtrionali 
parte caeli corpora exire et in haec loca, quae sunt 

10 summissiora ac tepidiora, deferri; sic impetum etesias 
sumere. et ob hoc a solstitio illis initium est (ultra- 
que ortum Caniculae non valent), quia iam multum e 
frigida caeli parte in hanc egestum est ac sol mutato 4 
cursu in nostram rectior tendi^ et alteram partem aeris 

15 attrahit alteram vero impellit. sic ille etesiarum flatus 
aestatem frangit et a mensium ferventissimorum gra- 
vitate defendit.' 

11. Nunc (quod promisi) dicendum est, quare etesiae i 
nos non adiuvent nec quicquam huic conferant causae. 

20 di;rimus ante lucem auram incitari, eandem subsidere, 
cum illam sol attigit. atqui etesiae ob hoc somni- 
culosi a nautis et delicati vocantur, quod, ut ait Gallio, 
mane nesciunt surgere: eo tempore fere incipiunt 

22 GalUo: p. 15, 2 B. Schmidt 

minus A^CH mimis B || 1 mihi displiceat coll. cf |{ 3 euincatui] 
-citur Skutsch \\ 4 et niVes pon. (et orti.) dur. q \\ 6 ergo] quo- 
que X II 7 exon.] exhon. BJLF honeratas £ || 9 haec] om. 6 || 
10 summ.] remissiora 6 || 11 a] om. 6 j| 11 — 12 uncos add. Ge. \ 
que] om. (hic A^) EZ^ || 12/13 e frigida rfi^ES] effrigida APZ j| 
13 egestum rf^y] eccestum -d-PZ eiectum J]^(Jl?) extensum L ex- 
cessum J* coniectum E congestum S | est Ge.] est. vulgo \ acj at 
Muret. II 14 nostram] nostra (cf)E, austrum Madvig \ rectiorj 5C. 
iam quam hieme, cf. l. 5, retro Madvig \ tendit Bongars.] ten- 
ditur if^, intenditur Haase \\ 15 flatus] status <f || 18 quod] 
cf. p. 217, 14 I promisi] Z. 1 \\ 19 nos] uos E | non] om. 6 \ ad- 
iuuent rfiy^Z] adiuuant A^ | conferant] -ram 6 -ro A || 20 dixi- 
mus Falbe mem] capp. 7 et 8, dicimus [[ 21 atti^it\ ^ivssj^ 
A^EO attingat B |/ 22 quod] quia 6 ^ \^ ^^x^ om. 6 



180 L. ANNAEI SENECAE 

prodire, quo ne pertinax quidem aura est. quod non 
2 aecideret, si ut auram ita illos comminueret sol. adice 
nunC; quod si causa illis flatus esset spatium diei ac 
longitudo, et ante solstitium flarent, cum longissimi 
dies sunt et cummaxime nives tabescunt; lulio enim 5 
mense iam despoliata sunt omnia aut certe admodum 
pauca iacent adbuc sub nive. 

1 12. Sunt quaedam genera ventorum, quae ruptae 
nubes et in pronum solutae emittunt: hos Ghraeci ven- 
tos ixv£(pCag vocant. qui hoc, ut puto, modo fiunt: !• 
cum magna inaequalitas ac dissimilitudo corporum, 
quae vapor terrenus emittit, in sublime eat et alia ex 
his corporibus sicca sint, alia umida, ex tanta dis- 
cordia corporum inter se pugnantium, cum in unum 
conglobata sunt, verisimile est quasdam cavas efficiis 
nubes et intervalla inter illas relinqui fistulosa et in 

2 modum tibiae angusta. his intervallis tenuis includitur 
spiritus, qui maius desiderat spatium, cum everberatus 
cursu parum libero incaluit et ob hoc amplior fit, 
scinditque cingentia et erumpit in ventum, qui fereto 
procellosus est, quia supeme demittitur, et in nos cadit 
vehemens et acer, quia non fusus nec per apertum 
venit sed laborat et iter sibi vi ac pugna parat. hic 
fere brevis fiatus est, quia receptacula nubium, per 
quae ferebatur, ac munimenta perrumpit: ideo tumul- is 
tuosus venit, aliquando non sine igne ac sono caeli. 

3 hi venti multo maiores diutumioresque sunt, si alios 
quoque flatus ex eadem causa ruentes in se abstulerunt 
et in unum confluxere plures; sicut torrentes modicae 

1 est aura coll. Skutsch \\ 2 ita] om. 6 \ comminueret sol] 
sol commoueret ^ || 3 esset Gertzj est | diei] die Skutsch cl. 
Buecheleri Decl' §169 || 4 et] etiam dE || 5 niues] dies d | 
6 despoliata] deposita A || 10 ecn.] egn. 6 ezn. S en. L et n. 
JKZ 11 19 pamm libero] parumper 6 \\ 20 scindit] scingit k 
cindit L^F^Z | cingentiaj scingentia k scindentia 6 || 21 dem. 
AZ vulgo^ dimittitur || 22 per apertum] per aptum HO {| 23 vi 
ac] 'm hac <f£0 || 24/25 ac mun. per quae fer. coll, d | 
28 cansa] cf. 8, 3 \ abstulerunt] a.bat\3LUTY\i\. <S ^ ^^ c^iwflxixerel 



NATUR. QUAEST. LIB. V. 11—13. 181 

magmtudmis ^nt^ quamdiu separatts suus cursus est^ 
cum vero plures in se aquas converterunt, fluminum 
iustorum ac perennium magnitudinem excedunt: idem 4 
credibile est fieri et in procellis, ut breves sint, quam- 

5 diu singulae sunt; ubi vero sociavere vires et ex plu-. 
ribus caeli partibus elisus spiritus eodem se contulit, 
et impetus iUis accedit et mora. facit ergo ventum 5 
resoluta nubes, quae pluribus modis solvitur: nonnum- 
quam conglobationem illam spiritus rumpit, nonnum- 

10 quam inclusi et in exitum nitentis luctatio, nonnum- 
quam calor, quem modo sol facit modo ipsa arietatio 
vagoTum inter se corporum attriti*. 

13. Hoc loco, si tibi videtur, quaeri potest, cur l 
turbo fiat. evenire in fluminibus solet, ut, quamdiu 

15 sine impedimento feruntur, simplex et rectum illis iter 
sit: ubi incurrerunt in aliquod saxum ad latus ripae 
prominens, retorqueantur et in orbem aquas sine exitu 
flectant, ita ut circumlata in se sorbeantur et verticem 
efficiant. sic ventus, quamdiu nihil obstitit, vires suas 2 

20 eflFandit: ubi aliquo promontorio repercussus est aut 
locorum coeuntium in canalem devexum tenuemque 

5 cf. Aetnae v. 289 et coniuratis addit concordia vires \\ 
6 cf. Aetnae v. 560 . . ingen3 spiritus, adstrictis elisiis faucihus || 
20 — p. 182 y 2 cf Aetnae v. 284 sqq. seu terra minutis rara 
foraminihus tenues in se dbstrdhat aura^, . . . rigido quia vertice 
surgens (Aetna) iUinc infestis atque hinc obnoxia ventis undique 
diversas admittere cogitu/r au/ras. 

confluere EL^P^ confluxerint 6 || 1 sunt Koelerl eunt | separatis 
Erasmus^ separatus || 2 converterunt] conuertunt <f A || 3 iusto- 
rum B^£^] istorum dHJLZ | peren. BEZ] perhen. || 4 in ^S] 
om. AF et in procellis om. d || 5 sunt <f 08] sint HJLP quamd. 
s. sunt, br. sint (sunt B) cdll. <f || 9 illam] illa incursio Ge. {| 
9/10 nonn. — luctatio] om. 6 nonnumquam om. g* Fortun. || 
12 uag. Leo et KrolT] magnorum <f <J>, impactorum Schultess, 
aridorum Ge. \ attritu Schultessl attritus ^ et adtritus d | 
16 incurrerunt] incurrerint <f | ripe latus coll. 6 || 20 pro- 
montorioj promuntorio E^Z | aut] ui add. 6, fort. aut arto Ge., 
angustiis ante in add. Skutsch 



182 L. ANNAEI SENECAE 

collectus, saepius in se volutatur similemque illis, quas 

3 diximus converti, aquis facit verticem. hic ventus 
circumactus et eundem ambiens locum ac se ipsa ver- 
tigine concitans turbo est. qui si pugnacior est ac 

.diutius volutatus, inflammatur et efficit quod 7tQi]6rflQa 5 
Ghraeci vocant: hic est igneus turbo. ^c fere omnia 
pericula venti erupti de nubibus produnt, quibus arma- 
menta rapiantur et totae naves in sublime tollantur. 

4 Etiamnunc quidam venti diversos ex se generant 
et impulsum aera in alias quoque partes^ quam in 10 
quas ipsi inclinavere, dispergunt. illud quoque dicam, 
quod mihi occurrit: quemadmodum stillicidia, quamvis 
iam inclinent se et labantur, nondum tamen efficere 
lapsum, sed ubi plura coiere et turba vires dedit, tunc 
fluere et ire dicuntur: sic quamdiu leves sunt aeris is 
motus agitati pluribus locis, nondum ventus est — tunc 
esse incipit, cum omnes illos miscuit et in unum im- 
petum contulit. spiritum a vento modus separat: ve- 
hementior enim spiritus ventus est, invicem spiritus 
leniter fluens aer. 20 

1 14. Repetam nunc, quod in primo dixeram, edi e 
specu ventos recessuque interiorQ terrarum: non tota 
solido contextu terra in imum usque fundatur, sed 

• 

22 — p. 183, 1 cf, Aetnae v. 96 sqq. non totum solidym et 
(sic coni.) densumst; namque omnis hiatu secta est omnis 
humus penitusqu^ cavata laiebris exiles sttspensa vias agit. 

1 similem] fort flimilis Ge. \ quas] in quos Madvig |{ 2 dix.J 
p, 181, 2 I conuertij sc. in verticem \ aquisj aquas, £S Madvig \ 
uentus] om. 6 || 4 pugnacior] pugnator AS || 6 uolutatus] est 
add. X \ quod] quem FZ quem vel quae X \ prestera ^L*8Z] 
prestam (joost Graeci) <f, posta AP || 6 sic Ge.\ haec if^ hic 
B*, hinc Haase || 7 produnt] prodeunt 6 \ armamenta] Plin. 
2, 132 cont. G. Miiller \\ 8 nayes] nives <f || 9 etiamnunc quidam] 
et nunc quia rf | ex se] om. 6 (| 18 efficere] effixere 6 || 16 locisj 
uentis 6 \ tunc] sed tunc 6 || 18 contulit d^d-Z] intulit Xq || 
21 quodl quae <fP | in] om. 8, fort a Ge. \ dixeram] sc. III 
J^, 4 fG. Muller), vix V 4 (Schiltess) 



NATUR. QUAEST. LIB. V. 13. 14. 183 

multis partibus cava et ^caecis suspensa latebris' 
<aliubi aquis plena>, aliubi habet inania sine umore. 
ibi etiamsi nulla lux discrimen aeris monstrat, dicam 2 
tamen nubes nebulasque in obscuro consistere. nam 
5 ne haec quidem supra terras, quia videntur, sunt, sed 
quia sunt^ videntur: illic quoque nihilo minus ob id 
sunt, quod non videntur, flumina, illic scias Ucet nostris 
paria sublabi^ alia leniter ducta^ alia in con£ragosis 
locis praecipitando sonantia: quid ergo? non illud 

10 aeque dabis, esse aliquos et sub terra lacus et quas- 
dam aquas sine exitu stagnare? quae si ita sunt^ ne- 3 
cesse est et illud, aera onerari oneratumque incumbere 
et ventum propulsu suo concitare. et ex iOJB ergo 
subterraneis nubibus sciemus nutriri inter obscura flatus, 

15 cum tantum virium fecerint, quanto aut terrae ob- 
stantiam auferant aut aliquod apertum ad hos efflatus 
iter occupent et per hanc cavemam in nostras sedes 
efferantur. illud vero manifestum est, magnam esse 4 
sub terris vim sulphuris et aliorum non minus ignem 

20 alentium: per haec loca cum se exitum quaerens spi- 
ritus torsit, accendat flammam ipso a/^rictu necesse 
est, deinde flammis latius fasis, etiam si quid ignavi 
aeris erat, extenuatum moveri et viam cum fremitu 

1 Ov. Met I 388 \\ 9 cf. Aetnae v. 292 praecipiti deiecta 
sono II 19 cf. Aetnas v. 387 qiuie flammas alimenta vocent, quid 
nutriat Aetnam. 390 sqq. uritm assidue calidus nunc sulphwris 
umor . . . et quidquid comminus acris irritat flammas || 
21 — 23 cf Aetnae v. 324 adstrictus (l. adfrictv^) certamine tan- 
gitwr (l. tenditur) ictu spiritus. 115 atque igni quaesita via est 

1 etl est Schultess \ suspensa Sen. codd. et Aetnae} obscura 
Ov. II 2 al. aquis plena Haase add. \ aliubi HF^Z] alicubi IEXq 
alia <f II 6 haec s. t.J ra 'bnhQ yfjs \ supra <f] super ^, cf 11116,4 
6/7 id sunt (sint OFZ) quod] hoc sunt quia <f || 7 scias licet 
cf III 11,6 sqq. \\ 10 lacus] lucos 6 \\ 12 est] om. -d-F^Z j illud, 
illic G. Miiller \\ 15 cum] dum Haase \ fecerint] fecerunt ^ 
quanto] quantum 6 \ obstantiam] obstantia ES || 16 auferant 
auferat 6 || 21 affiictu Gron.l^ astrictu ^ adflictu Z afflictu A 
attritu B abstrictu cg abstncto "a \ TJ^ «t^ ^^-t»^ ^-vjX&^ 



184 L. ANNAEI SENECAE 

yasto atque impetu quaerere. sed haec diligentius per- 
sequar, cum quaeram de motibus terrae. 

1 15. Nunc mihi permitte narrare fabulam. Ascle- 
piodotus auctor est demissos quam plurimos a Phi- 
lippo in metallum antiquum olim destitutum, ut ex- 5 
plorarent^ quae ubertas eius esset^ quis status, an.ali- 
quid futuris reliquisset vetus avaritia; descendisse ill6B 
cum multo lumine et multos duraturo dies, deinde 
longa via fatigatos vidisse flumina ingentia et con- 
ceptus aquarum inertium vastos, pares nostris necio 
compressos quidem terra supereminente sed liberae 

2 laxitatis, non sine horrore visos. cum magna hoc legi 
voluptate, intellexi enim saeculum nostrum non novis 
vitiis sed iam inde antiquitus traditis laborare, nec 
nostra aetate primum avaritiam venas terrarum lapi- 16 
dumque rimatam in tenebris male abstrusa quaesisse: 
illi maiores nostri, quos celebramus laudibus, quibus 
dissimiles esse nos querimur, spe ducti montes ceci- 

3 derunt et supra lucrum sub ruina steterunt; ante Phi- 
lippum Macedonum regem fuere, qui pecuniam in» 
altissimis usque latebris sequerentur et recto spirita 
liberoque in illos se demitterent specus, in quos nullum 
noctium dierumque perveniret discrimen. a tergo lucem 
relinquere quae tanta spes fuit? quae tanta necessitas 
hominem ad sidera erectum incurvavit et defodit et in ss 
ftmdum telluris intimae mersit, ut erueret aurum non 

3 Asclepiodotus: cf. Zeller III 1, 585 

1/2 persequar] VI 12sqq. \\ 6 explorarent rfFHLZ] -raret 
Eil^ I an] aut XST \\ 11 supereminente] superimminente Z ut 
Gronov. \\ 12 uisos.] si uis sed Madvig \ hoc] haec 6 || 13 non] 
om. 6 II 15 primum aetate coll. 6 || 16 in] om. 6 \ male] mala 
GertZj sed audi male quaesisse | abstrusa H^Z] obstinisa di^Eil S U 
20 Macedonum qf\ -nium k -nem d-L^P^Z vulgo^ -nes <fL* | 
regem Ge.] reges^ del. Leo || 21 altifasimis . . . latebris] altissi- 
mas . . latebras Koeler || 22 demitterent <f9}8T] dimitterent ^ || 
B4 fait] iussit Schultess 



NATUE. QUAEST. LIB. V..14— 16. 185 

minore periculo quaerendum quam possidendum? prop- 4 
ter hoc cuniculos egit et circa praedam lutulentam 
incertamque reptavit oblitus dierum, oblitus rerum 
naturae melioris, a qua se avertit. uUi ergo mortuo 

5 terra tam gravis est quam istis, supra quos avaritia 
ingens terrarum pondus iniecit, quibus abstulit caelum^ 
quos in imo, ubi illud malum virus latitat, infodit? 
illo descendere ausi sunt, ubi novam rerum positionem, 
terrarum pendentium habitus ventosque per caecum in- 

10 anes experirentur et aquarum nulli fluentium horridos 
fontes et alteram perpetuamque noctem: deinde cum 
ista fecerunt, inferos metuunt! 

16. Sed ut ad id, de quo agitur, revertar: venti i 
quattuor sunt, in ortum occasum meridiem septemtrio- 

15 nemque divisi; ceteri, quos variis nominibus appellamus, 
his applicantur. 

Eurus ad Auroram Nabataeaque regna recessit 
Persidaque et radiis iuga subdita matutinis. 
vesper et occiduo quae litora sole tepescunt, 
20 proxima sunt zephyris. Scythiam septemque triones 
horrifer invasit boreas: contraria tellus 
nubibus assiduis pluvioque madescit ab austro. 

vel si brevius illos complecti mavis, in unam tempe- 2 
statem, quod fieri nullo modo potest, congregentur: 

25 'una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis 
Africus' 

17—22 Ov. Met. 161—66 \\ 26 Verg. Aen, 1 85 sq. 

4 86 auertit] se uertit A || 9 terrarum] que add. <f(H^?) 
pendentiumj impend. Skutsch, tepentium Schultess \ habitus] 
halitus Schidtess \ inanesj inane i/EST, foii. immanes Ge. j 
11 alteramj altam if^ \ demdej om. 6 || 12 feceruntj fecerint 6 j 
17 nabataeaquej nabatheaque <f ^ |{ 20 zephiris trad. \ scithiam 
H J^ZJ sithiam E JL^ schithiam A scitiam B | trionesj trionem Ov. || 
23 breuiusj binos 6 \ inj et mkQ || 24 nullo modoj s. l. ^ f. n. pot. 
m. coll. Q n. m. f. pot. coll. EF || 25 nothus pkrique codd. semper \ 
creberque d-L^ZJ crebrisque dilQ \\ 7A «iffidcvjka Ciod».^. «^wv^ 



186 L. ANNAEI SENECAE 

3 et, qui locum illa non habuit, Aquilo. quidam illos 
duodecim faciunt: quattuor enim eaeli partes in temas 
dividunt et singulis ventis binos subpraefectos dant. 
hac arte Varro, vir diligens, illos ordinat^ nec sine 
causa. non enim eodem semper loco sol oritur aut s 
occidit, sed alius est ortus occasusque aequinoctialis, 
bis autem aequinoctium est, alius solstitialis; alins 

4 hibemus. qui surgit ab oriente aequinoctiali, subso- 
lanus apud nos dicitur, Graeci illum dq>rjkL(Drrjv vocant 
ab oriente hibemo eums exit, quem nostri vocaveren 
vultumum et Livius hoc illum nomine appellat in 
illa pugna Romanis pamm prospera, in qua Hannibal 
et contra solem orientem exercitum nostmm et contra 
ventum constitutum venti adiutorio ac fiilgoris prae- 
stringentis oculos hostium vicit; Varro quoque hocis 
nomen usurpat, sed et eums iam civitate donatus est 
et nostro sermoni non tamquam alienus intervenit. ab 
oriente solstitiali excitatum xaLxCav Ghraeci appellant^ 

5 apud nos sine nomine est. aequinoctialis occidens 
favonium mittit, quem zephymm esse dicent tibi, etiam » 
qui graece nesciunt loqui. a solstitiali occidente corus 
venit, qui apud quosdam argestes dicitur: mihi non 
videtur, quia cori violenta vis est et in unam partem 
rapax, argestes fere mollis est et tam euntibus com- 
munis quam redeuntibus. ab occidente hiberao africus n 

4 et 16 Varronis fr. cf. Kaibel, Herm. 20 p. 595 \\ 11 Liv. 22,43 

1 qui] cui Leo \ illa HA] sc. tempestas? (Leo), in (in oni. P) 
illa rixa d g^Z in illa pngnaE, illic Ge. || 2 partes caeli coll. kq\ 
3 subpraefectos] suprei. JK supradictos 6 || 5 semper] post loco 
<f E II 8 hibernus] hibemalis 6 || 9 aphelioten 6 apheloten ^ \ 
10 uocauere] uocauerunt 6 || 11 Vult.] uolt. Z | et] T. Gertz \ 
12 qua] quam AP || 13 et] om. 6 \\ 14 constitutum Skut8ch\ 
constituit, tum (tum <f H*PZ cum kZ tamen E) || 17 interaenit 
<fL*Z] inuenit ^ intus uenit S*T || 18 Ttaixiccv Erasfnus] 
kaiekian if^ -am XZ^ \\ 20 dicent tibi] dicunt illi <f || 21 coras 
P^S] chorus fort. rest. \\ 22 argestes Erasmus bis] ergastes * 
ergatea d // 23 cori B8] chori 



NATUR. QUAEST. LIB. V. 16. 17. 187 

faribundus et ruens, apud Graecos AtV dicitur. a sep- 6 
temtrionali latere summus est aquilo, medius septemtrio, 
imus d^QaxCag: huic deest apud nos vocabulum. a me- 
ridiano axe eiQdvotog est; deinde votog, latine auster; 
deinde k£vx6votog^ qui apud nos sine nomine est. 

17. Placet autem XTT ventos esse, non quia ubique l 
tot swnt (quosdam enim inclinatio terrarum excludit), 
sed quia plures nusquam sunt. sic casus sex dicimus^ 
non quia omne nomen sex recipit, sed quia nullum 
plures quam sex. qui XU ventos esse dixerunt, hoc 2 
secuti sunt, totidem ventorum esse quot caeli discrimina. 
caelum autem dividitur in circulos quinque, qui per 
mundi cardines eunt: est septemtrionalis, est solstitialis, 
est aequinoctialis, est brumalis, est contrarius septem- 
trionali. his sextus accedit, qui superiorem partem 
mundi ab inferiore secemit (ut scis enim, dimidia pars 
mundi semper supra, dimidia infra est): hanc lineam, 3 
quae inter aperta et occulta est, id est hunc circulum 
Graeci bQltfivta vocant, nostri finitorem esse dixerunt, 
alii finientem. adiciendus est adhuc meridianus circulus, 
qui horizonta rectis angulis secat. ex his quidam circuli 
in transversa currunt et <(alii> alios interventu suo 
scindunt; necesse est autem tot aeris discrimina esse 
quot partes: ergo bQv^ov sive finiens circulus quinque 4 
illos orbes, quos modo dixi, fieri f et efficit decem 
partes, quinque ab ortu, quinque ab occasu; meridia- 

3 &Qa7tlag Ge.'] cf. Kaibel p. 621, thrascias Fm^tun. thracliias 
^ trachias ijST tracias <f || 4 (euro)notus trad. \ lat. <f] est lat. 
^ \\ 5 leuconot(h)us ^ austronothus <f || 7 sunt Gertz] sint || 
8 n. plures coll. ETZ | nusquam — 9 nullum] om. 6 || 10 sex] VI 
(YII BC) non sint <f || 14 est] ante equin. om. A^Z || 15/16 mundi 
partem coll. 6 || 16 secemit A*4>] secreuit <J*L* || 18 inter — 
hunc] inter lineam apertam et occultum est, hunc scilicet <f || 
19 orizonta semper'] hor. Z | esse] om. ^ {| 21 secat] segat P\ 
segregat (-auit A*) <f | quidam] num V tcf. l. 25) vel Yl qui- 
dem ? II 22 alii add. Ge. \ interu.] cf ep. 118, 16 \\ 24 quot] 
caeli add. Ge. conl. l. 11 \\ 25 orbes illos coll. 6 \ modo] mihi 
AP I fieri] f., secat <f scindit STZ« f., limitat G. Miiller, fort. 
findi, dimetitur Ge. 



188 L. ANNAEI SENECAE 

nus circulus, qui in horizonta incurrit, regiones duas • 
adicit: sic XII aer discrimina accipit et totidem facit 
6 ventos. quidam sunt quorundam locorum proprii, qui 
non transmittunt sed in proximum ferunt; non est 
iUis a latere universi mundi impetus: Atabulus Apuliam s 
infestat, Calabriam lapyx, Athenas Sciron, Pamphjliam 
Cra^reus, Galliam Circius (cui aedificia quassanti tamen 
incolae gratias agunt, tamquam salubritatem caeli sui 
debeant ei: divus certe Augustus templum illi, cum in 
Gallia moraretur, et vovit et fecit). infinitum est, siii 
singulos velim persequi; nuUa enim propemodum regio 
est, quae non habeat aliquem fiatum ex se nascentem 
et circa se cadentem. 

1 18. Inter cetera itaque providentiae opera hoc 
quoque aUquis ut dignum admiratione suspexerit: nonii 
enim ex una causa ventos aut invenit aut per diversa 
disposuit, sed primum ut aera non sinerent pigrescere 
sed assidua vexatione utilem redderent vitalemque trac- 

2 turis, deinde ut imbres terris subministrarent idemque 
nimios compescerent. nam modo adducunt nube8,M 
modo deducunt, ut per totum orbem pluviae dividi 
possint: in Italiam auster impeUit, aquilo in Africam 
reicit, etesiae non patiuntur apud nos nubes consistere; 
idem totam Indiam et Aethiopiam continuis per id 

3 tempus aquis irrigant. quid, quod fruges ^erwqui nonii 
possent, nisi flatu supervacua et mixta servandis ven- 
tilarentur, nisi esset, quod segetem excitaret et laten- 

1 incurrit <f] concurrit ^ \\ 2 adicit] efficit <f || 3 uentos fadt 
coU. tf II 6 iapix trad. \ sciron HZ] scyron ^E scliiron (y B) if 
ciron (y L) JLP chiron (y T)8T | pamphiliam trad. \\ 7 Cragens 
G. Miiller] cagreus EA chagreus ^^Z chagreis <f Cataegis 
Fortun, || 9 templum illi] ante et uouit coll. 6 || 18 tractansl 
terris 6 || 19 et 24 idem trad.] iidem Fortun. || 20 nimiosl 
nubes 6 \ nub. m. deducunt] om. 6 \ 22 possint] possent <P | 
23 nubes apud nos coll. 6 || 24 totam] per t. ifriXF \ id] idem 
<f II 25 quid — 26 possent] quomodo enim fruges inciperentar 
(excipientur B) <f | percoqui 6rc.] cf. p. 191,21, percipi ^ | 
26 et m.] adinixta Muretu>s, imnuxta GertZy mixto Haase 



NATUR. QUAEST. UB. Y. 17. 18. 189 

tem frugem ruptis yelamentis snis^ qnae foUicnlos agri- 4 
colae vocant, adaperiret? quid, quod oranibus inter se 
populis coramercium dedit et gentes dissipatas locis 
miscuit? ingens naturae beneficium, si illud in iniuriam 

5 suam non vertat hominum furor! nunc quod de Cae- 
sare maiori vulgo dictatum est et a Tito Livio po- 
situm^ in incerto esse^ utrum illum magis nasci an 
non nasci reipublicae profuerit, dici etiam de ventis 
potest; adeo quicquid ex illis utile et necessarium est, 

10 non potest his repensari, quae in pemiciem suam ge- 5 
neris humani dementia excogitat. sed non ideo non 
sunt ista natura bona, si vitio male utentium nocent: 
non in hoc providentia ac dispositor ille mundi deus 
aera ventis exercendum dedit et illos ab omni parte, 

15 ne quid esset situ squalidum, effudit, ut nos classes 
partem freti occupaturas conpleremus milite armato et 6 
hostem in mari aut post mare quaereremus. quae nos 
dementia exagitat et in mutuum compellit exitium? 
vela ventis damus bellum petituri et periclitamur peri- 

20 culi causa, incertam fortunam experimur, vim tempe- 
statum nuUa ope humana superabilem et mortem sine 7 
spe sepulturae. non erat tanti, si ad pacem per ista 
veheremur: nunc cum evaserimus tot scopulos latentes 
et insidias vadosi maris, cum eflfugerimus procellosos 

26 desuper montes, per quos praeceps in navigantes ven- 
tus impingitur, cum involutos nubilo dies et nimbis ac 
tonitribus horridas noctes, cum turbinibus divulsa na- 
vigia — quis erit [in eius] laboris ac metus fractus, quis 

6 Liv. fr. 46 Hertz. 

4iii] nonil ; 5 nunc] non B^C nam EST | de Cesare BCEST] 
de C. Z (iecens A^ || 6 dictatum est] om. FH || 7 illum — 8 pro- 
fuerit ST(^)] magis R. P. prof. eum nasci (eum n. pr. A) <f | an 
non nasci] om. (<f)^ 1 rei (R. P. k) ante an AP || 9 est] ante et 
(ac BC) nec. <f || 11 hum. generis coll. 6 \ sed] scilicet Ge. || 12 ista] 
venti ceteraque \ natura] sua add. <f || 13 non in hoc] nimirum hac 
<f I ac] om. <f II 17 quaereremus] queremus X (sed -reremus 
L*M) II 18 compellit] componit A^ ^ [| 28 erit] om. <f ( in eius i.P\ 
eiufl T hmas ^J*L^Z in eis 6 om. ft (= metus) Xie.o ., ^^jssns» ^^^^- 



190 L. ANNAEI SENECAE 

nos fessos tot malis portus excipiet? beUum scilicet et 
obvius in litore hostis et trucidandae gentes tractuxae- 
que magna ex parte victorem et antiquarum urbium 

8 flamma. quid in arma cogimus populos? quid exer- 
citus scribimus directuros aciem in mediis fluctibus? 5 
quid maria inquietamus? parum videlieet ad mortes 
nostras terra late patet. nimis delicate fortuna nos 
tractat, nimis dura dedit nobis corpora, felicem vali- 
tudinem, non depopulatur nos casus incurrens, emetiri 
cuique annos suos ex commodo licet et ad senectutem 10 
decurrere: itaque eamus in pelagus et vocemus in nos 

9 fata cessantia. miseri, quid quaeritis? mortem, quae 
ubique superest? petet illa vos et ex lectulo, sed in- 
nocentes petat; occupabit vos in vestra domo, sed oc- 
cupet nuUum molientes malum. hoc vero quid aliudis 
quis dixerit quam insaniam, circumferre pericula et 
ruere in ignotos, iratum sine iniuria, occurrentia de- 
vastantem ac ferarum more occidere quem non oderis? 
illis tamen in ultionem aut ex fame morsus est: nos 
sine uUa parsimonia nostri alienique sanguinis move-M 
mus manum et navigia deducimus, salutem committi- 
mus fluctibus, secundos optamus ventos, quorum feli- 

10 citas est ad bella perferri. quousque nos mala nostra 
rapuerunt? parum est intra orbem suum furere: sic 
Persarum rex stolidissimus in Graeciam traic^iet, quamts 
exercitus non vincet, cum impleverit. sic Alexander 
ulterior Bactris et Indis volet quaeretque, quid sit 
ultra magnum mare, et indignabitur esse aliquid ulti- 
mum sibi. sic Crassum avaritia Parthis dabit, non 

hach \ metus ac coll. 4 \ quis] qui X. {sed corr. L*M) || 2 truci- 
dandaej trucidate <f || 3 ex magna coU. <f || 6 uidelicetj om, <f || 
8 duraj aura <f | corporaj corporum <f || 13 petetj petit rf | uos 
^J^MZJ nos I et exj in <f | sed innoc. pet.J sed ubique pet. inn. <f [ 
14 uos HLMOFJ nos ^f^^EJKSTZ | u(est)ra HAFZJ n(08t)ra 
<f«yE J*ST II 16 insaniamj per ins. ante ruere <f || 18 more feramm 
coll. <f II 23 mala nostra nos coll. <f || 24 intra <f ^(=M0*)J inter X | 
25 traiciet Haase] traiecit || 26 vincetj uicit <f || 27 ulteriorj ulte- 
rJorB Ge. \ uolet] uadet ico | quaeretque] querere r(E^\^% CrassnmJ 



NATUR. QUAEST. LIB. Y. 18. 191 

horrebit revocantis diras tribuni, non tempestates lon- 
gissimi maris^ non circa Euphratem praesaga fulmina 
et deos resistentes: per hominum et deorum iras ad 
aurum ibitur. ergo non immerito quis dixerit rerum 11 

5 naturam melius acturam fuisse nobiscum^ si yentos 
flare vetuisset et inhibito discursu furentium in sua 
quemque terra stare iussisset: si nihil aliud, certe suo 
quisque tantum ac suorum malo nasceretur: nunc pa- 
rum mihi domestica, extemis quoque laborandtim esi 

10 nuUa terra tam longe remota est, quae non emittere l^ 
aliquod suum malum possit: unde scio, an nunc aliquis 
magnae gentis in abdito dominus, fortunae indulgentia 
tumens, non contineat intra terminos arma, an paret 
classes ignota moliens? unde scio, hic mihi an ille 

15 ventus bellum invehat? magna pars erat pacis humanae 
maria praecludi. non tamen, ut paulo ante dicebam, 13- 
queri possumus de auctore nostri deo, si beneficia eius 
corrwpimus et, ut essent contraria, effecimus. dedit 
ille ventos ad custodiendam caeli terrarumque tem- 

20 periem, ad evocandas supprimendasque aquas, ad alen- 
dos satorum atque arborum fructus, quos ad maturi- 
tatem cum aliis causis adducit ipsa iactatio attrahens 
cibum in summa et ne torpeant permovens. dedit 14 
ventos ad ulteriora noscenda: fuisset enim imperitum 

26 animal et sine magna experientia rerum homo, si cir- 
cumscriberetur natalis soli fine. dedit ventos, ut com- 
moda cuiusque regionis fierent communia, non ut le- 
giones equitemque gestarent nec ut perniciosa gentium 

cursum <f || 2 Eufratem trad. || 3 ad aunim] manum <f || 4 im- 
merito] merito q \\ 7 quemque] quoque q \ stare terra coll. X \\ 
8 tantum] tamen X\\9 extemis] (sunt add. <f) exterius <f 97E [ 
labor.] elabor. <f || 10 em.] remittere q \\ 16 inuehat Madvtg] 
-het I eratj erit <f || 16 non tamen] num <f || 17 nostri] nostro 
<f II 18 corrup. Haase] corrumpimus | effec. Fickert] efficimus 1) 
20 ad eu.] et ad eu. <f JKMST || 21 sat. a. arb.l segetum ar- 
borumque <f || 23 permouens] mouens <f || 26 rerumj ante exper. <f 
post homo AF Skutsch \\ 28 gentium] ciuiiun d^ gerentibu» 
SchultesSj quouia gentium Skutscli 



192 L. ANNAEI SENEGAE 

ifi ariiiii trnnsyeherent. si beneficia natnrae ntentimii p» 
vitiite perpendimuS; nihil non nostro malo accepimiu: 
(Mii videre expedit^ cni loqni? cui non yita tormeiitQm 
eMtV nihil invenies tam manifestae utilitatiSy quod nan 
in routrariuin transeat culpa. sic ventos qnoqnemr) 
inrii hono futuros invenerat: ipsi illos contrarios fed- 

\\\ niUH. 'onmes in aliquod nos malum ducuni' noneadem 
chI Iuh et illis causa solvendi; sed iusta nnlli; diTersifl 
(Miini irritanientis ad temptandum ^nore impelliniin; 
nli(|no iilitmi vitio navigatur. egregie Plato dicit, qnitt 
nohJH (Mrra exitum iain testium loco dandus est, minima 
(^HH(\ (|uuo honiines emant vita. immO; Lucili kaiiB- 
Hiin(\ ni hene illorum furorem aestimaveris, id ert 
noHtrnni (^in oudem enim turha volutamur), magis li- 
(l(»hiM, iMun (»ogitaveris vitae parari, in quae vita con-u 
Mnnninr. 



NATURALIUM QUAESTIONUM 

LlltER VI QUI FERTUR. 

Lilier sexitts. 

/)f terrae motu. 

I Ponipoios. oolohrem Campaniae urhem, in quam 
nl» nltoru pjuto Surroutinum Stahianumque litus, ab 
i»HorM Horouhuionso ooiiveniunt et mare ex aperto re- 

U> /7.jf,»»)f.v /7ii(-f,'firN ♦57WO/MW. 




NATUR. QUAEST. LIB. V. 18— VI. 1. 193 

ductum amoeno sinu cmgunt, consedisse terra^ motu 
vexatis quaecumque adiacebant regionibus, Lucili viro- 
rum optime, audivimus, et quidem hibemis diebus, 
quos vacare a tali periculo maiores nostri solebant 

i promittere. Nonis Februariis hic fuit motus Regulo 2 
et Verginio consulibus, qui Campaniam, numquam 
securam huius mali, indemnem tamen et totiens de- 
functam metu, magna strage vastavit: nam et Hercu- 
lanensis oppidi pars ruit dubieque stant etiam quae 

) relicta sunt, et Nucerinorum colonia ut sine clade ita 
non sine querela est; Neapolis quoque privatim mtdta, 
publice nihil amisit leniter ingenti malo perstricta, 
villae vero prorutae, passim sine iniuria tremuere. 
adiciuntur his illa: sexcentarum ovium gregem exani- 3 

) matum et divisas statuas, motae post haec mentis ali- 
quos atque impotentes sui errasse. quorum ut causas 
excutiamus, et propositi operis contextus exigit et ipse 
in hoc tempus congruens casus. quaerenda sunt tre- 4 
pidis solacia et demendus ingens timor. quid enim 

) cuiquam satis tutum videri potest, si mundus ipse 
concutitur et partes eius solidissimae labant? si quod 
unum immobile est in illo fixumque, ut cuncta in se 
intenta sustineat, fluctuatur, si quod proprium habet 
terra perdidit, stare: ubi tandem resident metus nostri? 

) quod corpora receptaculum invenient, quo soUicita 
confagient, si ab imo metus nascitur et fanditus trahi- 
tur? constematio omnium est, ubi tecta crepuerunt et 5 
ruina signum dedit. tunc praeceps quisque se proripit 

1 consed.] desedisse <f || 6 uerginio EHL^TZ] nnginio 
urigino (.^)rf unguuo P irriguo J^K || 7 indempnem plerique codd. || 
8 hercul.] hec tu lanensis X || 9 opp.] opidi BHilT | etiam] in 
eo <f II 10 ita] tamen X || 12 leniter JK] leuiter | perstr.] pre- 
stricta <f || 13 prorutae HPZ] prorupte EPLST prenipte 6X || 
14 ouium] omnium k \ exanimatum] examinatum k || 15 haec] 
hoc ^ II 17 exc.] discutiamus <f || 19 solatia {sic setnper scr.)] re- 
media <f j ingens] urgens Schultess \\ 20 tutum] post potest <f 
post uideri M || 23 fluctuatur] fluctuat iffi^ ST fructuatur Z l|^ 
24 t. stare perd. coll. q stare terra p. coU.l'8L\'ati^^Qit&.^'^^'S^^^*^ 

SxNxcAjB iTATVBAL. QUAssT. ed. Gexols.e. ^^ 



192 L. ASXAEI SEXECAE 

15 anna tranHTehereiiL si beneficia naturae nientiiim pra- 
yitate perpendimuSy nihil non nostro malo aecepimus: 
eui Tidere expedit, coi loqoi? coi non Tita tormentmn 
est? nihil inTenies tam manifestae otilitatiSy qood non 
in contrariom transeat cnlpa. sic Tcntos qnoqoe na- s 
tnra bono fdturos inTcnerat: ipsi illos contrarios feci- 

16 mns. ^omnes in aliqnod nos malmn dacnnt.' non eadem 
est his et illis causa solTendi^ sed insta nnlli; diTersis 
enim irritamentis ad temptandmn mare impellimnr, 
ntiqne alicoi Titio naTigatnr. ^regie Plato dicit^ qniio 
nobis circa exitnm iam testinm loco dandns est^ minima 
esse^ qnae homines emant Tita. immo, Lncili karis- 
sime^ si bene iQomm fdrorem aestimaTeris, id est 
nostmm (in eadem enim tnrba Tolntamnr); magis ri- 
debis^ cnm cogitaTeris Titae parari, in qnae Tita con-is 
£nimitnr. 



NATUKALIUM QUAESTIONUM 
LIBER VI QUI FERTUR. 

Liber sextiis. 
De terrae motu. w 

1 1. Pompeios, celebrem Campaniae nrbem, in quam 
ab altera parte Surrentinum Stabianumque litus, ab 
altera Herculanense conTeniunt et mare ex aperto re- 

10 Platonis placitum ignotum. 

5 transeat] transferat <f || 6 bono FHMOPZl bonos 

^fi^EJKLST I invenerat] -nit <f -niat A^ | ipsi] ipsis AB^ | 

7 nos] om. ante in B JK || 8 et illis] s. l. <f \\d mare Pincianus] 

ire II 10 utique <f] utque ^ ubique M*ST || 11 minima] i. e. mi- 

nime vita digna || 15 pararij ea add. 6i^ \ quae] qua Eil qoibas ^^ ;{ 

18 liber sextus vulgo et Ge.] 1. quintus ((f)i}E0HLKZ 1. ter- 

tius KFTJJEsc. ' de terrae motu add. Ge. e EHJ^sc.KPTZ de 

motn terrae fj \\ 22 Surr.] surentinmn JL [1 23 hcrc.] uero (autem A) 

calcedonenae <f 



NATUR. QUAEST. LIB. V. 18— VI. 1. 193 

ductuin amoeno sinu cingunt, consedisse terrae motu 
vexatis quaecumque adiacebant regionibus, Lucili viro- 
rum optime, audivimus, et quidem hibemis diebus, 
quos vacare a tali periculo maiores nostri solebant 

5 promittere. Nonis Februariis hic fuit motus Regulo 2 
et Verginio consulibus, qui Campaniam, numquam 
securam huius mali, indemnem tamen et totiens de- 
functam metu, magna strage vastavit: nam et Hercu- 
lanensis oppidi pars ruit dubieque stant etiam quae 

10 relicta sunt, et Nucerinorum colonia ut sine clade ita 
non sine querela est; Neapolis quoque privatim multa, 
publice nihil amisit leniter ingenti malo perstricta, 
villae vero prorutae, passim sine iniuria tremuere. 
adiciuntur his illa: sexcentarum ovium gregem exani- 3 

15 matum et divisas statuas, motae post haec mentis ali- 
quos atque impotentes sui errasse. quorum ut causas 
excutiamus, et propositi operis contextus exigit et ipse 
in hoc tempus congruens casus. quaerenda sunt tre- 4 
pidis solacia et demendus ingens timor. quid enim 

20 cuiquam satis tutum videri potest, si mundus ipse 
concutitur et partes eius solidissimae labant? si quod 
unum immobile est in illo fixumque, ut cuncta in se 
intenta sustineat, fluctuatur, si quod proprium habet 
terra perdidit, stare: ubi tandem resident metus nostri? 

25 quod corpora receptaculum invenient, quo sollicita 
confugient, si ab imo metus nascitur et funditus trahi- 
tur? consternatio omnium est, ubi tecta crepuerunt et 5 
ruina signum dedit. tunc praeceps quisque se proripit 

1 consed.] desedisse <f || 6 uerginio EHL^TZ] unginio 
urigino (.^)<f unguuo P irriguo J^K || 7 indempnem plerique codd. \\ 
8 hercul.] hec tu lanensis X \\ 9 opp.] opidi BHAT | etiam] in 
60 <f II 10 ita] tamen X \\ 12 leniter JK] leuiter | perstr.] pre- 
stricta <f || 13 prorutae HPZ] prorupte EFLST prenipte <f>l || 
14 ouium] omnium X \ exanimatum] examinatum X \\ 15 haec] 
hoc ^ II 17 exc.] discutiamus <f || 19 solatia (sic setnper scr.)] re- 
media <f j ingens] urgens Schultess \\ 20 tutum] post potest <f 
post uideri M || 23 fluctuatur] fluctuat ^ftjEaT trvsLQ.W%»^.x:ct 'LV 
24 t. stare perd. coll. q stare terra p. coU.l'SL\'at& ^q.\&?v^'s».^'^^V- 

SxNMCAJB :sa,tvrk.Ij. QUAB8T. ed. Gexc"k.©. ^^ 



194 L. ANNAEI SENECAE 

et penates suos deserit ac se publico credit: quam 
latebram prospicimus, quod auxilium, si orbis ipse 
ruinas agitat, si hoc, quod nos tuetur ac sustinet, supra 
quod urbes sitae sunt, quod fandamentum quidam 

6 orbis esse dixerunt, discedit ac titubat? quid tibi esse 5 
non dico auxilii sed solacii potest, ubi timor fugam 
perdidit? quid est, inquam, satis munitum, quid ad 
tutelam alterius ac sui firmum? hostem muro repel- 
lam, et praeruptae altitudinis castella vel magnos exer- 
citus difficultate aditus morabuntur, a tempestate nos lo 
vindicat portus, nimborum vim eflPasam et sine fine 
cadentes aquas tecta propellunt, fagientes non sequitur 
incendium, adversus tonitruum et minas caeli subter- 
raneae domus et defossi in altum specus remedia sunt 
(ignis ille caelestis non transverberat terram sed exiguo i5 
eius obiectu retunditur), in pestilentia mutare sedes 

7 licet — nuUum malum sine efiugio est. numquam 
fulmina populos perusserunt; pestilens caelum exhausit 
urbes, non abstulit: hoc malum latissime patet inevi- 
tabile, avidum, publice noxium. non enim domos so- 20 
lum aut familias aut urbes singulas haurit: gentes 
totas regionesque submergit et modo ruinis operit, 
modo in altam voraginem condit ac ne id quidem re- 
linquit, ex quo appareat, quod non est saltem fuisse, 
sed supra nobilissimas urbes sine uUo vestigio prioris 25 

8 habitus solum extenditur. nec desunt, qui hoc genus 
mortis magis timeant, quo in abruptum cum sedibus 

13 cf. Aetnae v. 280 caelestis . . minm. || 26 — p. 196, 10 cf, 
Aetnae v. 171 sq. hinc jsaevo qmssat hiatu 

fundamenta soli, trepidant urhesque caducae. 

1 ac] et <f ; credit] condit <f || 2 prosp.] perspic. rf | ipse orbis 
coll. k li 3 agitat £0^] agitet dS-kZ || 4 quidam] s. l. 61* \\ 
5 tibi] ibi 6 |{ 6 auxili et solaci Skutsch \\ 11 yindicat] uendicat 
AST I nimborum] imbrium <f || 12 prop.] repellunt <f || 13 toni- 
truum] -trua (?y?)EM vulgo || 14 defossi] om. ^ || 18 fulm.] 
flumina <f JKO^ | peruss.] percusserunt LST peruerterunt A mer- 
serunt B U 21 haurit] sed <f || 22 subm.] subuertit <f || 23 ac] at 
08T //24 relinqmtj -quid BJKLO \ appot.^ \^ add. ^ 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 1. 195 

suis eunt et e vivorum numero vivi auferuntur, tam- 
quam non omne fatum ad eundem terminum veniat. 
hoc habet inter cetera iustitiae suae natura praeci- 
puum, quod cum ad exitum ventum est, omnes in 

5 aequo sumus. nihil itaque interest, utrum me lapis 9 
unus elidat, an monte toto premar; utrum supra me 
domus unius onus veniat et sub exiguo eius tumulo 
ac pulvere exspirem, an totus caput meum terrarum 
orbis abscondat; in luce hunc et in aperto spiritum 

10 reddam an in vasto terrarum dehiscentium sinu, solus 
in illud profundum an cum magno comitatu populo- 
rum concadentium ferar; nihil interest mea, quantus 
circa mortem meam tumultus sit: ipsa ubique tantun- 
dem est. proinde magnum sumamus animum adversus 10 

15 istam cladem, quae nec evitari nec provideri potest, 
desinamusque audire istos, qui Campaniae renuntia- 
verunt quique post hunc casum emigraverunt negant- 
que ipsos umquam in illam regionem accessuros: quis 
enim illis promittit melioribus fundamentis hoc aut 

20 illud solum stare? omnia eiusdem sortis sunt et, si 11 
nondum mota, tamen mobilia: hunc fortasse, in quo 
securius consistitis, locum haec nox aut hic ante noctem 
dies scindet. unde scis, an <non> melior eorum loco- 
rum condicio sit, in quibus iam vires suas fortuna 

25 consumpsit et quae in futurum ruina sua fulta sunt? 
erramus enim, si ullam terrarum partem exceptam im- 12 
munemque ab hoc periculo credimus : omnes sub eadem 
iacent lege, nihil ita, ut immobile esset, natura con- 
cepit; alia temporibus aliis cadimt, et quemadmodum 

3 nat.] munera <f || 4 praecipuum] deus add. <f | omnes 
om. <f II 6 Bupra] super <f E || 7 unius] post me Z* post ueniat 
iter. Q I ueniatl om. E j tumulo B] cumulo || 8 caput] capud 
AHJKMO II 9 abscondat] -ditil || 12concad.] congaudentium <f | 
mea interest coll. <f || 18 ipsos] se ipsos <f || 20 illud] illum 
J^KM(A) I eiusdem sortis] . . de sorti (-te ST) ^ | et] etiam XZ \\ 
22 securius] om. AST securus Z G^er^;? | cons.] consistis AEZ^ vulgo || 
28 scis] scias ^ | non add. Haase | 26 futurum irume. «>\\a»\ ^^^a?^.- 
ram ruinam Bu&m <f | sunt] eat q \\^ft|*t «xR.«^\»'8k»TEL eX ^^'^«w.»^ 



196 L. ANNAEI SENECAE 

in urbibus magnis nunc haec domus nunc iUa suspen- 
ditur, ita in hoc orbe terrarum nunc haec pars facit 

13 vitium nunc illa. Tyros aliquando infamis ruinis fuit, 
Asia XII urbes simul perdidit; anno priore [in] Acha- 
iam et Macedoniam, quaecumque est ista vis mali, quae 5 
incurrit, nunc Campaniam laesit: circumit fatum et, 
si quid diu praeterit, repetit. quaedam rarius sollicitat, 
saepius quaedam: nihil immune esse et innoxium sinit. 

14 non homines tantum, qui brevis et caduca res nasci- 
mur — urbes oraeque terrarum et litora et ipsum 10 
mare in servitutem fati venit. nos tamen nobis per- 
mansura promittimus bona fortunae, et felicitatem, 
cuius ex omnibus rebus humanis velocissima est levi- 
tas, habituram in aliquo pondus ac moram credimus; 

15 et perpetua sibi omnia promittentibus in mentem non 15 
venit, id ipsum, supra quod stamus, stabile non esse. 
neque enim Campaniae istud aut Achaiae sed omnis 
soli vitium est, male cohaerere et ex causis pluribus 
solvi et summa manere, partibus ruere. 

1 2. Quid ago? solacium adversus pericula rara pro- 20 
miseram: ecce undique timenda denuntio, nego quic- 
quam esse quietis aetemae, quod perire possit et per- 
dere. ego vero hoc ipsum solacii loco pono et quidem 
valentissimi, quando quidem sine remedio timor stultis 
est: ratio terrorem prudentibus excutit, imperitis magna 25 

2 fit ex desperatione securitas. hoc itaque generi hu- 

1 nimc haec domus] om. J*KO(Jl) || 4 [in del. FoH.] Achaiam 
et Macedoniam Fortun. Grron.l in Achaia et Macedonia |j 5 ista] 
om. Q I ista — quae] <^uia^ istius mali, quod (vel qua) Ge. \' 6 incurrit, 
qu&e Pincianus \ circumit HOPZ] circum id JK circuit <fELST|| 
7 praeterit] -iit vulgo \ quaedam r.] quidam r. L^O* qu(orun)- 
dam r. JK || 9 qui £ J^MO^] quae | nascimurl nascitur sed d J 

10 oraeque] horeque AX \ litora BHJKL] littora AEMO^ || 

11 uenit. nos tamen] ueniunt. quo ergo <f |{ 14 moram ac pondus 
coU. 6 II 16 et] om. 6 || 17 enim] om. 6 \ istud] neque tyri (tiri A) 
neque italie 6 || 18 est] hoc est <f || 19 solui] resolui <f || 20 ago] 

ergo d II 24 q(ua}n(do) EAST] q(uonia)m <fHL*PZ | quidem] 
quod d I atultia timor coll. 6 \\ 25 xa^o\ iAenL ^ \ %^ M[ sit X 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 1. 2. , 197 

mano dictum puta, quod illis subita captivitate inter 
ignes et hostem stupentibus dictum est: 

una salus victis nuUam sperare salutem. 

si vultis nihil timere, cogitate omnia esse metuenda; 3 

.5 circumspicite, quam levibus causis discutiamur: non 
cibus nobis non umor, non vigiUa non somnus sine 
raensura quadam salubria sunt — iam intellegetis nu- 
gatoria esse nos et imbecilla corpuscula, fluida, non 
magna molitione perdenda. 'sine dubio id summum 

lopericuli nobis es^, quod tremunt terrae, quod subito 
dissipantur ac superposita deducunt. magni se aesti- 4 
mat, qui fulmina et motus terrarum hiatusque formi- 
dat — vult ille imbecillitatis sibi suae conscius timere 
pituitam? ita videlicet nati sumus, tam felicia sortiti 

15 membra, in hanc magnitudinem crevimus.' et ob hoc 
nisi mundi partibus motis, nisi caelum intonuerit, 
nisi terra subsederit, perire non possumus? unguiculi 5 
nos et ne totius quidem dolor sed aliqua ab la- 
tere eius scissura conficit! et ego timeam terras tre- 

20 mentes, quem crassior saliva suffocat? ego extimescam 
emotum sedibus suis mare, et ne aestus maiore quam 
solet cursu plus aquarum trahens superveniat, cum 
quosdam strangulaverit potio male lapsa per fauces? 
quam stultum est mare horrere, cum scias stillicidio 

25 perire te posse! nullum maius solacium est mortis 6 
quam ipsa mortalitas, nuUum autem omnium istorum, 

3 Verg, Aen. II 354 

1 ilUs] in <f II 4 met.] timenda t^EST || 7 intellig. semper \\ 
8 nos rfFHP^Z] nostra HXq \ corp.] corpora BE || 9—16 inter- 
locutori dedi \ 9 summum Ge.'] iinum || 10 nobis] satis Fortun. \ 
est MadA)ig] esset || 11 ded.] (^ducunt ALST || 12 falmina] audi: 
nihil nisi f. | terr. niat. que] et liiatus terrarum <f || 13 uult ille] 
i. e. num mavult idem? Sen. ipse <^cur non^ uult interrogaret 
conl. JSor. S. 1 1, 108. solet ille (sc. alius) Leo \ sue sibi coll. 
d II 16 et . . 17 possumus] ut . . possimus Madvig || 17 unguiculi] 
unde igitur celi <f || 18 dolor] calor <f || 21 suis sedibua coiL <y l^ 
23 potio ma]ej saJiua <f \ 26 iBtoxTmi oxMiwasi CiCi^. ^ 



198 L. ANNAEI SENECAE 

quae extrinsecus terrent, quam quod innumerabilia peri- 
cula in ipso sinu sunt. quid enim dementius quam 
ad tonitrua succidere et sub terram corrapere fulmi- 
num metu? quid stultius quam timere nutationem ter- 
rae aut subitos montium lapsus et irruptiones maris 5 
extra litus eiecti, cum mors ubique praesto sit et undi- 
que occurrat nihilque sit tam exiguum, quod non in 

7 pemiciem generis humani satis valeat? adeo non debent 
nos ista confundere, tamquam plus in se mali habeant 
quam vulgaris mors, ut contra, cimi sit necessarium e lo 
vita exire et aliquando emittere animam, maiore perire 
ratione iuvet. necesse est mori ubicumque, quandoque: 
stet licet ista humus et se teneat suis finibus nec ulla 
iactetur iniuria, supra me quandoque erit. <(quid> 
interest, ego illam mihi an ipsa se mihi imponat? i5 

8 diducitur et ingenti potentia nescio cuius mali rumpi- 
tur et me in immensam altitudinem abducit — quid 
porro? mors levior in plano est? quid habeo quod 
querar, si rerum natura me non vult iacere ignobili 

9 leto, si mihi inicit sui partem? egregie Vagellius 2c 
meus in illo inclito carmine: ^si cadendum est [mihi]', 
inquit, ^e caelo cecidisse velim.' idem <(mihi^ licet di- 
cere: si cadendum est, cadam orbe concusso, non quia fas 

21 sq. FPE p. 362 Baehr. 

1 quam quod] que quidem <f | peric.] exempla <f, pericla 
Skutsch II 2 sunt sinu coll. <f || 3 ad] a q \ terram] terra q \ 
correpere g^Erasmus] corripere ^ se corripere <f corrupere ST 
corruere Z || 4 metu fuhn. coll. <f | nut.] mut. X \ terre] om. ^ \\ 
6 eiecti] euecti Koeler, sed cf. VII 6,3 \\ 7 tam sit coll. q |j 
9 in se] ante plus coU. <f post maH E || 10 sit] ante e <f || 12 rat. 
perire coll. <f | mori ub. quandoquel maiori <f || 13 finibus suis 
coll. X II 14 quand. erit] ora. <f | quid add. Ge. || 16 ego i.] ergo 
illam ego <f || 17 abd.] obducit <f || 19 me] sA. 6 \ ign. leto] ign. 
(inn. J^K) lecto X in ign. loco <f || 20 inicit] om. in lac. H* uincit 
P uindicat <f | partem sui coU. X \ Vag.] u(er)o agellius <f, 
cf. Prosop. I. R. III 347 H 21 si] poeta fort. siue scnpserat 

mihi hic del. et l. 22 add. Ge. inquit mihi coU. ^ || 22 e caelo] 

de caelo me Haase \ cec.] cediaae JE. a^di%%ft P 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 2. 3. 199 

est optare pablicam cladem^ sed quia ingens mortis 
solacium est terram quoque yidere mortalem. 

3. Illud quoque proderit praesumere animo, nihil 1 
horum deos facere, nec ira numinum aut caelum con- 
5 verti aut terram: suas ista causas habent nec ex im- 
perio saeviunt sed quibusdam vitiis ut corpora nostra 
turbantur et tunc, cum facere videntur iniuriam, acci- 
piunt. nobis autem ignorantibus verum omnia terri- 2 
biliora sunt, utique quorum metum raritas auget: le- 

1 o vius accidunt familiaria, [et] ex insolito formido maior 
est. quare autem quicquam nobis insolitum est? quia 
naturam oculis, non ratione, comprehendimus nec cogi- 
tamus, quid illa facere possit, sed tantum quid fecerit. 
damus itaque huius neglegentiae poenas tamquam novis 

X5 territi, cum illa non sint nova sed insolita. quid ergo? 3 
non religionem incutit mentibus et quidem publice, 
sive deficere sol visus est, sive luna, cuius obscuratio 
frequentior, aut parte sui aut tota delituit? longeque 
magis illa, actae in transversum faces et caeli magna 

20 pars ardens et crinita sidera et plures solis orbes et 
stellae per diem visae subitique transcursus ignium 
multam post se lucem trahentium. nihil horum sine 4 
timore miramur: et cum timendi sit causa nescire, non 
est tanti scire, ne timeas? quanto satius est causas in- 
25 quirere et quidem toto in hoc intentum animo: neque 
enim illo quicquam inveniri dignius potest, cui se non 
tantum commodet sed impendat. 

4 cf. Aetnae vv. 29 — 33 || 12 cf. Aetnae v. 224 non oculis 
solum pecudum miranda tueri more || 24 — 27 cf Aetnae v. 226 sq. 
nosse fidem rerum duhiasque exquirere causas, 
ingenium sacrare caputque attoUere caelo eqs. 



2 mort. uid. coll. 6 || 4 conuerti] concuti <f || 6 sed] ex add. 6 
8 uerum] un(de) ueniant <f || 9 leuius] lenius HM<^ || 10 et] om. 6, 
fort. sed Ge. fl 11 nobis EAP] om. FHST ante quicq. 6 Skutsch || 
12 comprendimus Skutsch\ 17 siue d.] si d. FH | sol] post est <f || 
18 del.] dilituit X || 19 illa] illae Erasmus \ m. pars ^^Z] p. m. <f A || 
20 orb. solis coll. <f || 23 timendi] timidi <f A || 24 est] om. q \\ 
25 intentum] -to <f || 26 illo] eo rf \ ai vai^,\ ^\»VKa\. ^-xs^<«y^^ ^ 



200 L. ANNAEI SENECAE 

1 4. Quaeramus ergo, quid sit, quod terram ab in- 
fimo moveat, quod tanti molem ponderis pellat, quid 
sit illa valentius, quod tantum onus vi sua labefactet, 
cur modo tremat, modo laxata subsidat, nunc in partes 
divisa discedat et alias intervallum ruinae suae diu 5 
servet, alias cito comprimat, nunc amnes magnitudinis 
notae convertat introrsum, nunc novos exprimat, ape- 
riat aliquando aquarum calentium venas, aliquando re- 
frigeret, ignesque nonnumquam per aliquod ignotum 
antea montis aut rupis foramen emittat, aliquando notos lo 
et per saecula nobiles comprimat. mille miracula mo- 
vet faciemque mutat locis et defert montes, subrigit 
plana, valles extuberat, novas in profando insulas erigit: 

2 haec ex quibus causis accidant, digna res excuti. ^quod', 
inquis^ 'erit pretium operae?' quo nullum maius est, is 
nosse naturam. neque enim quicquam habet in se 
huius materiae tractatio pulchrius, cum multa habeat 
fatura usui, quam quod hominem magnificentia sui 
detinet nec mercede sed miraculo colitur. inspiciamus 
ergo, quid sit, propter quod haec accidant: quorum 20 
adeo est mihi dulcis inspectio, ut quamvis aliquando 
de motu terrarum volumen iuvenis ediderim, tamen 
temptare me voluerim et experiri, <^si]> aetas aliquid 
nobis aut ad scientiam aut certe ad diligentiam adiecerit. 

1 5. Causam, qua terra concutitur, alii in aqua esse, 25 
alii in ignibus, alii in ipsa terra, alii in spiritu puta- 
verunt, alii in pluribus, alii in omnibus his; quidam 

14—20 cf. Aetnae v, 222 sqq. 

immemuLS lahor est, sed fertilis idem; 
digna Idborantis respondent praemia curis: . . . 
(225) nosse fldem rerum duhiasque exquirere causas . . 

3 on.] honuB AE || 4 modo tremat] tremat et <f || 7 nouos" 
inuos X I expr.l inpr. J^K compr. <f || 12 defert] differt <f |j 14 ex 
om. 6 I res] est add. 6 \\ 16 quicquam] s. l. 6 \\ 18 usui] uisui X, 
hom. m. sui] omnes sui m. <f || 21 est] post dulcis <f || 22 iuuenis' 
ante de m. 6 Skutsch || 23 me] post experiri 6Skutsch \ si Ge. add.' 
^^ //////// ^ cujm g* an cum g* au vuZgo (( 24 aut priu^\ om. <f 8T 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 4—6. 201 

liquere ipsis aliquam ex istis causam esse dixerunt, 
sed non liquere, quae esset. nunc singula persequar. ^ 
illud ante omnia mihi dicendum est, opiniones veteres 
parum exactas esse et rudes: circa verum adhuc erra- 

5 batur, nova omnia erant primo temptantibus; postea 
eadem illa limata sunt et, si quid iuventum est, illis 
nihilominus referri debet acceptum: magni animi [res] 
fuit rerum naturae latebras dimovere nec contentum 
exteriore eius aspectu introspicere et in deorum secreta 

10 descendere. — plurimum ad iuveniendum contulit, qui 
speravit posse reperiri. cum excusatione itaque veteres ^ 
audiendi sunt: nulla res consummata est, dum incipit; 
nec in hac tantum re omnium maxima atque involu- 
tissima (iu qua, etiam cum multum acti erit, omnis 

15 tamen aetas quod agat inveniet) sed in omni alio 
negotio longe semper a perfecto faere principia. 

6. In aqua causam esse nec ab uno dictum est 1 
nec uno modo. Thales MUesius totam terram subiecto 
iudicat umore portari et innare, sive illud oceanum 

20 vocas, sive magnum mare, sive alterius naturae sim- 
plicem adhuc aquam et umidum elementum. ^hac', 
inquit, 'unda sustinetur orbis velut aliquod grande na- 
vigium et grave his aquis, quas premit.' supervacuum 2 
est reddere causas, propter quas existimat gravissimam 

25 partem mundi non posse spiritu tam tenui fagacique 
gestari, non enim nunc de situ terrarum sed de motu 

4. 9 — 10 cf. Aetnae v. 256 in lovis errantem regno perqui- 
rere divos. \\ 17 cf. Thaletis placitum III 14, 1 (A 15 Diels p. 12) 

1 ipsis] sibi <f || 3 mihi] s. est 6 om. E || 4 uerum] hec <f || 
5 erant omnia coll. <f |1 6 est inuentum coll. <f || 7 ref. deb. acc.] 
debet referri in accepto <f | res] om. <f E || 8 cont.] contemptum k 
(con)crementum q contempnendum <f H 10 cont.] tulit <f 1| 12 res] 
om. Q II 13 atque] et <f U 14 in qua] inquam <f JKST | acti e.] 
actum e. A erit (vel est) quesitum <f || 16 quod] quid <f | inu.] 
inueniat A H 16 semper] om. EST || 18 Thales] tales 2,q \\ 19 in- 
nare] in mare X mare OS in mari <f j illud] intell. illum sc. 
umorem \ oc.] occeanum trad. ut semper, ante iUud X \\ 20 siue 
m.] seu m. H^ |{ 22 unda] aqua q 



202 L. ANNAEI SENECAE 

agitur. illud argumenti loco ponit, aquas esse in causa, 
quibus hic orbis agitetur, quod in omni maipre motu 
erumpunt fere novi fontes (sicut in navigiis quoque 
evenit, ut si inclinata sunt et abierunt in latus, aquam 
sorbeant, quae vi omni eorum onerum, quae vehit, si r 
immodice depressa sunt, aut superfunditur aut certe 

3 dextra sinistraque solito magis surgit). hanc opinionem 
falsam esse non est diu coUigendum: nam si terra 
aqua sustineretur et ea aliquando concuteretur, semper 
moveretur, nec agitari illam miraremur sed manere; lo 
deinde tota concuteretur, non ex parte (numquam enim 
navis dimidia iactatur), nunc vero terrarum non uni- 
versarum sed ex parte motus est: quomodo ergo fieri 
potest, ut quod totum vehitur, totum non agitetur, si 

4 eo, quo vehitur, agitatum est? 'at quare aquae erum- 15 
punt?' primum omnium saepe tremuit terra, et nihil 
umoris novi fluxit; deinde si ex hac causa unda pro- 
rumperet, a lateribus terrae circuinfunderetur (sicut in 
fluminibus ac mari videmus incidere, ut incrementum 
aquarum, quotiens navigia desidunt, in lateribus maxime 20 
appareat); ad ultimum non tam exigua fieret, quam tu 
dicis, eruptio nec velut per rimam sentina subreperet, 
sed fieret ingens inundatio ut ex infinito liquore et 
ferente universa. 

1 7. Quidam motum terrarum aquae imputaverunt, 25 
sed non ex eadem causa; ^per omnem', inquit, Herram 

2 agitetur] agitatur q \ in omni] modo <f || 3 erumpunt] 
-pit <f I fere] om. E, fort. ante maiore coll. Ge. \\ 5 quae] quem 
A que (post omni) B | ui omni (cf. p. 203, 14) Ge.] in (om. rf) 
omni <f ^, in omni genere Kktmmer, impatiens Madvig, margini 
Schultess, in omni motu (om. eorum) Leo \ onerum] honerum FJL 
ante eorum £ oneri <f | uehitj sc. aqua \\ 8 est] ante nam <f || 
9 ea] intell. hac aqua, et — concuteretur del. Haase \ aliquando 
c.] agitante c. Gertz conc. aliquando Skutsch || 10 illam agitari 
coll. d II 16 primum] primo <f || 17 hac c.] causa ista <f || 18 a] 
ac (a) Q II 20 aq. incr. coll. <f || 21 quam tu] quantum ^ || 
J^J^ relut] aJiud <f | subreperet E JLZ] subriperet <f H0<^ || 26 in- 
qiut ^] inquiunt cfEST, cf. p. 205,19 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 7. 8. 205 

minui priinuin, deinde consnmi, quo illum putas abire 
nisi in obscura terrarum, utique cum videas emergere 
iterum non minorem eo, qui prior fluxerat? quid, 
cum vides Alpheon, celebratum poetis, in Achaia mergi 

5 et in Sicilia rursus traiecto mari effcmdere amoenissi- 
mum fontem Arethusam? nescis autem inter opiniones, 3 
quibus enarratur Nili aestiva inundatio, et hanc esse, 
a terra illum erumpere et augeri non supemis aquis 
sed ex intimo redditis? ego quidem centuriones duos, 

10 quos Nero Caesar, ut aliarum virtutum ita veritatis in 
primis amantissimus, ad investigandum caput Nili mi- 
serat, audivi narrantes longum illos iter peregisse, cum 
a rege Aethiopiae instructi auxilio commendatique 
proximis regibus penetrassent ad ulteriora: 'quidemf , 4 

15 aiebant, 'pervenimus ad immensas paludes, quarum exi- 
tum nec incolae noverant nec sperare quisquam potest: 
ita implicatae aquis herbae sunt et aquae nec pediti 
eluctabiles nec navigio, quod nisi parvum et unius 
capax limosa et obsita palus non fert. ibi', inquit, , 

20 Vidimus duas petras, ex quibus ingens vis fluminis ex- 
cidebat.' sed sive caput illa sive accessio est Nili, 5 
sive tunc nascitur sive in terras ex priore recepta 
cursu redit: nonne tu credis illam, quicquid est, ex 
magno terrarum lacu ascendere? habeant enim oportet 

2. 5 cf. Aetnae v. 118 sq. tantos emergere fontes 
cum videt ac totiens uno se mergei'e hiatu. 
,21 — 23 cf Aetnae v. 133 (flumina) condita si redeunt, si qua 

etiam incondita surgunt . . . 

3 prior lyE] prius | fluxerat] fuerat <f || 4 alpheum 6 II 
6 areth. vel aretusam trad. || 7 aestiua] inestimata d || 8 a] e 
Madvig || 14 pen. ad ult.] fort. ad ult. penetrassent Ge. quam 
ceteri add. Skutsch \ quidem] qui <f, qui dein Gi'onov., equidem 
Buhkopf, et quidem Haase, tandem vel vicesimo die Madvig, 
qui tandem SchvMess, denique Ge. || 17 aquis — aquae] herbis 
aquae sunt ST t«t Skutsch \ aquae] aqua 6, aquae herbis Gron: 
bene \\ 18 eluctabiles] -lis <f | quod] non add. <f || 19 obsita] 
opp(o8it)a A oppaca B* | fert <f] fecit ^ ferat ^EST l^mcvjsiy^ 
cf 7,1 i 22 siue in] in rfP 



204 L. ANNAEI SENECAE 

sic fiet motus alicuius partis, in quam flumen impetum 
dedit et quam, donec decrescat, verberabit. potest fieri, 
ut aliquam regionem rivus affluens exedat ac sic trahat 

5 aliquam molem, qua lapsa superposita quatiantur. iam 
vero nimis oculis <se> permittit nec illos scit producere 5 
ultra animu5, qui non credit esse in abdito terrae 
sinus maris vasti. nec enim video, quid prohibeat aut 
obstet; quo minus habeat aliquod etiam in abdito litus 
et per occultos aditus receptum mare, quod illic quo- 
que tantundem loci teneat aut fortassis hoc amplius, 10 
quod superiora cum tot animalibus erant dividenda: 
abstrusa enim et sine possessore deserta liberius undis 

6 vacant. quas quid vetat illic fluctuare et ventis, quos 
omne intervallum terrarum et omnis aer creat, impelli? 
potest ergo maior solito exorta tempestas aliquam par- 15 
tem terrarum impulsam vehementius commovere. nam 
apud nos quoque multa, quae procul a mari fuerant, 
subito eius accessu vapulaverunt et villas in prospectu 
collocatas fluctus <(reliquit]>, qui longe audiebatur in- 
vasit; illic quoque potest recedere ac vesurgere pelagus 20 
infemum: quorum neutrum fit sine motu superstantium.' 

1 8. Non quidem existimo diu te haesitaturum, an 
credas esse subterraneos amnes et mare absconditum: 
unde enim ista prorepunt, unde ad nos veniunt, nisi 

2 quod origo umoris inclusa est? age, cum vides inter- 25 
ruptum Tigrin in medio itinere siccari et non univer- 
sum averti, sed paulatim non apparentibus damnis 

1 partis] est add. <f || 3 exedat] excedat <fJ^KST|sicAEO*^] 
si BH JlF^Z II 5 se add. Leo \ illos scit] secum F, scit Haa>se, ultra 
illos scit prod. an. Z Erasmus || 6 animus Ge.l animum | abd.] 
abscondito 97 £A || 8 habeat] sc. terra. habeatur EST -e(a)ntur 
B habeat habet A || 9 et] del. Madvig || U quod Z Muref] quo 
<f ^ I superiora] sc. loca terrae \\ 12 et] etiam ^ erant ST 
13 quid] quis <fLO<^ j illic <fEZ] illuc || 14 et 0. aer] om. 6 
18 prosp.] conspectu <f || 19 reliquit add. Ge. \ longej om. 6 
20 resurgere fioase] retegere <f ^, num relegere.^ || 22 an] u 
ff II 24 prorepunt] prorumpunt q proreptum X || 26 tigrin F] 
tigrim <P tygrem d tygrim E tigmm \ d.am.^ivi& codd^ plerique 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 7. 8. 205 

miiini primum, deinde consumi, quo illum putas abire 
nisi in obscura terrarum, utique cum videas emergere 
iterum non minorem eo, qui prior fluxerat? quid, 
cum vides Alpheon, celebratum poetis, in Achaia mergi 

5 et in Sicilia rursus traiecto mari effondere amoenissi- 
mum fontem Arethusam? nescis autem inter opiniones, 3 
quibus enarratur Nili aestiva inundatio, et hanc esse, 
a terra illum erumpere et augeri non supemis aquis 
sed ex intimo redditis? ego quidem centuriones duos, 

10 quos Nero Caesar, ut aliarum virtutum ita veritatis in 
primis amantissimus, ad investigandum caput Nili mi- 
serat, audivi narrantes longum illos iter peregisse, cum 
a rege Aethiopiae instructi auxilio commendatique 
proximis regibus penetrassent ad ulteriora: 'quidemf , 4 

15 aiebant, 'pervenimus ad immensas paludes, quarum exi- 
tum nec incolae noverant nec sperare quisquam potest: 
ita implicatae aquis herbae sunt et aquae nec pediti 
eluctabiles nec navigio, quod nisi parvum et unius 
capax limosa et obsita palus non fert. ibi', inquit, 

«0 Vidimus duas petras, ex quibus ingens vis fluminis ex- 
cidebat.' sed sive caput illa sive accessio est Nili, 5 
sive tunc nascitur sive in terras ex priore recepta 
cursu redit: nonne tu credis illam, quicquid est, ex 
magno terrarum lacu ascendere? halDeant enim oportet 

2. 6 cf. Aetnae v. 118 sq. tantos emergere fontes 
cum videt ac totiens uno se mergere hiatu. 
.21 — 23 cf Aetnae v. 133 (flumina) condita si redeunt, si qua 

etiam incondita surgunt . . . 

3 prior lyE] prius | fluxerat] fuerat 6 || 4 alpheum 6 II 
6 arretli. vel aretusam trad. || 7 aestiua] inestimata d || 8 a] e 
Madvig \\ 14 pen. ad ult.] fort. ad ult. penetrassent Ge. quam 
ceteri <idd. Skutsch \ quidem] qui <f, qui dein Gi'onov., equidem 
Ruhkopf, et quidem Haase, tandem vel vicesimo die Madvig, 
qui tandem Schultess, denique Ge. || 17 aquis — aquae] herbis 
aquae sunt ST t«j Skutsch \ aquae] aqua d, aquae herbis Gron. 
hene \\ 18 eluctabiles] -lis <f | quod] non a^d. <f || 19 obsitaj 
opp(o8it)a A oppaca B* | fert &] fecit ^ ferat «yEST ( inquitt 
cf. 7,1 1 22 siue inj in <fP 



206 L. ANNAEI SENECAE 

pluribns locis sparsnm nmorem et in imo coactum, 
nt eructare tanto impetu possint. 

1 9. Ignem causam motus quidam [et quidam non] 
iudicant, imprimis Anaxagoras, qui existimat simili 
paene ex causa et aera concuti et terram: cum <(in^ 5 
inferiore parte spiritus crassum aera et in nubes co- 
actum eadem vi, qua apud nos quoque nubila frangi 
solent, rwpit et ignis ex hoc collisu nubium cursu- 
que elisi aeris emicuit, hic ipse in obvia incurrit exi- 
tum quaerens ac diveUit repugnantia, donec per angu- 10 
stwm aut nactus est viam exeundi ad caelum aut vi 

2 et iniuria fecit. alii in igne causam quidem esse, sed 
non ob hoc iudicant, sed quia pluribus obrutus locis 
ardeat et proxima quaeque consumat: quae si quando 
exesa ceciderint, tunc sequi motum earum partium, 15 
quae subiectis adminiculis destitutae labant, donec cor- 
ruerunt nullo occurrente, quod onus exciperet; tunc 
chasmata, tunc hiatus vasti aperiuntur, aut, cum diu 
dubitaverunt, super ea se, quae supersunt stantque, 

3 componunt. hoc apud nos quoque videmus accidere, 20 
quotiens incendio laborat pars civitatis: cum exustae 
trabes sunt aut corrupta quae superioribus firmamentum 
dabant, tunc diu agitata fastigia concidunt et tam diu 
deferuntur atque incerta sunt, donec in solido resederunt. 

4 Anaxagoras frg. 89 Dielsp. 322, cf. Amm. Marc. X VII 7, 11 



1 imo Aldus 
terrarum add. <f 



uno II 2 eructare <f ^Z] eructuare A<^ || 3 motusl 
et quidam non <^] om. 6 et (sed 71) quidam (sed 
add. EST) non ob eandem causam ^^EST (cf. 1. 12 sq.), et quidem 
non ob e. c. vulgo; nisi deh, et quidem nouissimam {vel non 
primariam) Ge. et quiidam non unicam causam Diels \\ 4 exist.] 
estimat B jl || 5 cum in STJ cum cf ^ in £ || 6 inferiore] inferiori Z || 
7 eadem vi qua Fortun.} (ex a>dd. t^ELOST) e. uia qua (que A 
quam P) ^ cadere in aqua tf || 8 rupit Gertz] rumpit || 10 angustum 
T] angustam A^ angusta B £ angustiam Z || 11 aut prius] om. d* || 12 et 
(aut £0T) iniuria] iniuriam <f j quidem causam coll. dL || 13 locis 



obrutus coll. 6X 

A£[pZ//17 0BU8 



14 proxima] -mam A || 15 ceciderint B £ F X] -derunt 
honus(jl) bonus B 1| 18 cbasm.] casmata ^X \ aut] 



Bc A //19 ea, — quej quae consiBtant se 6 \7»% ten.."\f\iiidamentum q 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 9—11. 207 

10. Anaximenes ait terram ipsam sibi causam 1 
esse motus, nec extrinsecus incurrere quod illam im- 
pellat^ sed rntra ipsam et ex ipsa: quasdam enim partes 
eius decidere, quas aut umor resolverit aut ignis ex- 

5 ederit aut spiritus violentia excusserit. sed his quoque 
cessantibus non deesse, propter quod aliquid abscedat 
aut revellatur; nam f primum omnia vetustate labuntur 
nec quicquam tutum a senectute est, haec solida quo- 
que et magni roboris carpit: itaque quemadmodum in 2 

lo.aedificiis veteribus quaedam non percussa tamen deci- 
dunt, cum plus ponderis habuere quam virium, ita in 
hoc universo terrae corpore evenit, ut partes eius ve- 
tustate solvantur, solutae cadant et tremorem superio- 
ribus aflferant, primura, dum abscedunt (nihil enim 

15 utique magnum sine motu eius, cui haesit, absciditur); 
deinde, cum deciderunt, solido exceptae resUiunt pilae 
more (quae cum cecidit, exultat ac saepius pellitur, 
totiens a solo in novum impetum missa); si vero in 
stagnaf ntibus aquis delatae sunt, hic ipse casus vicina 

20 concutit fluctu, quem subitum vastumque Ulisum ex 
alto pondus eiecit. 

11. Quidam ignibus quidem assignant hunc tre- i 
morem, sed aliter. nam cum pluribus locis ferveant, 
necesse est ingentem vaporem sine exitu volvant, qui 

25 vi sua spiritum intendit et, si acrius institit, opposita 
diffindit, si vero remissior fait, nihU amplius quam 

1 Anaadmenes A 21 Diels p. 24 

1 cap. 11 ante 10 coll. Gertz sibi — 3 ipsam] om. 6 |[ 
3 enim] om. 6 || 6 absc.] accedat 6 \ 7 aut] ac qZ \\ reu.] rele- 
vetur d | primum] fort. ad postremum vel ad imum Ge. \\ 9 rob.] 
corporis <f || 11 hab. ponderis coll. X {| 15 haes.] adhesit 6 \ ab- 
sciditur] abscinditur BT abscond. absorb. P || 16 deciderunt} 
decidunt 6qZ ceciderunt ^yEO || 17 more pile coll. BE JL | c. cec. 
ex.l c. concidit resultat 6 || 19 stagnantibus] fort. stagna ab- 
undantibus Ge. \ aquis] ante stagn. <f | delatae Gertz] delata A^ 
demissa g^<^ delapsa B || 20 ill.] elisum X || 23 ferueant] fuerant 
X II 25 ui sua] in suum d \ acrius] aruis <f || 26 diffindit E Fitida- 
mis] diffundit ] fditj fuerit J Sfcutsch 



208 li. ANNAEI SENECAE 

movet. uidemus aquam spumare igne subiecto: quod 
in hac aqua facit inclusa et angusta, multo magis iUum 
facere credamus, cum yiolentus ac vastus ingentes 
aquas excitat: tunc ille vaporatione fluctuantium un- 
darum quicquid pulsaverit, agitatur. 5 

1 12. Spiritum esse, qui moveat, et plurimis et ma- 
ximis auctoribus placet. Archelaus antiquitatis dili- 
gens ait ita: Venti in concava terrarum deferuntur; 
deinde, ubi iam omnia spatia plena sunt et in quan- 
tum aer potuit densatus est, is qui supervenit spiritus 10 
priorem premit et elidit ac frequentibus plagis primo 

^ cogit, deinde proturbat; tunc ille quaerens locum omnes 
angustias dimovet et claustra sua conatur effiringere: 
sic evenit, ut terrae spiritu luctante et fugam quae- 
rente moveantur. itaque cum terrae motus futurus est, 15 
praecedit aeris tranquillitas et quies, videlicet quia vis 
spiritus, quae concitare ventos solet, in inferna sede 
retinetur/ nunc quoque cum hic raotus in Campania 
fuit, quamvis hibemo tempore et inquieto, per supe- 

:3 riores dies caelo aer stetit. — quid ergo? numquam 20 
flante vento terra concussa est? 'admodum raro, <cum)> 
duo simul flavere venti: fieri tamen et potest et solet.' 

7 Archelaus: cf. p. 335 sqq. Diels \\ 8 sqq. cf. Aetnae v. 304 
et cum densa premant inter se corpora, turha 
elisa in vacuum fugiunt. adde w. 319 sqq. 323. 153 sq. \\ 
10 — 14 cf. Aetnae v. 112 sq. liber spiritus intrat et fugiens moli- 
twr iter. 115 atque igni quaesita via est. 149 vincla magis 
solvant, magis hoc (l. huic) obstantia pellant. 327 et quacumqu>e 
iter est, properat frangitque morantem. 

2 incl. facit coll. 6 |l 4 ille vap.] illa evaporatione Gertz || 

5 quicquid] ante ille 6 \ pulsaverit] pulsavit Gertz ohloquente 
Joh. Mullero, pulsarit Skutsch || 7 auct.] actoribus Lq \ anti- 
quitatis] i. e, doctrinae lonum; inter antiquos satis Gertz, auctor 
veritatis Schultess \\ 9 iam ubi coll. X || 10 potuit aer colh 6 || 
12 tunc] tum HF tun JK | omnes angustias] omnia obstacula 

6 )] 17 in infema Fortun.^ in (in om. X) infemi |1 20 caelo] s. l. 
^T II 21 CTun. add. Ge. \\ 22 simul duo coll. <f L | tamen et] 

tamen JKq 



NATUR. QUAEST. LIB. VI, 11—13. 209 

quod si recipimus et constat duos yentos rem simul 
gerere, quidm accidere possit, ut alter superiorem aera 
agitet, alter inferum? 

13. In hac sententia licet ponas Aristotelem et 1 
6 discipulum eius Theophrastum (non, ut Graecis vi- 
sum est, divini, tamen et dulcis eloquii virum et nitidi 
sine labore). quid utrique placeat exponam: 'semper 
aliqua evaporatio est e terra^ quae modo arida est^ 
modo umido mixta; haec ab infimo edita et in quan- 

te tum potuit elata, cum ulteriorem locum, in quem exeat, 
non habet, retro fertur atque in se revolvitur; deinde 
rixa spiritus reciprocantis iactat obstantia et, sive inter- 
clusus sive per angusta enisus est, motum ac tumul- 
tum ciet.' Straton ex eadem schola est, qui hanc par- 2 

16 tem philosophiae maxime coluit et rerum naturae in- 
quisitor fuit; huius tale decretum est: 'frigidum et 
calidum semper in contraria abeunt, una esse non pos- 
sunt: eo frigidum confluit, unde vis calidi discessit, et 
invicem ibi calidum est, unde frigus expulsum est. 

so hoc, quod dico, verum esse et utrumque in contra- 
rium agi ex hoc tibi appareat: hibemo tempore, cum 3 
supra terram frigus est, calent putei nec minus specus 
atque omnes sub terra recessus, quia illo se calor con- 
tulit superiora possidenti frigori cedens; qui, cum in 

S6 inferiora pervenit et eo se quantum poterat ingessit, 

4 8C[. Arist. cf. Meteor. II 7 p. 365 a 14 sqq. Theophr. cf, de 
ventis 22—24 \\ 14 Strato: cf, Zeller 112, 907. 

1 etl om. 6 II 2 quidni Fortun.'] quid nam ^ quid inde 
<f II 3 inierum] inferaum (A*.?) B |{ 4 aristotelem <fZ] -tilem ^ 
semper || 5 theofrastum X || 8 est arida coll. <f || 9 in] om. X \ 
quant. — 10 ulter.] tant. elata ut ult. 6 f| 11 habet] habeat 6 \ 
atque] ac <f et H || 12 interclusus] est cidd. 6 || 14 ciet] sciet 
<f JKZ' II 15 max.] magne 6 || 16 fuit inq. coll. 6 || 17 contraria 
abeunt] contrarium ab. et 6 || 18 calidi Ge.l calida | discessit] 
discedit <f || 19 ibi| sibi (.^) X || 20 esse et Haase'] est sed (set 
AJKO si P), cf p. 215,9, est, scilicet Koeler \ utrumque] utara- 
que ^ II 23 omnes praetuli] oms trad. omnis ET vulqo ([25 qjian.- 
tum] quo d 

Smnxcax NATURAii. QXJAMT. ed. GeTcko. ^^ 



210 L. ANNAET SENECAE 

quo densior, hoc validior est. <ubi> huic frigus super- 
yenit; cui necessario congregatus ille iam et in angDS^um 

4 pressus loco cedit, idem <(e]> contrario evenit: cum vis 
maior frigidi iUata in cavemis est, quicquid illic calidi 
latet, frigori cedens abit in angustum et magno impetu 6 
agitur^ quia non patitur utriusque natura concordiam 
nec in uno moram. fagiens ergo et omni modo cu- 
piens excedere proxima quaeque remolitur ac iactat.' 

5 ideoque antequam terra moveatur^ solet mugitus audiri 
ventis in abdito tumultuantibus. nec enim aliter pos- lo 
set, ut ait noster Vergilius, 

sub pedibus mugire solum et iuga celsa moveri, 

6 nisi hoc esset ventorum opus. 'uices deinde huius 
pugnae sunt eaeiem: fit calidi congregatio ac rursus 
eruptio, tunc frigida compescuntur et succedunt mox is 
futura potentiora.' dum ergo altema vis cursat et ultro 
citroque spiritus commeat, terra concutitur. 

1 14. Sunt qui existiment spiritu quidem et nulla 
alia ratione tremere terram, sed ex alia causa, quam 
Aristoteli placuit. quid sit, quod ab his dicatur, so 
audi: corpus nostmm et sanguine irrigatur et spiritu, 

5 — 10 cf. Aetnae v. 301 aura pugnat in angusto, et magnum 
commurmurat Aetna || 7. 8 cf. Aetnae v. 112 et fugiens molitwr iter. 
151 ruit qua proxima cedunt. 305 et proxima secum . . trahunt || 

12 Verg. Aen. VI 256 || 13 cf Aetnae v. 159 concrescere causis 
(tempt. venti) tantum opus \\ 21 — p. 211, 7 cf. Aetnae w. 98 — 101. 

1 ubi add. Ge. \ frigus Ge.l alius || 2 aDgustum 97] angulum || 
3 6 add. Ald., sed cf. ep. 94, 2 (G. Miiller) || 4 in cau. ante illata 
d, in om. Madvig || 6 agitur] i, e. agitaiur \ conc. natura coU. 
6 II 7 uno] unam B unum A || 8 et] om. cf T | remolitur ^APZ] 
demolitur ELT molitur <f || 9 aud. mug. coll. 6 || 11 Verg.] uir- 
gilius trad. ut semper fere \\ 12 celsa] coepta Verg. codd. 

13 deindel fort. deinceps Ge. \\ 14 eaedem: fit Ge.] defit ^LZ' 
desit ^ deficit H, hae: fit Madvig, denuo fit Skutsch j calidi] 
calori £L II 15 frigida] frigora A£ | succedunt] succidunt Madvigi 
16 ergo] om. ^ \\ 18 existiment] existimant <^ estiment d j 

SO placnit] placet cf || 21 audi:J Aer add. 6 \ sanguine irr. et] 
Bangainem irrig&t 6 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 13. 14. 211 

qui per sua itinera decurrit. habemus autem quaedam 
angustiora receptacula animae; per quae nLbil amplius 
quam meat^ quaedam patentiora^ in quibus colligitur 
et unde dividitur in partes. sic hoc totum terrarum 

5 omnium corpus et aquis^ quae vicem sanguinis tenent^ 
et yentis; quos nihil aliud quis quam animam Toca- 
verit, pervium est. haec duo aliubi currunt, aliubi 
consistunt. sed quemadmodum in corpore nostro dum 2 
bona valetudo est, venarum quoque imperturbata mo- 

10 bilitas modum servat; ubi aliquid adversi est, micat 
crebrius et suspiria atque anhelitus laborantis ac fessi 
signa sunt: ita terrae quoque, dum illis positio natu- 
rsJis est, inconcussae manent; cum aliquid peccatur, 
tunc velut aegri corporis motus est spiritu illo, qui 

15 modestius perfuebat, icto vehementius et quassante 
venas suas, nec (ut illi paulo ante dicebant, quibus 
animal placet esse terram) ^emisso^. nisi hoc est, quem- 
admodum animal totum vexationem sentiet; neque enim 
in nobis febris alias partes moe^eratius impellit sed per 

20 omnes pari 'aequalitate discurrit. vide ergo, ne quid s 
intret in illam spiritus ex circumfaso aere, qui quamdiu 

14 — 16 cf. Aetnae v. 143 uhi densus hiantes spvritus exagitat 
venas. v. 171 qwmat || 21 cf. Aetnae v. 111 sed liher spiritus 
intrat 

2 recept. ang. coll. B jl || 3 quam meat] commeat <f || 4 to- 
tum] om. <f II 6 quis — vocaueritl quam spiritum quisquam uo-^ 
camt cf II 7 aJiubi prius HTZ] alicubi £AF alibi d | aliubi TZ}; 
alicubi ^ alibi cfH || 9 ualet. Z] ualit. | i(m)pert.] inturbatar 
Pil II 10 ubi] ut X I aliq.] aliquod HP* | micat] micant Kroll \f 
15 modestius] molestius F molestus d, modestus Madvig \ ictoT 
ictu B<^ II 16 nec] nec baec (sc. dico) Joh. Miiller \ paulo antej 
V 4,2 (Joh. MUUer) \\ 17 emisso add. Ge. \ nisi] nam si Erasmus, 
si Madvig, del. Bossh. || 18 totum dH<^Z] totam EFA tota ri 
Fortun. hene, sed cf. Hllud^ p 201, 19 \ sent.] parem add. 6 \ 
enim] om. ^ \\ 19 alias] aliquas Larisch \ moderatius Muret] 
moratiuB cf ^ mordacius Haase, alias citius add. 6, aliis add. 
Madvig \\ 20 uide] uides <f | ne Ge. KroU] nunc cf ^ num J* 
Pincianu>8 



212 L. ANNAEI SENECAE 

habet exitum^ sine iniuria labitur; si offendit aliquid 
et incidit, quod viam clauderet, tunc oneratur primo 
infundente se a tergo aere, deinde per aliquam rimam 
maligne fugit et hoc acrius fertur, quo angustius. id 

4 sine pugna non potest fieri; nec pugna sine motu. at s 
si ne rimam quidem, per quam efflueret, invenit, con- 
globatus illic furit et hoc atque illo circumagitur alia- 
que deicit alia intercidit, cum tenuissimus idemque 
fortissimus et irrepat quamvis in obstructa et quicquid 
intravit vi sua diducat ac dissipet. tunc terra iactatur: lo 
aut enim datura vento locum discedit, aut cum dedit, 
in ipsam, qua illum emisit, cavemam fundamento spo- 
liata considit. 

1 15. Quidam ita existimant: terra multis locis per- 
forata est nec tantum primos illos aditus habet, quos i6 
velut spiramenta ab initio sui recepit, sed multos illi 
casus imposuit: aliubi deduxit quicquid supeme ter- 
reni erat aqua, alia torrentes cecidere, alia aestibus 
magnis dismpta patuemnt. per haec intervalla intrat 

1 cf. Aetnae v. 374 causa latet, quae rumpat iter cogatque 
morari. || 1. 2 cf. Aetna^e vv. 290 — 293. || 4 cf. Aetnae v. 146 quo- 
que est animosior ignis. 142 asr tantum effugit ultra. v, 286 
jplenius hoc etiam (concrescunt animae) . . || 5 cf. Aetnae v. 168 

angustis opus est turhanti faudhus eqs. 
ihid. 301 (aura) pugnat in angusto. 115 sq. || 14 — 19 cf. Aeinae 
-w. 330 — 332. II 15 cf. Aetnae v. 181 vasti . . aditus. || 16 cf. Aetnae 
V. 135 . . lihera ventis spiramenta latent. \\ 19 — p. 213, 5 cf. 
Aetnae v. 150 sqq. nec tamen (l. tantum) in rigidos exit con- 
tenta canales vis animae flammaeve: ruit, qua proxima cedunt, 
ohlicumque secat, qu^a visa teneirima ci^usta est. 

1 lab.] elabitur <f 1| 2 quod] quam JL | clauderet] -dent 
-dat cfE I on.] honeratur AEJKOP || 3 rimam] ruinam EFO 
uiam v. ?. <f || 6 ne] nec <fP* | efflueret] effluat B£ efflaue- 
rat A II 7 hoc] huc vulgo \ illo] illoc A illuc B || 8 deicit] deie- 
cit -d- II 10 intrauit] intrauerit AA || 11 uento] uentis rf | dedit] 
ille redit cf || 12 qua] quae AO^ || 15 tantum] tamen <f H || 
16 recepit] recipit d \\ 17 imp.] natura add. <f | aliubi HTZ^] 
alicnbi / quicq. ded. colL Aq \\1^ diai.^X ^Vnr^\»vjb 6"«» 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. r4— 16. 213 

spiritus: quem si inclusit mare et altius adegit nec 
fluctus refaro abire permisit, tunc ille exitu simul re- 
dituque praecluso volutatur et, quia in incertum non 
potest tendere, quod illi naturale est, in sublime se 

5 intendit et terram prementem diverberat. 

16. Etiamnunc dicendum est, quod plerisque aucto- i 
ribus placet et in quod fortasse fiet disce^sio. non esse 
terram sine spiritu palam est: non tantum iUo dico, 
quo se tenet ac partes sui iungit, qui inest etiam saxis 

10 mortuisque corporibus, sed iUo (fico vitali et vegeto 
et alente omnia. hunc nisi haberet, quomodo tot ar- 
bustis spiritum infunderet non aliunde viventibus et 
tot satis? quemadmodum tam diversas radices aliter 
atque aliter in se mersas foveret, quasdam summa re- 

15 ceptas parte, quasdam altius tractas, nisi multum ha- 
beret animae tam multa tam varia generantis et haustu 
atque alimento sui educantis? levibus adhuc argu- 2 
mentis ago: totum hoc caelum, quod igneus aether, 
mundi summa pars, claudit, omnes hae stellae, quarum 

20 iniri non potest numerus, omnis hic caelestium coetus et, 
ut alia praeteream, hic tam •proeid a nobis agens cursum 
sol, omni terrarum ambitu non semel maior, alimentum 
ex terreno trahunt et inter se partiuntur nec uUo alio 
scilicet quam halitu terrarum sustinentur: hoc illis ali- 

U— 17 cf. Aetnae v, 155—157 \\ 11. 17. 22. p. 214, 1 cf. Aetnae 
V. 159 (concrescere) suhitis alimentum virihus 

1 spir. intrat coll. cf || 3 in incertum Ge. conl. c. 18, 2 et 
II 58,2] in rectum || 6 diu.] deuerb. L<^ || 6 etianm.] et nunc 
X I plerisq.] plurisque JK pluribus <f || 7 quod ^<^Z] quo 
dX I fiet] finiet <f | discessio Z Opsopoeus] dissensio {| 9 etiam] 
et Q om. o II 10 corporibusque mortuis coll. k || 11 hunc <f El boc 
kq haec HZ || 14 al. atque al.] aleret (al. et B) 6 || 20 miri] 
inueniri X diffiniri ET definiri vulgo \ hic om. 6 \ et] om. ^, 
fort. coetus, totus (ut a pr.) hic Ge. || 21 procul Jonas] prope | 
ag. a nobis coll. 6 || 22 alimentum] -ta q -to P^ || 23 ex 
terreno] extemo OP^ externa q || 24 halitu EL] alitu ^ habitu 
d I sust. terrarum coll. 6 



214 L. ANNAEI SENECAE 

8 meiituiu^ hic pastus est. non posset autem tam multa 
tantoque se ipsa maiora nutrire^ nisi plena esset ani- 
mae, quam per diem ac noctem ab onmibus partibus sui 
fondit; fieri enim non potest, ut non multum illi su- 
persit, ex qua tantum petitur ac sumitur. et ad tem- s 
pus quidem, quod exeat, nascitur (nec enim esset 
perennis illi copia sufiPecturi in tot caelestia spiritus, 
nisi invicem ista excurrerent et in aliud alia solveren- 
tur), sed tamen necesse est abundet ac plena sit et ex 

4 condito proferat: non est ergo dubium, quin multum lo 
spiritus intus lateat et caeca sub terra spatia aer latus 
obtineat. quod si verum est, necesse est id saepe mo- 
veatur, quod re mobilissima plenum est: numquid 
enim dubium esse cuiquam potest, quin nihil sit tam 
inquietum quam aer, tam versabile et agitatione 15 
gaudens? 

1 17. Sequitur ergo, ut naturam suam exerceat et 
quod semper moveri vult, aliquando et alia moveat. 
id quando fit? quando illi cursus interdictus est. nam 
quamdiu non impeditur, it placide; cum offenditur et 20 
retinetur, insanit et moras suas abripit, non aliter 

2 quam ille ^pontem indignatus Araxes': quamdiu illi 
facilis et liber est alveus, primas quasque aquas ex- 
plicat; ubi saxa manu vel casu illata repressere ve- 

7 cf. Aetnae v. 112 nymj^ perennis. v. 214 motusque per- 
ennis \\ 21 cf. Aetnae v. 171 l^c venti rahi^, hinc saevo quassat 
hiatu. 327 frangitque worantem. \\ 22 yerg. Aen. VIII 728 || 
24 cf. Aetnae v. 167 explicat errantis v. 375 sq. 

1 autem] om. 6 || 2 tantoque] tantaque et 6 \ nutrire] terra 
add. 6 II 3 part. sui] suis part. cf || 5 pet.] patitur 6 || 6 qui- 
dem] om. 6 || 7 perennis B] perhennis AEHJKOFT || 9 ab. BZ] 
habundet AHJKOFT|| 11 intus] inter qZ || 12 id s. mou.] ergo 
id moueatur id ipsum <f || 14 cuiquam esse coll. FA || 19 quando 
f. quando] tanto f. quanto v.l. 6 \ illil om. 6 \ est] om. X || 
20 imped.] impenditur B(J*)K0 | it pl.] id pl. J*Z iam pl. 
LOF pl. fluit cf I 21 abripit] abrumpit <f || 23 quasque] quas 
p qmaquam d \ expl. aquas coll. 6 \ 24 inlata repr. £T] in 
latere pr. 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 16—18. 215 

nientem, tanc impetnm mora qnaerit et, quo plura 
opposita sunt, plus inyenit yirium: omnis enim illa 
unda^ quae a tergo supervenit et in se crescit, cum 
onus suum sustinere non potuit, vim ruina parat et 

6 prona cum ipsis^ quae obiacebant^ fugit. idem spiritu 
fit, qui quo valentior agiliorque est, citius eripitur et 
vehementius saeptum omne disturbat: ex quo motus fit, 
scilicet eius partis, sub qua pugnatum est. quod dici- :^ 
tnr verum esse et illo probatur: saepe cum terrae 

10 motus fuit, si modo pars eius aliqua disrupta est, inde 
ventus per multos dies fluxit, ut traditur factum eo 
motu, quo Chalcis laboravit: id apud Asclepiodotum 
invenies, auditorem Posidonii, in his ipsis Quaestio- 
num Naturalium Causis. invenies et apud alios auctores 

16 hiasse uno loco terram et inde non exiguo tempore 
spirasse ventum, qui scilicet illud iter ipse sibi fecerat, 
per quod ferebatur. 

18. Maxima ergo causa est, propter quam terra l 
moveatur, spiritus natura citus et locum e loco mutans 

1. 2 cf, Aetnae v. 380 sqq. mora velodus urgent, 
pellunt oppositas moles ac vincula rumpunt 
. . . acrior ictu impetus exoritu/r. 
3 — 7 cf. Aetnae v. 320 sqq. 

velut unda profundo terque quaterque exhausta . . 
ingeminant fluctu^ et pHmos ultimus u/rget: 
haud secus . . spiritus . . . 

et quacumque iter est, properat frangitque morantem. 
4. 5 cf. Aetna£ v. 305 sq. et proxima secum momina tota trahunt. \\ 
8 cf Aetnae v. 320 pugnant in faucihus (venti). || 12 Asclepiod. 
Zeller III 1, 585. \\ IS—p. 216, 3 cf. Aetnae v. 359 sq. sive pere- 
grinis igitur propriisve potentis \ coniurant anim^ causis. 

1 quaerit] premit cf || 2 invenit] accipit <f | illa] om. <f j 
4 mina] sua add. cf || 6 fit spiritu coll. 6 \ est] om. X \ eripitur' 
erupit Bossb., immo erampit || 7 septum o.] ineptum o. X omnes 
se|>t. <f H 8 scilicet] solius <f ||.9 et] et ex C ex «^E om. JK || 
10 fnit] fuerit 6 \ aliqua] om. 6 \ disrupta Xq'] dirupta <f ^P^ || 
12 motu] terrae motu 6 \ chalcis F] calchis ^A chalchis 
calcis T calceis 6 \ id Ge.'\ quod <f om. ^ \ Ascl.] esclep. X |{ 
XZ possidonii trad. utsemper\ 16 ipse sibi] sibi ipse JKT ipse 
L sibi <f 



216 L. ANNAEI SENECAE 

liic qnamdin non impellitur et in yacanti spatio latet^ 
2 iacet innoxins nec circamiectis molestns est; ubi illum 
extrinsecus superveniens causa sollicitat compellitque 
et in artum agit^ si licet adhuc^ cedit tantum et ya- 
gatur: ubi erepta discedendi facultas est et undique s 
obsistitur, tunc 'magno cum murmure montis circum 
claustra fremit', quae diu pulsata convellit ac iactat, 
8 eo acrior, quo cum mora valentiore luctatus est. deinde 
cum circa perlustravit omne, quo tenebatur, nec potuit 
evadere, inde, quo maxime impactus est, resilit et aut lo 
per occulta dividitur ipso terrae motu raritate facta, 
aut per novum vulnus emicuit: ita eius non potest 
vis tanta cohiberi nec ventum tenet ulla compages. 
solvit enim quodcumque vinculum et onus omne fert 
secum infususque per minima laxamentum sibi parat et is 
indomita naturae potentia liberat se, utique cum con- 
4 citatus sibi ius suum vindicat. spiritus vero invicta 
res est: nihil erit quod 

luctantes ventos tempestatesque sonoras 

imperio premat ac vinclis et carcere frenet. so 

6 sine dubio poetae hunc voluerunt videri carcerem, in 
quo sub terra clausi laterent, sed hoc non intel- 
lexerunt, nec id, quod clausum est, esse adhuc ventum 

6 Verg. Aen. I 55 sq. cf. Aetnae v. 301 et magnum com- 
murmu/rat Aetna || 8/9 cf. Aetnae v. 380 sqq. || 9. 13 cf. Aetnae 
V. 165 quod teneat ventos \\ 14 — 16 cf. Aetna>e v. 148 sq. necease est 
vincla magis solvant, magis hoc (l. huic) obstantia pellant. v. 381 
pellunt oppositas moles ac vincula rumpunt. \\ 17. 20 cf. Aetnae 
V. 217 ^ritus imperat \\ 19 Verg. Aen. I 53 sq. H 22 cf. Aetnae 
V. 318 infra clusique. 

3 superu. extr. coll. <f || 4 arcum X I agitj ducit <f | si 
licet ^J uel s. 1. J* scilicet 6Xq \ tantum cedit coll. <f (L) || 
7 fremit] fremunt "EVerg. || 8 cum] est 6 \ est] om. 6 || 11 per 
occ.l pocula {superscr. pondera credo) A^ om. BC \\ 13 tanta uis 
coll. <f II 14 quodcumque] omne <f || 15 sibi parat Pinciant4S 
Buperat || 16 se Haase] est || 17 uind.] uendicat ACEJ'^^ ' 
neroj om. <f, uere Schultess \\ 20 uincl.] uinculis H JlF || 22 non 
im. BT H 23 et 217, 1 adhuc et iam\ om. 6 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 18. 19. 217 

nec id, quod yentus est; posse iam claudi. nam quod 
in clauso est^ quiescit et aeris statio est: omnis in fuga 
yentus est. etiamnunc et illud accedit his argumentis^ 6 
per quod appareat motum effici spiritw, quod cor- 
5 pora quoque nostra non aliter tremunt, quam si spi- 
ritura aliqua causa perturbat, cum timore contractus 
est, cum senectute languescit et venis torpentibus 
marcet, cum frigore inhibetur aut sub accessionem 
cursu suo deicitur. nam quamdiu sine iniuria perfluit 7 

10 et ex more procedit, nullus est tremor corpori: cum 
aliquid occurrit, quod inhibeat eius officium, tunc pa- 
rum potens in perferendis his, quae suo vigore tende- 
bat, deficiens concutit quicquid integer tulerat. 

19. Metrodorum Chium, quia necesse est, audia- i 

16 mus, quod vult sententia^ loco dicentem. non enim 
permitto mihi ne eas quidem opiniones praeterire, quas 
improbo, cum satius sit omnium copiam fieri et quae 
improbamus damnare potius quam praeterire. quid ergo 
dicit? 'quomodo, cum in dolio cantantis vox ululat, 2 

20 per totum cum quadam discussione percurrit ac re- 



1 — 4 cf, Aetnae v. 213 spiritus inflatis nomen, languentibm 
aer \\ 2 cf. Aetnae v. 147 sq. semper in incluso \ cf Aetnae v. 142 
aer tantum effugit ultra. \\ 14 Metr. fr. A 21 Biels p. 474 



8 nunc] eicit q \ et illud] et aliud «f | accedit BEJ'] acci- 
dit (his acc. A) A^ accedet T || 4 appareatj -ent A((f ?) -et E 1 
motum] quod motumiyET 1 effici spiritu Muret.] efficit spiritus | 
quod] quo <f || 6 perturbat] -oet <f ET | contractus] con(?)ceptu8 <f || 
8 accesflionem] -ne A -ne febris a <f || 9 quamdiu] quanta ui 
k II 11 eius] sc. spiritus || 12 potens in perferendis] potest in 
profer. <f | suo] om. <f | tendebat] -ant q tenebat C vulgo et 
add. <f I suo u. tend. et 13 int. tulerat commutat Schultess \\ 
14 Metrodorum] autem add. <f | quia] om. vulgo, sed cf 5,2et 
p, 179, 18 II 17 satius] satis h- satus || 18 da(m)pnare 
AHJKOPT g 19 in] etiam q \ cantantis] cantatur. Salmasius, 
cantas, Haupt, cantat quis, Madvig, cantant, Diels \ ululat, 
Ge.'\ illa <f <3^, illabitur Haase, tua Haupt, illisa (sc. [inj dolio) 
G. MiiUer, iliata Schultess, tinnit, Leo 



218 L. ANNAEI SENECAE 

sonat et tam leyiter mota tamen circnmit non sine 
tactn eius tumultnqne; quo inclnsa est: sic spelunca- 
mm sub terra pendentium yastitas habet aera snnm, 
qnem, simul alius superne incidens percussit, agitat' — 
non aliter qnam iUa^ de quibns paulo ante rettnli; 5 
inania indito clamore sonnemnt. 
t 20. Yeniamus nunc ad eos^ qni omnia ista^ qnae 
rettuli, in causa esse dixerunt aut ex his plura. De- 
mocritus plura putat. ait enim motum aliqnando 
spiritu fieri aliquando aqna aliquando utroque, et id 10 
hoc modo prosequitur: 'aliqna pars terrae concava est, 
in hanc aquae magna yis confluit. ex hac est aliquid 
tenue et ceteris liquidins. hoc, cum superveniente 
gravitate reiectum est, illiditur terris et illas movet, 
nec enim fluctuari potest siiie motu eius, in qnod im- is 

2 pingitur.' etianmunc qnomodo de spiritu dicebamuS; 
de aqua quoque dicendum est: 'nbi in unum locum 
congesta est et capere se desiit, aliquo incumbit et 
primo viam pondere aperit, deinde impetu; nec enim 
exire nisi per devexum potest diu inclusa nec in di- 20 
rectum cadere moderate aut sine concussione eoram, 

3 per quae vel in quae cadit. si vero, cum iam rapi 
coepit, aliquo loco substitit et illa vis fluminis in se 
revoluta est, in continentem terram repellitur et illam, 
qua parte maxime pendet, exagitat. praeterea aliquando ss 
madefacta tellus liquore penitus accepto altius sedit et 

7 cf. Aetnae v. 115 sive omnia certis pugnavere locis 1 
9 Democritus: fragm. A 98 Diels p. 385 || 26 cf Aetnae v. 105 
deseditque infima tellus 



1 mota tamen] morata cf | circumit HA] circuit (f9}£^ 
6 p. ante] II 29 I retuli semper fere trad. \\ 8 aut ex] de tf 
9 pl. p. ait] ait oicit cf ait ante dem. JK || 10 fieri aliq. sp. al. 
coll. (f II 11 pros.] perseq. <f | aliqua] alia A || 13 hoc cf ET] huc || 
14 reiectum ^q] rectum <f eiectum X \\ 15 fluctuari] -are <f L | 
in^ om. 6 \\ 19 primoj illam add. 6 \\ 22 uel] et cf || 23 sub- 
stititl Bubsistit <fB(J*L*i^)T jj 24 contin.] concurrentem <fP j 
iUamJ illa k || 25 qua] que 6 et {om. parte) JK | maxime] -ma 
(f II 26 tellus mad. coll. 6 | sedit] sedet cf 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 20—22. 221 

eed vibrantur, res minime in eiusmodi casu noxia^ 
sicut <(dixi.]> longe pemiciosior est inclinatio concus- 
eione: nam nisi celeriter ex altera parte properabit mo- 
tus, qui inclinata restituat, ruina necessario sequitur. 

6 22. Cum dissimiles hi motus inter se sint, causae i 
quoqm eoTum diversae sunt. prius ergo de motu qua- 
tiente dicamus. si quando magna onera per vices vehi- 
culorum plurium tracta aunt et rotae maiore nisu in 
salebras inciderunt, terram concuti senties. Asclepio- 

10 dotus tradit: cum petra e latere montis abrupta ceci- 2 
disset, aedificia vicina tremore collapsa sunt. idem sub 
terris fieri potest, ut ex his, quae impendent rupibus, 
aliqua resoluta magno pondere ac sono in subiacentem 
cavemam cadat eo vehementius, quo aut plus ponderis 

16 venit aut altius: et sic commovetur omne tectum ca- 
vatae vallis. nec tamen pondere suo abscindi saxa 3 
credibile est, sed cum flumina supra ferantur, assiduus 
umor commissuras lapidis extenuat et cottidie his, ad 
quae religatus est, aufert et illam, ut ita dicam, glu- 

90 tem, qua continetur, abradit. deinde longa per aevum 
diminutio usque eo infirmat iUa, quae cottidie attrivit, 
nt desinant esse oneri ferendo: tunc saxa vasti ponderis 4 
decidunt, tunc illa praecipitata mpes quicquid stahile 

9 Asclep. cf. Zeller III, 1, 585 \\ 17—21 cf. Aetnae v. 112 sq. 
nympha perennis edit (fort. addit) humum limo furtimque ob- 
stantia mollit 



1 modi] modo q \\ 2 casu noxia] fort. casum obnoxia Ge. 
dixi add. Ge. cf 1,2 \\ 3 nisi] om. 6 || 4 qui — 5 motus] om. 
diuersi (?) add. 6 \ sequitur] sequetur Ge. || 5 sint] sunt <f E || 
6 quoque eonim Gronov.] quorum || 7 uices] i. e. ordines, uicoB 
Nicot. vias Gertz, axes Schultess \\ 8 eunt Ge.] sunt | maiore 
nisu] maiores cf || 9 inc.] conciderunt cf | senties] sentias Gertz, 
sentis Ge. \\ 11 sunt.] om. JL^Haase, scilicet Gertz \\ 12 impendent] 
-dunt AA -dnt F || 14 cad. eo] eo cadat coll. 6 cadat eo k || 
16 sic] si <f I commouetur] -veatur Gertz \ 16 tamen] tantum 
<f JK^ I abscindi] abscindit 6 || 17 sed cum] si <f || 18 his — 
19 est] quod his religatum est <f | glutem Badstiibner] cutem {| 
21 atmuit] atterit <f || 22 oneri] hon. JKOF ( ferendoX idax^^wi» 
add. 6 apta add. E* || 23 — 222,1 «.\aJci\\fe ^«fe^gt^b ^'st^. ^«^-X ^ 



220 L. ANNAEI SENECAE 

impellit et inde aut ictus terram quatit aut spiritus 
agitatio ipso motu crescens et se incitans ab imo in 
summa usque perfertur.' nullam tamen illi placet 
causam motus esse maiorem quam spiritum. 

1 21. Nobis quoque placet hunc spiritum esse, qui 6 
possit tanta conari, quo nihil est iu rerum natura po- 
tentius, nihil acrius, sine quo ne illa quidem, quae 
vehementissima sunt, valent: ignem spiritus concitat; 
aquae, si ventum detrahas, inertes sunt: tunc demum 
impetum sumunt, cum illas agit flatus. et potest dis- lo 
sipare magna terrarum spatia et novos montes sub- 
iectus extollere et iasulas non ante visas in medio 
mari ponere: <inter]> Theren et Therasiam [et] hanc 
nostrae aetatis insulam^ spectantibus nobis in Aegaeo 
mari natam, quis dubitat quin in lucem spiritus vexerit? i6 

2 Duo genera sunt, ut Posidonio placet, quibus 
movetur terra. utrique nomen est proprium: altera 
succussio est, cum terra quatitur et sursum ac deorsum 
movetur, altera iaclinatio, qua in latersL nutat altemis 
navigii more. ego et tertium illud existimo, quod so 
nostro vocabulo signatum est, non enim sine causa 
tremorem terrae dixere maiores, qui utrique dissimilis 
est: nam nec succutiuntur tunc omnia nec inclinantur 

8/9 cf. Aetnae v. 216 sq. (flamma) ut pellat corpora, nulltM 
impetits est ipsi: qua spiritus imperat, audit. 
16 Posidonii fr. 77 FHG III p. 285; p. 83 B. \\ 22 cf Aetnae 
V. 153 hinc terrae tremor, hinc motm 

2 se] in 86 A II 3 perf. ^LT] profertur rfAP || 4 causam — 
5 placet] om. <f || 6 tanta possit coll. X \ quo] quia <f | nat. 
rerum coll. <f || 7 nih. acr.] ui aeris <f j ne Gertz] nec || 9 iner.] 
inhertes X j| 10 et] is et Madvig || 11 spatia terr. coll. dS' \ 
subiectus] subiectos 6 \\ 13 inter Muret.] cf lustin. 30, 4 \ The- 
rasiam Fortun.] Theraam | et hanc] om. <f, et om. Fortun. | 
14/15 insulam . . . natam] -as . . . -as 6 \ nobis] nautis Alber- 
tus II 17 utriq.] utriusque jyE || 18 succussio] successio B*(J)KP | 

19 in latera £T] in altera S alterum cf | nutat] mutat <f | 
alternis KrolT] altemi ^ in alterum <f, om. vulgo, altema Ge. | 

20 et teii. illud] id tert. <f || 23 nam nec] nec cum <f | nec] 



NATUR. QUAEST. LIB. VI.. 22—24. 223 

culta foramina, quemadmodum ubique, ita et sub mari; 
deinde; cum obstructus ille est trames, per quem de- 
scenderat^ reditum autem illi a tergo resistens aqua 
abstulit, huc et illuc refertur et sibi ipse occurrens 

6 terram labefactat. ideo frequentissime mari apposita 
yexantur et inde Neptuno haec assignata est maris 
movendi potentia. quisquis primas litteras didicit, scit 
illum apud Homerum 'Evo^Lxd^ova vocari.' 

24. Spiritum esse huius mali causam et ipse con- l 

10 sentio: de illo disputabo, quomodo intret hic spiritus, 
utrum per tenuia foramina nec oculis comprehensi- 
bilia an per maiora ac patentiora, et utrum ab imo an 
etiam per summa terrarum. hoc incredibile est. nam 2 
in nostris quoque corporibus cutis spiritum respuit nec 

16 est illi introitus, nisi per quae trahitur, nec consistere 
quidem a nobis receptus potest nisi in laxiori corporis 
parte: non enim inter nervos pulpasve sed in visceri- 
bus et patulo interioris partis recessu commoratur. 
idem de terra suspicari licet vel ex hoc, quod motus 8 

20 non in summa terra circave summa est sed subter et 
ab imo. huius indicium est, quod altitudinis pro- 
fundae maria iactantur^ motis scilicet his, supra quae 
fusa sunt: ergo verisimile est terram ex alto moveri 
et illic spiritum in cavemis ingentibus concipi. ^immo', 4 

8 Homeri II. VII 445 et alibi. \\ 11—13 cf. Aetnae v. 283 sqq. 
seu forte cavernae ini/roitusque ipsi servent, seu terra minutis rara 
foraminibus tenues in se abstrdhat auras . . || 13. 20 cf. Aetna^e 
V. 158 sed summis si forte putas concrescere . . , falleris. 

2 est] ante ille £A(T) post cum d || 5 appos.] opposita cf {| 

6 maris] om. B Gertz, terras G. Miiller, sed cf Kiihner II p. 552,4 1| 

7 literas i/rad.^ grecas add. j^ET grecorum post didicit add. 6 || 

8 homenim JK] horum ^ eos 6 1 'Evoalf&ovcc Fickert] mesip- 
tona (ppt A) (f mesibipthona (bitn EA bipht T) ^, Zsiai%9^ova 
Fortun. J 11 nec] et 6 \ compr.] incompr. 6 || 12 ac] et rf^ an 
E I pat. A] potentiora | an] om. q \\ 14 in] om. k || 15 per quel 
sc. nares et os, per quem <f E sc. per pulmonem \ nec] ne Gertz \\ 
17 neruos] nu(mer)08 X \ pulp.] puluas ue (A) || 20 summa] sum- 
mam q \\ 21 est] om. cf E || 23 i^sa] om. <f [[ 24 in\ ex <f (^ im- 
moj imo EHK 



222 L. ANNAEI SENECAE 

deffre percussit non passura consistere Xcum^ sonitu Temit^ 
et ruere omnia visa repente', ut ait Vergilius nmter. 

1 23. Huius motus succutientis terras haec erit cansa:. 
ad alteram transeo. rara terrae natura est multumque 
habens vacui: per has raritates spiritus fertur, qui, ubi » 

2 maior influxit nec emittitur, concutit terram. haec 
placet et aliis^ ut paulo ante rettuli^ causa^ si qmid 
apud te profectura testium turba est: hanc etiam C»l- 
listhenes probat, non contemptus vir, (fuit enim 
illi nobile ingenium et furibundi regis impatiens — hmt9> 
est Alexandri crimen aeternum, quod nulla virtus, nulllai 

8 bellorum felicitas redimet; nam quotiens quis dixeiifc 
'occidit Persarum multa milia', opponetur ei ^et CaUi- 
sthenen'; quotiens dictum erit ^occidit Darium, penes 
quem tum maximum regnum erat', opponetur ei ^et Cal- 1» 
listhenen'; quotiens dictum erit 'omnia oceano tenus 
vicit, ipsum quoque temptavit novis classibus et im- 
perium ex angulo Thraciae usque ad Orientis terminos 
protulit', dicetur 'sed Callisthenem occidit': omnia licet 
antiqua ducum regumque exempla transierit; ex his, sa 
quae fecit, nihil tam magnum erit quam scelus). hic 

4 Callisthenes in libris, quibus describit, quemadmo- 
dum Helice Burisque mersae sint, quis illas casus in 
mare vel in illas mare immiserit, dicit id quod in 
priore parte dictum est: 'spiritus intrat terram per oc- S5 

2 Verg. Aen. VIII 525 || 4 cf. Aetnae v. 284 terra minutis 
rara foraminihus || 22 Callisthenis fr. 8 SRAM p. 13 M. 

illo (ab imo E* vulgo) repercussit, obuiorum Leo, lapillorum 
Kroll et percussit uterque || 1 cum] om. <f ^ add. E Verg. cocLd. \ 
4 alteram] alterum Skutsch, sed cf. p. 227, 3 \\ 7 ret.] c. 12 sqq. j 
8 prof.] ante est X profutura rf | etiam] om. if \ callistenes ^ 
semper calist. dE || 13 ei et] et ^ \\ 13 et 15 calistenen] -nes ^ || 
15 tumj tunc <f L | regnum] regimen ^ | ei et B] ei A^, et Bong. | 
18 tracie trad. \\ 20 ducum] que add. d | tranBieritl i. e. supera- 
verit Alexander 1 21 quam] tale add. Ge. \ hic] noc Fickert 1 
23 Helicel elice cf^(J)P | mersae] m(en)8e AP submerse cf | 
sint HA^] sunt (fE(J) | casus illas coll. q || 24 mare in illas 
coU. AA 1 25 dictum est] c. 15 \ terram] om. <f 



NATUR. QUAEST. LIB. VI.. 22—24. 223 

culta foramina; quemadmodum ubique, ita et sub mari; 
deinde^ cum obstructus ille est trames^ per quem de- 
scenderat; reditum autem illi a tergo resistens aqua 
abstulit^ huc et illuc refertur et sibi ipse occurrens 

6 terram labefactat. ideo frequentissime mari apposita 
yexantur et inde Neptuno haec assignata est maris 
movendi potentia. quisquis primas litteras didicit^ scit 
illum apud Homerum ^Evo^Cxd^ova vocari.' 

24. Spiritum esse huius mali causam et ipse con- l 

10 sentio: de illo disputabo, quomodo intret hic spiritus, 
utrum per tenuia foramina nec oculis comprehensi- 
bilia an per maiora ac patentiora, et utrum ab imo an 
etiam per summa terrarum. hoc incredibile est. nam 2 
in nostris quoque corporibus cutis spiritum respuit nec 

16 est illi introitus, nisi per quae trahitur, nec consistere 
quidem a nobis receptus potest nisi in laxiori corporis 
parte: non enim inter nervos pulpasve sed in visceri- 
bus et patulo interioris partis recessu commoratur. 
idem de terra suspicari licet vel ex hoc, quod motus 8 

10 non in summa terra circave summa est sed subter et 
ab imo. huius indicium est^ quod altitudinis pro- 
fundae maria iactantur^ motis scilicet his^ supra quae 
fusa sunt: ergo verisimile est terram ex alto moveri 
et illic spiritum in cavemis ingentibus concipi. 'immo', 4 

8 Homeri II. VII 445 et alibi. \\ U— 13 cf. Aetnae v. 283 sqq. 
seu forte cavernae introitmque ipsi servent, seu terra minutis rara 
foraminihus tenues in se abstrahat auras . . \\ 13. 20 cf. Aetnae 
V. 158 sed summis si forte putas concrescere . . , falleris. 

2 est] ante ille EA(T) post cum <f || 5 appos.] opposita 6 || 

6 maris] om. B Gertz, terras G. Miiller, sed cf KUhner II p. 552,4 1| 

7 literas i/rad.^ grecas add. i^ET grecorum post didicit add. 6 || 

8 homenim JK] horum ^ eos <f 1 'EvoaLf&ovcc Fickert] mesip- 
tona (ppt A) 6 mesibipthona (bith EA bipht T) ^, 2sLaLx&ova 
Forttm. II 11 nec] et cf | compr.] incompr. <f || 12 ac] et 6q an 
E I pat. A] potentiora | an] otn. q \\ 14 in] om. X \\ 15 per quel 
sc. nares et os, per quem <f E sc. per pulmonem \ nec] ne Gertz \\ 
17 neruos] nu(mer)os A | pulp.] puluas ue (X) || 20 summa] sum- 
mam q \\ 21 est] om. cf £ || 23 i^sa] om. «f || 24 in] ex <f | im- 
mo] imo PHK 



224 L, ANNAEI SENECAE 

inquit, 'ceu cum frigore inhorruiraus, tremor sequituT) 
sic terras quoque spiritus extrinsecus accidens quassat.' 
quod nullo modo potest fieri. algere enim debet^ ut 
idem illi accidat quod nobis, quos extema causa in 
horrorem agit. accidere autem terrae simile quiddam 5 
nostrae affectioni, sed non ex simili causa concesserim. 

6 illam interior et altior iniuria debet impellere: cuius 
rei argumentum vel maximum hoc potest esse, quod 
cum vehementi motu adapertum iugenti ruina solum 
est, totas nonnumquam urbes et recipit hiatus ille et 10 

(S abscondit. Thucydides ait circa Peloponnesiaci belli 
tempus Atalanten insulam aut totam aut certe maxima 
ex parte suppressam. idem Sidone accidisse Posidonio 
crede. nec ad hoc testibus opus est: meminimus enim 
terris intemo motu divulsis loca disiecta et campos 15 
interisse. quod iam dicam quemadmodum existimem 
fieri. 

1 25. Cum spiritus magna vi vacuum terramm locum 
penitus opplevit coepitque rixari et de exitu cogitare; 
latera ipsa, inter quae latet, saepius percutit, supra so 
quae urbes interdum sitae sunt. haec nonnumquam 
adeo concutiuntur, ut aedificia superposita procumbant, 
nonnumquam in tantum, ut parietes, quibus fertur 
omne tegimen cavi, decidant in illum subtervacantem 
locum totaeque urbes in immensam altitudinem vergant. ss 

2 si velis credere, aiunt aliquando Ossam Olympo cohae- 

2 cf, Aetnae v. 171 sq. hinc venti rabies, hinc saevo quassat 
hiatu I fundamenta soli. f 11 Thucyd. III 89, 3 \\ 13 Posidonii 
fr. 76 FHG III p. 285. p. 84 B. 

1 seq.] insequitur rf || 3 potest] s. Z. rf || 5 (terre s. l.) 
qxiid. aim. coll. 6 || 8 \ioc\post esse 6 || 9 cum] et add. 6 | 
10 urbes] nubes <f || 11 Thucidides FHP*] tusc- A tuch- E 
huch- 6 tuc- T thuch- P* | peloponensiaci trad. || 12 tempus 
belli coll. Q II athlantem trad. \\ 13 ex maxima coll. d j suppr.] 
Buperfusam v. 2. <f || 18 magna ui ^J^L^ m. in Xq magnum 
et d II 19 oppl.] impleuit cf que] om. Oq \\ 21 nonn. — 22 
procumbant] om. d || 24 teg.] regimen cf 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 24—26. 225 

gisse; deinde terrarum motu recessisse et fissam unius 
magnitudinem montis in duas partes. tunc efflemsse 
Peneon, qui paludeS; quibus laborabat Thessalia, sicca- 
Vit abductis in se^ quae sine exitu stagnaverant; aquis. 

6 Ladon fiumen inter Elin et Megalenpolin medius est^ 
quem terrarum motus effudit. per hoc quid probo? in 8 
laxos specus (quid enim aliud appellem loca vacua?) 
sub terras spiritum convenire; quod nisi esset, magna 
terrarum spatia commoverentur et una multa tituba- 

10 rent: nunc exiguae partes laborant nec umquam per 
ducenta milia motus extenditur. ecce hiC; qui im- 
plevit fabulis orbem, non transcendit Campaniam — 
quid dicam, cum Chalcis tremuit, Thebas stetisse? cum 4 
iaboravit Aegium^ tam propinquas illi Patms de motu 

16 audisse? illa vasta concussio, quae duas suppressit 
urbes, Helicen et Burin, circa Aegium constitit. apparet 
ergo in tantum spatium motum pertenderC; quantum 
illa sub terris vacantis loci iaanitas pateat. 

26. Poteram ad hoc probandum abuti auctoritate i 

so magnorum virorum, qui Aegyptum numquam tremuisse 
tradunt, rationem autem huius rei hanc reddunt; quod 
ex limo tota concreverit. tantum enim, si Homero 
fides est; aberat a continenti Pharos^ quantum navis 
diurno cursu metiri plenis lata velis potest; sed con- 

85 tinenti ammota est: turbidus enim defiuens Nilus mul- 
tumque secum caeni trahens et id subinde apponens 

22 Bom. Od. IV 54 

1 deinde] a add. q [ rec.] sc. ab OlympOy cf. p. 229, 14, 
secessisBe Leo \ fissam] scissam cf || 2 efflux. Fortun.'] effugisse || 
8 peneon] peUon 6 panteon pentheon A | ThessJ tessalia q 
om. 6 II 4 abd.] adductis A || 5 flumenj fluuius d | Elin] elim 
helim «f^ helym LT | megalen(-em B)polim trad. || 6 hoc] haec 
cfHJ II 8 sub terras] sub terra? g, sub terris? Erasmus \ con- 
uenire^ meare conuenit <f jj 13 chalcis OLT] calchis A^JK 
chalchis BF II 14 Aegium Pincianus, cf. l. 16] egine | patras A] 
patrias | motn] solum add. 6 nihil add. i^ET | 16 egium] egemn 
<f II 23 aberat d£T] aberrat ^ || 25 aCm^^moW^ ^^^:^^^ V.\ 
26 caenij Umnm 6 \ id] emn 6 

SMNMCJUa NA.TVBAL. Q17AB8T. ed. 6eTO\ce. ^^ 



226 L. ANNAEI SENECAE 

prioribus terris Aegyptwm annno incremento semper 
nltra tnUt. inde pinguis et limosi soli est nec nUa 
interyalla in se habet sed crevit . in solidnm arescente 
limo; cnins pressa erat et sedens stmctura, cum partes 
glutinarentur, nec quicquam inane intervenire poterat, 5 

2 cum solido liquidum ac moUe semper accederet. sed 
movetur et Aegyptus et Delos, quam Vergilius stare 
iussit: 

immotamque coU dedit et contemnere ventos; 

lianc jphilologi quoque, credula natio, dixemnt non 10 
moveri auctore Pindaro. Thucydides ait antea qui- 
dem immotam faisse sed circa Peloponnesiacum beUum 

3 tremuisse; Callisthenes et aUo tempore ait hoc acci- 
disse: 'inter multa', inquit, ^prodigia, quibus denuntiata 
est duamm urbium, HeUces et Buris, eversio, fnere 15 
maxime notabiUa columna ignis immensi et Delos agi- 
tata', quam ideo stabilem videri vult, quia mari in- 
posita sit habeatque concavas rupes et saxa pervia^ 
quae dent deprehenso aeri reditum: ob hoc et insulas 
esse certioris soU urbesque eo tutiores, quo propius so 

4 ad mare accesserint. falsa haec esse Pompei et Her- 
culaneum sensere. adice nunc^ quod omnis ora maris 
obnoxia est motibus: sic Paphos non semel cormit^ 
sic nobiUs et huic iam famiUaris malo NicopoUs; 



2—5 cf. Aetnae v. 112 sq. \\ 9 Verg. Aen. III 77 \\ U Pind. 
fr. 87 Bergk \ Thucyd. II 8, 3 || 13 Callisth. fr. 8 SBAM p, 13 
M. II 22 — ^. 227, 3 cf epist. 91, 9 



1 egyptuin E*] egipto vel egypto || 4 struct.] strictura cf | 
5 inane] mane ^ || 6 accederet dE] accideret || 7 et egiptns] 
om. 6 I uirgilius trad. ut semper \\ 10 philologi Bossbach] 
philosophi <f ^, historici Cornelissen. cf IV b 3, 1; VII 16, 2 | 
11 T(h)uc(h)idides] Tuddides A || 12 peloponensiacum trad. \ 
18 rupes] ripas <f || 20 propius] plus cf || 21 accesserint 
BHJ^LF] -erunt j Pompei] pompeia £ J^H^ -eium tjTX -eios <f, 

Pompeii vulgo || 22 ora L] hora || 23 mot.] montibus <f || 24 iamj 

am. BOT 



NATUR. QUAEST. LIB. YI. 26—27. 227 

Cyprum ambit altum mare et agita^, Tyros et ipsa tam 
movetur quam diluitur. 

Hae fere causae redduntur, propter quas tremat 
terra. 27 quaedam tamen propria in hoc Campano l 

5 motu accidisse narrantur^ quorum ratio reddenda est. 

Diximus sexcentarum ovium gregem exanimatum in 

Pompeiana regione. non est, quare hoc putes ovibus 

iUis timore accidisse. aiunt enim solere post magnos %- 

terrarum motus pestilentiam fieri, nec id mirum est. 

10 multa enim mortifera in alto latent: aer ipse, qui vel 
terrarum culpa vel pigritia et aetema nocte torpescit^. 
gravis haurientibus est, vel corruptus intemorum ignium 
vitio, cum e longo situ emissus est, pumm hunc liqui- 
dumque maculat ac polluit insuetumque ducentibus 

15 spiritum affert nova genera morboram. quid, quod 3 
aquae quoque inutiles pestilentesque in abdito latent^ 
ut quas numquam usus exerceat^ numquam aura libe- 
rior everberet? crassae itaque et gravi caligine sempi- 
temaque tectae nihil nisi pestiferum in se et corpori- 

20 bus nostris contrarium habent. aer quoque, qui mix- 
tus est illis quique inter illas paludes iacet, cum emer- 
sit, late vitium suum spargit et haurientes necat. faci- 4 
lius autem pecora sentiunt, in quae pestilentior incur- 
rere solet, quo avidiora sunt: aperto caelo plurimum 

25 utuntur et aquis, quamm maxima in pestilentia culpa 
est. oves vero mollioris naturae, quo propiora terris 
ferunt capita, correptas esse non miror, cum afflatus 
aeris diri circa ipsam humum exceperint. nocuisset 
ille et hominibus, si maior exisset; sed illum sinceri 

1 Cyprmn] ciprus <f P | agitat 6re.] agitatur || 2 dil.] alluitur 
Skutsch II 4 propria] proprie rf || 6 diximus sc. 1,3 Ge] aiunt enim 



7 ouibus] quibus A || 8 aiunt enim Ge.] diximus magnosl om. et 
motus terre coll. 6 1| 11 nocte eterua coll. q || 18 est] del. Ge, jRossh. || 
13 cum e A^] cum cfHOF^ || 16 pestilentesque] atque pestilentes 
<f II 17 us. ex. numquam] om. <f j lib. aura coll. 6 || 19 in se] om, 6 1| 
21 quique] qui et q \ emersit] emerserit q || 23 pestilentior 
(sc. aer) Ge.] pestilentia | 27 ferunt] om. 6 \ CQrrei^ta»^. ^yCLli^^ 
eoTTnjp>ia,8 EXq // 2S circa] om. 6 \ %^ TX\fe\ aaU «v ^ \"%ftS\^^. V. 



228 L. ANNAEI SENECAE 

aeris copia extinxit^ antequam^ ut ab homine posset 
trahi, surgeret. 

1 28. Multa autem terras habere mortifera vel ex hoc 
intellege; quod tot venena nascuntur non manu sparsa 
sed spontC; solo scilicet habente ut boni ita mali se- 5 
mina. quid^ quod pluribus Italiae locis per quaedam 
foramina pestilens exhalatur vapor^ quem non homini 
ducere, non ferae tutum est? aves quoque si in illum 
inciderunt; antequam caelo meliore leniatur, in ipso 
volatu cadunt liventque corpora et non aliter quam lo 

2 per vim elisae fauces tument. hic spiritus, quem diu 
terra continet, tenui foramine fluens non plus poten- 
tiae habet, quam ut despectantia et ultro sibi illata 
conficiat; ubi per saecula conditws tenebris ac tristitia 
loci crevit in vitium, ipsa ingravescit mora, peior quo 15 
segnior: cum exitum nactus est, aetemum illud um- 
brosi frigoris malum et infemam noctem volvit ac re- 
gionis nostrae aera infascat; vincuntur enim meliora 

3 peioribus. tunc etiam ille spiritus purior transit in 
noxium : inde subitae continuaeque mortes et mon- so 
stmosa genera morbomm ut ex novis orta causis. bre- 
vis autem aut longa clades est, prout vitia valuere, nec 
prius pestilentia desinit, quam spiritum illum gravem 
«xercuit laxitas caeli ventommque iactatio. 

1 29. Nam quod aliquos insanis attonitisque si-» 
miles discurrere, fecit metus, qui excutit mentes, ubi 

3 multa B] multas || 4 intellige codd. (semper) \\ 5 solo^ 
sole <f II 7 pest. exal. HO^] exh. pestilens cf || 9 incidemnt' 
-ere B >erint A£ | len. mel. caelo coll. X \\ 11 quem d. Ge. 
quamdiu || 12 terra continet Kroll Leo] terras continet ^ terra 
continetur <f | potentiae] s. l. 6 || 14 conditus HoLOse] conditis 1 
16 cum] enim add. 6 jj 17 malum] et maligni 6 \ noctem] 
lucem L* I uoluit <fPL*] oluit HA soluit lyET, fort. evolvit 
Ge. vomit Kroll || 19 ille] post spixitus A^ arvte etiam | 
20 noxium 6Kq\ noxiam i^E^O noxam £^H(JL^ || 24 uentor. 
— 26 metus] om. <f || 25 quod] del. OT | aliquos] aliquot 
Erasmus || 26 qui — mentes] motusque excutit <f | u(b)i £'H J*!!*] 
ji(is)i Q ut £^X dum <f 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 27—30. 229 

privatus ac modicus est: quid, ubi publice terret, ubi 
cadunt urbes populi opprimuntur terra concutitur? quid 
mirum est animos inter dolorem et metum destitutos 
aberrasse? non est facile inter magna mala consipere. 2 

5 itaqne leyissima fere ingenia in tantum venere formi- 
dinis^ ut sibi exciderent. nemo quidem sine aliqua 
iactura sanitatis expavit, similisque est furentis quis- 
quis timet: sed alios cito timor sibi reddit^ alios yehe- 
mentius perturbat et in dementiam transfert. inde inter 3 

10 bella erravere lymphatici, nec usquam plura exempla 
vaticinantium invenies, quam ubi formido mentes reli- 
gione mixta percussit. 

30. Statuam divisam non miror, cum dixerim mon- l 
tes a montibus recessisse et ipsum disruptum esse ab 

16 imo solum. 

haec loca vi quondam et vasta convulsa ruina 
(tantum aevi longinqua valet mutare vetustas) 
dissiluisse ferunt^ cum protinus utraque tellus 
una foret. venit ingenti vi pontus et ingens 
80 Hesperium Siculo latus abscidit arvaque et urbes 
aequore diductas angusto interluit aestu. 

vides totas regiones a suis sedibus revelli et trans mare 2 
iacere quod in confinio fuerat, vides et urbium fieri 
gentiumque discidium: cum pars naturae concita <ausa^ 
26 est deesse, ea aliquo mare ignem spiritum impegit, 

16—21 Verg. Aen. III 414—419 

1 quid ^] qui <f P vulgo \ ubi] tunc rf || 3 dest.] districtoB 
KroU II 4 cons.] concipere d non desipere 9}ET || 8 timet] 
timuit E vulgo \ timor cito coll. 6 \ reddit cfEKT] reddet 
HJLOP II 14 disniptum X{q)\ dir. «f^P» dur. T || 17 aevi] 
enim 6 || 19 ingenti . . et ingens] medio . . et undis Verg, 
codd. II 81 aequore] litore Verg. codd. \ interluit] interfluit 6 | 
aestu] ictu ^ || 24 cum — 25 deesBe] om. F6H concita] con- 
citata d, fort. concitae Ge. \ ausa add. Ge. || 25 deesse] om. 6, 
de se Fortwn,, e sede Madmg, ezcessit Leo, desaevit Mossh. \ 
ea 6rc.] et | mare] in mare d | spiritum vulgo] 8p(^irit)u pk" 
rique codd. 



230 L. ANNAEI SENECAE 

quorum mira ut ex toto vis est: quamvis enim parte 

3 saeviat^ mundi tamen viribus saevit. sic et Hispanias 
a contextu Africae mare eripuit, sic per hanc inunda- 
tionem^ quam poetarum maximi celebrant, ab Italia 
Sicilia re^ecta est. aliquanto autera plus impetus habent, 5 
quae ex infimo veniunt: acriora enim sunt, quibus ni- 

4 sus est per angusta. quantas res hi terrarum tremores 
quamque mira spectacula ediderint, satis dictum est: 
cujT ergo aliquis ad hoc stupet^ quod aes unius statuae^ 
ne solidum quidem sed concavum ac tenue, disruptum 10 
est, cum foritasse in illud se spiritus quaerens fugam 
incluserit? illud vero quis nescit? diductis aedificia 
angulis vidimus moveri iterumque componi. quaedam 
vero parum aptata positu suo et a fabris neglegentius 
solutiusque composita terrae motus saepius agitata com- is 

6 pegit. quod si totos parietes et totas findit domos et 
latera magnarum turrium, qaamvis solida sint, scindit 
et pilas operibus subditas dissipat: quid est quare quis- 
quam dignum adnotari putet, sectam esse aequaliter 
ab imo ad caput in partes duas statuam? 20 

1 31. Quare tamen per plures dies motus fait? non 
desiit enim assidue tremere Campania, clementius qui- 
dem sed cum ingenti damno, quia quassa quatiebat, qui- 
bus ad cadendum male stantibus <^opus> non erat impelli 
sed agitari: nondum videlicet spiritus omnis exierat, 25 
sed adhuc emissa sui parte maiore oberrabat. inter 
argumenta, quibus probatur spiritu ista fieri, non est 

2 quod dubites et hoc ponere: cum maximus editus tre- 
mor est, quo in urbes terrasque saevitum est, non po- 

1 ut] om. <f I parte] ex p. £ || 3 affricae codd. semper 
per rfJ*T] om. ^ \ inund.] redund. d' || 4 celebrant — 6 infimo" 
om. A II 6 res. Gron.] reiecta || 9 aes BH] es cett., ante ne ^ | 
10 nej nec <fT j disr. AP*] diruptum || 11 in illud] illo rf | se 
ante mcl. <f || 17 turrium] trabium cf j quamvis LT] quam Ji{Q 
qua S' q(uonia)m <f j sint] sunt <f || 19 eq. sect. esse coU. rf || 
20 partes] 8.l.ff\ duas] om. q \\ 22 clem. cf 0] dementius A^E(H?) X \\ 

23 sed cum cf A] sed ^T cum OF | quassaj cassa (quas cassa B) cf || 

24 opus add. Madvig \\ 27 ista (s. l. fieri) spiritu X \\ 29 potest] so- 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 80—82. 231 

test par illi subsequi alius^ sed post maximum lenes 
motus sunt; quia rixa vehementius exitum ventis luc- 
tantibus fecit; reliquiae deinde residui spiritus non idem 
possunt; nec illis pugna opus est, cum iam viam inve- 

5 nerint sequanturque ea^ qua prima vis ac maxima evasit. 

Hoc quoque dignum memoria iudico ab eruditissi- 3 

mo et gravissimo viro cognitum (forte enim; cum hoc 

evenit, lavabatur): vidisse se affirmat in balneo tessellas, 

quibus solum erat stratum^ alteram ab altera separari 

10 itemque committi et aquam modo recipi in commis- 
suras pavimento recedente, modo compresso buUire et 
elidi. eundem audivi narrantem vidisse se macerias 
mollius crebriusque tremere quam natura duri sinit. 
32. Haec, Lucili virorum optime, quantum ad ipsas l 

16 causas: illa nunc, quae ad confirmationem animorum 
pertinent! quos magis refert nostra fortiores fieri quam 
doctiores, sed alterum sine altero non fit: non enim 
aliunde animo venit robur quam a bonis artibus, quam 
a contempiatione naturae. quem enim non hic ipse 2 

80 casus adversus omnes firmaverit, erexerit? quid est 
enim, cur ego hominem aut feram, quid est, cur sagit- 
tam aut lanceam tremam? maiora me pericula expec- 
tant: fulminibus et terris et irriguiB naturae partibus 
petimur. ingenti itaque animo mors provocanda est, 3 

« sive nos ssievo vastoque impetu aggreditur, sive cot- 
tidiano et vulgari exitu. nihil refert, quam minax 
veniat quantumque sit quod in nos trahat; quod a 

let Ge. 11 2 rixa Ge.] iam | uehementius] -tior Froniond., -tissimus 
JPlncianu^, -mens vis Madvig, primus Skutsch \ exituml fort. 
post luctantibus coll. Ge. \ 4 pugna] post est FA ante illis E || 
5 qua] que A(A)T | euasit] impellit <f || 7 et grauissimo] om. <f || 
S tessellas] thesseras d || 11 bull.] ebullire £K | 12 mac. Kroir\ 
materias || 13 quam] quam quae <f | duri sinit] dura sunt cf || 
15 causas: illa] fort. res: ausculta Ge. \ nunc, quae] quae ad- 
dam Gertz \\ 16 nostra] uestra E*J*T || 17 doctiores] doctores X \\ 
19 quem] quam <f | enim] om. <f^ || 20 erex.] et erex. <f || 

23 fubn.] fluminibus <f J* | irriguis Ge.] magnis <f <l^, vagis Leo \\ 

24 petimur] premimur <f || 25 saevo Gertz] aequo <f d>, caeco 
Haupt, novo Ge. 



282 L. ANNAEI SENECAE 

nobis petit^ minimnm est: hoc senectus a nobis abla- 
tura est; hoc aurieulae dolor^ hoc umoris in nobis 
corrupti abundantia, hoc cibus parum obsequens sto- 

4 macho^ hoc pes leviter offensus. pusilla res est homi- 
nis anima, sed ingeus res contemptus animae: hanc 6 
qui contempsit, securus videbit maria turbari, etiamsi 
illa omnes excitaverunt venti^ etiamsi aestus aliqua 
perturbatione mundi totum in terras yertet oceanum; 
securus aspiciet fulminantis caeli trucem atque horri- 
dam faciem^ frangatur licet caelum et ignes suos in lo 
exitium omnium^ in primis suum, misceat; securus aspi- 
ciet ruptis compagibus dehiscens solum^ illa licet in- 
ferorum regna retegantur. stabit super illam voragi- 
nem intrepidus et fortasse quo debebit cadere^ desiliet. 

5 quid ad me^ quam magna sint^ quibus pereo? ipsum i6 
perire non magnum est. proinde si volumus esse feli- 
ces, si nec hominum nec deorum nec rerum timore 
versari, si despicere fortunam supervacua promittentem 
levia minitantem^ si volumus tranquille degere et ipsis 
diis de felicitate controversiam agere, anima in expe-M 
dito est habenda: sive illam insidiae sive morbi petent 
sive hostium gladii sive insularum cadentium fragor 
sive ipsarum ruina terrarum sive vasta vis ignium 
urbes agrosque pari clade complexa^ qui volet iUam, 

6 accipiat. quid aUud debeo quam exeuntem hortari et » 
cum bonis ominibus emittere? 'vade fortiter, vade feli- 
citer!' nihil dubitaveris <eam> reddere: non de re sed 

1 petifj petet ^ | 6 contempsit] -pserit cf || 8 uertet] uer- 
tat (f |l 9 mlminantisj folminis et 6 |f 10 caelum] deh Gertz I 
11 exitium 60'J'] exitum B^A exitn ^ | in] et in d || 12 licetj 
om, ^ II 13 8upei| ad (f ji 14 et] om. q \ debebitl debet cfET | 
16 m. e.J est magnum (f£T | uolu(i)mu8 A || 19 leuia minitui- 
temj 1. imitantem FM^P om. 6 || 20 de felicitate] om. 6 \ ex- 
pedito] expedimento k || 21 hab. est coll. 6 \ petent] petant cf jj 
24 illam £KT] illam eam ^ eam (f, illam, casus Gertz \ 
26 ominibus AH^ hominibus FH^P^ omnibus BijA^ || 27 eam 
(e l. 24) reddere (7e.] redderis ^ reddideris £ rem reddideris 6 
restiteris Schulteas, neu renueris Leo 



NATUR. QUAEST. LIB. VI. 32. 233 

de tempore est quaestio; facis^ quod quandoque facien- 
dnm est. nec rogaveris nec timueris nec te yelut in 
aliquod malum exiturum tuleris retro: rerum natura 
te^ quae geuuit, expectat et locus melior ac tutior. 
6 illic non tremunt terrae nec inter se venti cum magno 7 
nubium fragore concurrunt, non incendia regiones ur- 
besque vastant; non naufragiorum totas classes sor- 
bentium metus est^ non arma contrariis disposita yexillis 
et in mutuam pemiciem multorum mnium par furor, 

10 non pestilentia et ardentes promiscue communes po- 
pulis cadentibus roi?i. 4stud leye est. quid timemus 
^ye? ut potius semel incidat quam semper impen- 
deat.' ego autem perire timeam^ cum terra ante me 8 
pereat; cum ista quatiantur^ quae quatixmt^ et in in- 

16 iuriam nostram non sine sua yeniant? Helicen Bu- 
rinque totas mare accepit: ego de uno corpusculo 
timeam? supra oppida duo nayigatur (duo autem 
[quae] noyimus^ quae in nostram notitiam memoria 
litteris seryata perduxit: quam multa alia aliis locis 

90 mersa sunt, quot populos aut terra aut infra se mare 
inclusitl): ego recusem mei finem^ cum sciam me sine 
fine non esse? immo cum sciam omnia esse finita, ego 
ultimum suspirium timeam? quantum potes itaque, 9 
ipse te cohortare, Lucili, contra metum mortis: hic 

t6 esty qui nos humiles facit; hic est, qui yitam ipsam, 
cui parcit, inquietat ac perdit; hic omnia ista dilatat, 



1 facis] fac 6 \ quandoque] cuiqne 6 {| 2 rog.] neganeris 
cf II 8 exitnrum] -tura Bongars. \\ 6 inter] in cf | cum] om. 6 
6 non] nec ^ || 8 metus] motus k {| 10 communes^que add. 6 
XI istud] 8C, eodtium \ quid] quod Haa^e \\ 12 graue? ut Ge. 
g^ue est 11 18 ante me] mecum 6 j 14 ista] ipsa Gerfz \ qua- 
tdantur AEJ (quae add cfFHP) quatiuntur (et add. 6) cfFHJ^^IJ 
15 ueniantj ueniunt ^ { burimque codd. pkrique \\ 17 duo opp. 
coU. 6 II 18 quae del. Ge. \ quae] et que 6 \ not. nostr. coll. 6 \\ 
19 perduxit dH^JlP] prod. i^^T || 20 aut t. aut] atque terras 
6 II 21 egoj ergo g'£T | mei] meum 6 || 28 timeam A'^] 
timem A^ timeo B {{ 24 cohort.J co(h)artare FHP^ 



234 L. ANNAEI SENECAE 

terrarum motus et fulmina. quae omnia feres con- 
stanter, si cogitaveris nihil interesse inter exiguum 

10 tempus et longum. horae sunt^ quas perdimus; puta 
dies esse^ puta menses, puta annos: perdimus illos 
nempe peritun. quid, oro te, refert, num perveniam 5 
ad iUos? fluit tempus et avidissimos sui deserit; nec 
quod futurum est meum est nec quod fuit: in puncto 
fugientis temporis pendeo, et magni est modicum 

11 fuisse. eleganter ille Laelius sapiens dicenti cuidam 
^sexaginta annos babeo' ,;hos^^^ inquit, ^^dicis sexaginta^ lo 
quos non babes". nonne ex hoc quidem intellegimus 
incomprehensibiKs vitae condicionem et sortem tem- 
poris semper alieni^ quod annos numeramus amissos? 

12 hoc affigamus animo, boc nobis subinde dicamus: 'mo- 
riendum est' — quando, quid tua? mors naturae lex is 
est, mors tributum officiumque mortalium malorumqne 
omnium remedium est: optavit illam quisquis timet. 
omnibus omissis hoc unum, Lucili, meditare, ne mortis 
nomen reformides; effice illam tibi cogitatione multa 
familiarem, ut, si ita tulerit, possis illi et obviam exire. 20 



1 et] ac (f T I feres] om. ^ \ conBtanter] circumstant T((^) || 
4 esse] post annos cf || 6 perituri Ge.] -turi s(unt) cf -turos ^ 



numl si non cf || 7 quod fuit] fuit ^ J| 8 modicum f.] cf. 1. 6, 
nondum fugisse Schultess \\ 10 dicis] ^. e. ^ om. g^H^ || 11 nonne 
Erasmus] non JK ne ^O^ nec cfLM |{ 18 incomprehensibilis] 
-bilem Ge. \\ 13 numeramus cfHM^T] numerauimus ^ adnume- 
ramus vulgo \\ 14 nobis subinde] subinde semper (f || 15 tua?] 
tua interest? cf | naturae| om. cf || 17 optauit] optabit cfiy 
19 tibi] om. FH || 20 ita] ita res J ita sors T 



NATUR. QUAEST. LIB. m. 32. — LIB. VIL 1. 235 

NATUEALIUM QUAESTIONUM 
LIBER Vn QUI FERTUR. 

Liher septimus. 
De cometis. 

5 1. Nemo usque eo tardus et hebes et demissus in i 
terram est^ ut ad divina non erigatur ac tota mente 
consuTgat^ utique ubi novum aliquod e caelo miraculum 
fnlsit. nam quamdiu solita decurrunt^ magnitudinem 
rerum consuetudo subducit: ita enim compositi sumus^ 

10 ut nos cottidiana, etiamsi admiratione digna sunt^ tran- 
seant^ contra minimarum quoque rerum^ si insolitae 
prodierunt^ spectaculum dulce fiat. hic itaque coetus 2 
astrorum; quibus immensi corporis pulchritudo distin- 
guituT; populum non convocat: at cum aliquid ex more 

15 mutatum est, onmium vultus in caelo est. sol specta- 
torem nisi deficit non habet, nemo observat lunam 
nisi laborantem: tunc urbes conclamant, tunc pro se 
quisque superstitione vana trepidat. quanto illa maiora 6 
sunt; quod sol totidem^ ut ita dicam, gradus quot dies 

sohabet et annum circuitu suo claudit^ quod a solstitio 
statum inclinat, [quod a solstitio] ad minuendos dies 

5/6 cf. Aetnae v. 224 sqq. 
non oculis solum pecudum miranda tueri 
more nec effusis in humum grave pascere corpus . . . 
(251) divina est animi ac iucunda voluptas. 

8 libei septimus vulgo et Ge.] 1. sextus (cf)9}£0(H)LMZ 
L quartus Esc. KTU |{ 4 de cometis add. Ge. secundum (i7)EZ || 
5 eo] adeo cf || 6 non] ante ad cf || 7 ubi] si d | e c. aliquod 
coll. cf B aliquod nouum (oni. e celo) T || 15 mut.] innouatum cf | 
c(a)elo] celum cf || 16 nisi] cum add. Bi^T | deficit cfi^^Z] de- 
fecit ^A defecerit M {| 18 trepidat] strepidat P^ strepitat FHZ || 
20 quod — et dat p. 236, 1 sic fere em. Gertz] quod a s. ad 
d. m. uertitur {om. g^MOT) quod a s. statum inclinat coll. cf ^. 
fort. margini archetypi, postquam in contextu verborum statum 
inclinat oniissa sunt, adscripta sunt q. a s. st. incl. cf Brink- 
mann, Mus. Bhen.57, 481. \\ 21 statum] sc. diumum, statim cf H(^Z | 
inclinat] i. e. se humiliorem praebet 



236 L. ANNAEI SENECAE 

yertitur et dat noctibus spatium^ quod sidera abscondit^ 
quod terras^ cum tanto maior sit illis, non urit sed 
calorem suum intensionibus ac remissionibus tempe- 
rando fovet^ quod lunam numquam implet nisi ad- 

4 versam sibi nec obscurat <^nisi vicinam>? haec tamen s 
non adnotamuS; quamdiu ordo servatiu*; si quid tur- 
batum est aut praeter consuetudinem emicuit^ specta- 
mus interrogamus ostendimus: adeo naturale est magis 
nova quam magna mirari. 

5 Idem in cometis fit: si rarus et insolitae figurae lo 
ignis apparuit, nemo non scire quid sit cupit et obli- 
tus aliorum de adventicio quaerit ignarus, utrum de- 
beat mirari an timere. non enim desunt qui terreant, 
qui significationes eius graves praedicent. sciscitantur 
itaque et cognoscere volunt, prodigium sit an sidus. is 

6 at mehercules non aiixid quis aut magnificentius quae- 
sierit aut didicerit utilius quam de stellarum siderum- 
que natura, utrum flamma contracta, quod et visus 
noster affirmat et ipsum ab illis fiuens lumen et calor 
inde descendens, an non sint fiammei orbes, sed solida 20 
quaedam terrenaque corpora, quae per igneos tractus 
labentia inde splendorem trahant caloremque, non de 

7 suo clara. in qua opinione magni fuere viri, qui si- 
dera crediderunt ex duro concreta et ignem alienum 
pascentia. ^nam per se', inquiunt, 'fiamma diffugeret, i6 
nisi aliquid haberet, quod teneret et a quo teneretur. 



1 et] ante ad coll. Gertz. tum praestaret dans || 2 cnm 
— illis] fort. post abscondit coll. Ge., post Innam l. 4 Gertz \\ 
8 remiBBionibns temperando] remissionis temperamento <f | 
5 nisi nicinam add. Ge. \\ 7 emicnit] euenit cf | specta- 
mns] ex(8)pectamn8 ^ |{ 10 raruB] raro d | fignrae] fignra <f | 
18 mirari debeat coll. cf | enim] om. 6 || 15 et] et qnaeront 
et 6 II 16 at i^EJ^PZ] ac 6V ad T an HA | me] ne 
HAP I hercnles] hercnle (f£ | ahud (9})£J'TZ] ahns | antl 
om. 6 II 17 qnam] quid(em) ^ || 21 tractns] cnrBus cf || 28 fuerej 
faemnt HoZ || 23/4 qni Bidera credid.] eidera enim ad- 
nertemnt o 



NATUR. QUAEST. LIB. VH. 1—8. 237 

-conglobatamque nec stabili inditam eorpori profecto 
iam mnndns turbine sito dissipasset.' 

2. Ad haec investiganda proderit quaerere^ num i 
cometae condicionis sint, cuius superiora. videntur 

ft enim cum illis quaedam babere communia: ortus et 
occasus^ ipsam quoque^ quamyis spargatur et longius 
exeat; faciem (aeque enim ignei splendidique sunt). 
itaque si omnino terrena sidera sunt^ his quoque eadem 2 
Bors erit; si vero nihil aliud sunt quam purus ignis 

10 manensque mensibus senis neque illos conversio mundi 
solvit et velocitas, illa quoque possunt et tenui con- 
stare materia nec ob hoc discuti assiduo caeli circum- 
actu. illo quoque pertinebit haec excussisse, ut sciamus, s 
utrum mundus terra stante circumeat an mundo stante 

16 terra vertatur. fuerunt enim, qui dicerent nos esse, 
quos rerum natura nescientes ferat, nec caeli motu fieri 
ortus et occasus, <]sed nos)> ipsos oriri et occidere: 
digna res contemplatione, ut sciamus, in quo rerum 
statu simus, pigerrimam sortiti an velocissimam sedem, 

socirca nos deus omnia an nos agat. 

3. Necessarium est autem veteres ortus cometarum i 
habere collectos. deprehendi enim propter raritatem 
eorum cursus adhuc non potest nec explorari, an vices 
servent et illos ad suum diem certus ordo producat. 

16 nova haec caelestium observatio est et nuper in Ghrae- 



1 congl. — inditam] et globata qu(id)em (quam A) nisi 
stab. esset inclinata (f || 3 num] non P^Z || 4 sint] eius 
cnid. Fortv/n. eiusdem {ante sint) add. Z || 5 quaedam] ante 
cum LTZ om. \\ 6 spargatur] -antur (f || 7 exeat] exeant cf | 
faciem] facem (X?)if \\ 8 omnino {vel omnes) Cre.] omnia | 
terrena] om. E | his] illis Gertz \\ 9 uero] hi add. Joh. Muller \\ 
10 manensque] manentque ^ || U et ante tenui] om. cf U 
18 ob] vulgo om. || 13 -actu] -acto Ji \ haec excuss.l hoc ex- 
quisisse <f || 14 mundus] s. l. cf |{ 17 sed et nos ada, Lvpsius, 
Bed add. £(H^?)T nos add. Z || 18/19 statu rerum coll. 6 || 19 si- 
mus] sumus cfEJK^OT | sedem] ante an uel. cf || 21 autem 
est coll. BP II 24 seruent] adhuc add. (s. l.) cf 



238 L. ANNAEI SENECAE 

2 ciam invecta, Democritus quoque, subtilissimus anti- 
quorum omnium, suspicari se ait plures stellas esse, 
quae currant, sed nec numerum illarum posuit nec 
nomina, nondum comprehensis quinque siderum cursi- 
bus. Eudoxus primus ab Aegypto hos motus in s 
Graeciam transtulit^ hic tamen de cometis nihil dicit: 
ex quo apparet ne apud Aegyptios quidem, quibus 
maior caeli cura fuit^ hanc partem elaboratam. Conon 

3 postea, diligens et ipse inquisitor, defectiones quidem 
solis <ob^servatas ab Aegyptiis collegit, nullam autem lo 
mentionem fecit cometarum, non praetermissurus, si 
quid explorati apud illos comperisset. 

4. Duo certe, qui apud Chaldaeos studuisse se di- 

1 cunt, Epigenes et Apollonius Myndius, peritissi- 
mus inspiciendorum naMium, inter se dissident. hic is 
enim ait cometas in numero stellarum errantium poni 

a Chaldaeis tenerique cursus eorum. Epigenes contra 
ait se a Chaldaeis nihil de cometis habere comprensi, 
sed videri illos accendi turbine quodam aeris concitati 
et intorti. primum ergo, si tibi videtur, opiniones hu- 20 

2 ius ponamus ac refellamus. huic videtur plurimum viri- 
um habere ad omnes sublimium motus stella Satumi: 
^haeC; cum proxima signa Marti premit aut in lunae 
viciniam transit aut in solis incidit radios, natura 
ventosa et frigida contrahit pluribus locis aera con-« 

1 Bemocr. : fr. A 92 DieU p. 385 \\ 5 Eudox. : cf. IdeUr II p. 67 1 
8 Conon: cf Smemihl I 722 n. 84 \\ 17 Epigenes: cf SusemihX 
I 718 

2 omniuin antiq. coll. X || 5 Eudoxns] eudoxius q || 10 obser- 
uatas Ge.] cfp. 71, 18; 235, 16; 236 y 6, seruatas | autem] tamen cf | 
13 caldeos S semper \ se stud. coll. (f || 14 Myndius Zl mun- 
dius 9}£A(P) mindius FHT medicus 6 \\ 15 natalium Schottus 
naturalium, cf 28, 1 || 18 se a chaldeis] caldeos ^ vulgo 
de cometis] om. 6 \ comprensij comprehensi cf E J*K(T) || 19 illoB 
illis Kroll \\ 22 omnes] omnium 6 || 23 Marti signa coll. 6 | 
24/5 rad. inc, uent. nat. coll. 6 \ natura] sc, sua \\ 25 locisj 
in locis (f 



NATUR. QUAEST. LIB. VU. 3—6. 239 

globatque; deinde si radios solis assumpsit^ tonat ful- 
guratque; si Martem quoque consentientem habet, ful- 
minat. praeterea'^ inquit^ ^aliam materiam habent ful- 8 
mina^ aliam fulgurationes: aquarum enim et onmis 

6 umidi evaporatio splendores tantum caeli citra ictum 
minaces movet, illa autem calidior sicciorque terrarum 
exhalatio fulmina extundit. trabes vero et faces^ quae 
nuUo alio inter se quam magnitudine distant^ hoc 
modo fiunt: cum umida terrenaque in se globus aU- 4 

10 quis aeris clausit^ quem turbinem dicimus^ quacumque 
fertur, praebet speciem ignis extenti, quae tam diu 
durat^ quam diu mansit aeris illa complexio umidi 
intra se terrenique multum vehens.' 

5. Ut a proximis mendaciis incipiam, falsum est i 

15 faces et trabes exprimi turbine: turbo enim circa terras 
concipitur ac fertur ideoque arbusta radicitus vellit 
et, quacumque incubuit, solum nudat, silvas interim et 
tecta corripiens, inferior fere nubibus, utique numquam 
altior; at contra trabes editior caeli pars ostentat^ 

20 itaque numquam nubibus obstiterunt. praeterea turbo 2 
omni nube velocius rapitur et in orbem vertitur, super 
ista velociter desinit et ipse se vi sua rumpit; trabes 
autem non transcurrunt nec praetervolant ut faces sed 
commorantur et in eadem caeli parte collucent. Char- 3 

26 mander quoque in eo librO; quem de cometis com- 
posuit; ait Anaxagorae visum grande insolitumque 
caelo liimen magnitudine amplae trabis, et id per mul- 

24 Charmander: cf. Diels p. 321 || 26 Anax. fr, A83 Diels 
p, 321. 



3 al. mat. inqxdt coll. q i. al. naturam Bi^ |{ 4 et] om. (fP 
omnis] omnes X || 5 humidi] -da (f || 7 exhalatio exalatio 
^ I extandit] excutit cf {| 10 quac.] quocumque cf {{ 12 man- 
sit] manet 6 \ co(m)plexio cf J'] completio ^ jj 17 interim] 
interdnm Forttm. \\ 18 fere] fertur 6 \\ 19 editior iyEJ*(L?)TZ] 
reditior ^ erectior 6 \\ 20 nub. numq. coU. 6 || 22 se'^ om. cf 1 
24 carmander cfKT 



240 L. ANNAEI SENECAE 

tos dies fiilsisse. talem effigiem ignis longi faisse Cal- 
listhenes tradit^ antequam Burin et Helicen mare abs- 

4 conderet. Aristoteles ait non trabem illam sed come- 
ten fiiisse, ceterum ob nimium <(soli8^ ardorem non ap- 
paruisse sparsum ignem^ sed procedente tempore^ cum 5 
iam minus flagraret^ redditam suam cometa^ facem. 
in quo igne multa quidem faerunt digna quae nota- 
rentur, mhil tamen magis, quam quod, ut ille folsit 
in caelo, statim supra Burin et Helicen mare fuit. 

6 numquid ergo Aristoteles non illam tantum sedio 
onmes trabes cometas esse credebat banc habentes 
dilferentiam, quod his continuus ignis est, ceteris spar- 
sus? trabes enim flammam aequalem habent nec ullo 
loco intermissam aut languidam in ultimis vero parti- 
bus coactam, qualem fuisse in illa, de qua modo rettuli, 15 
Callisthenes tradit. 

1 6. ^Duo', inquit Epigenes, ^cometarum genera sunt: 
alii ardorem undique effandunt nec locum mutant, ahi 
in unam partem ignem vagum in modum comae por- 
rigunt et stellas praetermeant (quales duo aetate nostra so 
visi sunt). illi priores criniti undique et immoti hu- 
miles fere sunt et isdem causis quibus trabes facesque 
conflantur ex intemperie aeris turbidi multa secum 

2 arida umidaque terris exhalata versantis. potest enim 
spiritus per angusta eUsus accendere supra se positum « 
alra pleLm allmentis idoneis igni, deFnde prSpeUere 

1 Callisth. fr. 8 SBAM p. 14 M. \\ 8 Aristot Meteor. I 6 
p. 343b 1 et 18 \\ 17 Epigenes: Susemihl I 718 

1 talem — fuisse] om. ly^(ErGH) | effigiem] que add. 6 \ 
faisse C. tr.] fulsidse caUstenes idem tradit faisse cf || 3 come- 
ten Z] comete HKOPT(^) -tam cf || 4 soUs add. Ge. \\ 6 co- 
metae Fortun.] cometis | facem Ge.] faciem || 7 quidem multa 
coll. 6 I fuerunt] fuere EZ || 8 ut] quando d || 9 faitl fluxit 
SchuUess, ruit Ge. \\ 11 habentes] habetis ^ || 22 et] ex Koeler \ 
isdem B] hisdem A ^ || 23 turbidi] -da cf || 24 humida aridaque 
€?o//, dX I exh.] exalata JKO^ | uersantis] -tes cf || 2o acc.] 
aBcendere dO 



NATUR. QUAEST. LIB. VH. 6—7. 241 

eum niti, donec ex aliqua causa refluat rursus ac re- 
mittatur^ deinde iterum proximo die ac sequentibus 
consurgere et eundem locum inflammare: videmus enim 
ventos per complures dies ad constitutum redire; plu- 
5 viae . quoque et alia tempestatum genera ad praescrip- 
tum revertuntur.' ut breviter autem voluntatem eius 3 
exprimam, eadem fleri ratione hos cometas existimat^ 
qua fiunt ignes turbine eiecti: hoc unum interest, quod 
illi turbines ex superiori parte in terras deprimuntur, 

10 hi de terra in superiora eluctantur. 

7. Adversus haec multa dicuntur. primum si ven- i 
tus in causa esset^ numquam cometes sine vento appa- 
reret: nunc autem et quietissimo aere apparet. deinde 
si vento fieret, cum vento caderet: et si vento inci- 

16 peret, cresceret vento eoque esset ardentior, quo ille 
incitatior. his accedit illud quoque, quod ventus mul- 
tas aeris partes impellit, cometes uno loco apparet; et 
ventus in sublime non pervenit, cometae autem visun- 
tur supra quam ire ventis licet. 

10 Transit deinde ad illos, quos ait certiorem habere 2 
stellarum speciem, qui et procedunt et signa prae- 
tereunt. hos ait ex isdem causis fieri, quibus illos 
quos dixit humiliores, hoc tamen interesse, quod ter- 
rarum exhalationes multa secum arida ferentes celsio- 
' n rem petant partem et in editiora caeli aquilone pel- 
lantur. <^at;> si illos aquilo propelleret, ad meridiem 3 

1 euin Ge.] ex cf ^, ea Madvig | niti, donec Madvig] ni- 
tido ne (nec TZ) 6^, ex humili donec Koeler \ refluat] defluat 
(je. II 2 proximo] -ma cf || 7 com. hos coll. 6 || 8 eiecti] erecti 
Koeler, sed cf. VI 3,6 \\ 9 turbines] om. <f vulgo, sed cf. p. 242, 
9; 14; 17 \ depr. in terras coll. cf || 11 dicuntur] sc. a Posidonio 
et Artemidoro || 13 autem] om. 6 || 15 nento cresceret coll. 6 || 
16 his] huc 6 \ illud qnoque] om. cf || 17 nno cf FHPZ] in nno 
(i7)E>lT II 18 nis.] nascuntur cf || 19 uentis ire coll. cfLOT 1 
21 proc.] pi'e(q B)cedunt 6 || 22 isdem B] eisdem || 23 quos] 
om 6 1 dixit] sc. 6, 1 \ tamen cfHO] tantum || 24 exalationes 
EJK^ II 25 petant] petunt ^ | partem] locnm cf \ 26 at add. 
Ge.j audi nuDc, quae adversuB hanc ^(i«*iv\?Mi. oA^. GwVz. 

Smnmoam natvraij. quaxbt. ed. GqxcVlq. ^^ 



242 L. ANNAEI SENECAE 

semper agerentur^ qno yentus hic nititnr: atqoi varie 
cncurrerant, alii in ortum alii in occasum^ omnes in 
flexum; quod iter non daret ventus. deinde si aqui- 
lonis illos impetus a terris in altum leyaret^ aliis ven- 
tis non orirentur cometae: atqui oriuntur. 5 

1 8. Ulam nunc rationem eius (utraque enim utitur) 
refellamus: ^quicquid umidi aridique terra efflavit^ cum 
in unum coit^ ipsa discordia corporum spiritum 
versat in turbinem; tunc illa vis venti circumeuntis 
quicquid intra se comprehendit^ cursu suo accendit etio 
levat in altum^ ac tam diu manet splendor ignis ex- 
pressi^ quamdiu alimenta sufficiunt^ quibus desinentibus 

2 et ipse subsidii' qui hoc dicit; non notat^ qualis sii; 
turbinum cursus et qualis cometarum: illorum rapidus 
ac violentus et ipsis ventis citatior est^ cometarum is 
lenis et qui per diem noctemque quantum transierit 
abscondat. deinde turbinum motus vagus est et dis- 
iectus et, ut Salustii verbo utar, verticosus, cometa- 
rum autem compositus et destinatum iter carpens. 

H num quis nostrum crederet lunam aut quinque sidera» 
rapi vento aut turbine rotari? non, ut puto. quare? 
quia non est illis perturbatus et impotens cursus. ad 
cometas idem transferamus: non confuse nec tumul- 

3 Lucan, Phars. 9, 455 sq. at non imbriferum contorto pul' 
vere nuhem in flexum violentus agit \\ 18 Sal, Hist. fr. IV 
28 M. 

2 cucurrenmt ^] concurront (f£T || 3 iter quod coU. 6 I 
4 a terris] om. cfE | aliis] fort. aliis flantibus Ge. || 5 orir.j 
orerentur Skutsch \ atqui] aliis add. cf || 6 illam] sc. aHteram | 

10 comprehendit] comprendit HJL(0)Z depreh. cf | suo] om. «XJj 

11 ignis splendor coll. 6 1| 14 turbinum] turbinis 6 \ iUorum] illiug 
6 II 16 et qui per] per quem cf j quantum] quam 6 || 17 afo-' 
scondat] -dit cf E(J)T^ | nagus est d ^Z] est uagus ilT est P | 
18 uerbo Z] uerbis trad., utar uerbis i^E coll. || 19 autem] et 
add. 6 I iter] om. vel post carpens add. X \\ 20 quis] quam i^ 
qvdsque 6 \ crederet] accederet (97) E | quinque] om. 6 \ 23 tranB- 

ferBmne] -atur <f | nec tum. e\iut\ «Ait tam. wat 4 



NATUR. QUAEST. LIB. VH. 7—9. 24^ 

taose euiit^ nt aliqnis credat illos causis turbulentis 
et inconstantibus pelli. deinde etiamsi yertices isti 4 
compreliendere terrena umidaque et ex bumili in 
altum exprimere possent^ non tamen supra lunam 

6 efferrent: omnis illis usque in nubilum yis est^ cometas 
autem immixtos stellis videmus per superiora labentes. 
ergo veri simile non est in tantum spatium perseverare 
turbinem, qui quo maior est maturius corrumpitur. 
9. Utrumlibet itaque eligat: aut levis vis in altam l 

10 pervenire non poterit^ aut magna et concitata citius 
ipsa se franget. 

Praeterea humiliores illi cometae ob hoc (ut 
putat) non exeunt altius, quia plus terreni habent 
(gravitas illos sua in proximo tenet): atqui necesse est 

ih in his cometis diutumioribus celsioribusque plenior 
materia sit; neque enim diutius apparerent^ nisi maio- 
ribus nutrimentis sustinerentur. 

Dicebam modo non posse diu verticem permanere 2 
nec supra lunam aut usque in stellarum locum cres- 

80 cere. nempe efficit turbinem plurium ventorum inter 
ipsos luctatio. haec diu non potest esse: nam cum 
vagus et incertus spiritus convolutatus est, novissime 
uni vis omnium cedit; nuUa autem tempestas magna 3 
perdurat (procellae quanto plus habent virium, tanto 

f& minus temporis; venti cum ad summum venerunt, re- 
mittuntur; omnia violen^a necesse est ipsa concitatione 



6 cometas] -tes cf || 8 qui] per quod cf || 9 itaque] igitur 
d I i(n) altum Ge.'\ tantum B tamen ^ om. A et £T iam alte 
Z, tam alte Muret. sursum Gruter, eo Fickert, in tantum Haase \ 
11 franget] frangeret (A?) || 13 putat BFHT] sc. Epigenes, putant 
A«EAPZ I habentj et add. Haase \\ 14 proximo] -mum cf | 
14/L5 est in] est om. ^L^P^ in om. (9})£ || 15 que] om tjE \\ 
18 diu] ante uert. ^^Z s. l. k (ante perm. ELO post permanere 
JK) om. d II 19 nec s. lunam] post locum cf | crescere] con- 
sistere cf || 22 conuol.] cf. epist. 114, 24 || 25 uenerunt] ueniunt 
cf I remittuntur cf(97)H^OPZ] renittuntur H^ renituntur EAT |[ 
26 omnia violenta Madvig] omni moVeii^iiA» ^ «^ o.tvX.fc T5«siis^. ^ 



244 L. ANNAEI SENECAE 

iu exitum sui tendant). nemo itaque turbinem toto 
die vidit, ne hora quidem: mira velocitas eius et mira 
brevitas est. praeterea violentius celeriusque in terra 
circaque eam volvitur; quo excelsior, eo solutior laxior- 
4 que est et ob hoc <citius)> diffunditur. adice nunc, 5 
quod, etiamsi in summum pertenderet, ubi sideribus 
iter est, utique ab eo motu, qui universum trahit, 
solveretur: quid enim est illa conversione mundi cita- 
tius? hac omnium ventorum in unum congesta vis 
dissiparetur et terrae solida fortisque compageS; nedum 10 
particula aeris torti. 

1 10. Praeterea manere in alto non potest ignis tur- 
bine illatus, nisi ipse quoque permanet turbo. quid 
porro tam incredibile est quam in turbine longior 
mora? utique motus motu contrario vincitur (habet 15 
enim suam locus ille vertiginem, quae rapit caelum 
^sideraque SiUa trahit celerique volumine torquet'). et 
ut des ei aliquam advocationem, quod fieri nuUo modo 
potest: quid de his cometis dicetur, qui senis mensibus 

2 apparuerunt? deinde duo debent esse motus eodem jo 
loco, alter ille divinus et assiduus, suum sine inter- 
missione peragens opus, alter novus et recens et tur- 
bine illatus: necesse est ergo alter alteri impedimento 
sit. atqui <(quia> lunaris illa orbita ceterorumque supra 
lunam meantium motus irrevocabilis est nec haesita^ss 
usquam nec resistit nec dat ullam nobis suspicionem 

17 Ov. Met. II 71 

1 exitum] exitium P H 3 celerius molentiusque colh 6 \ 
5 citius add. Ge. \\ 7 iter est cfi^EZ] inter est ^ | utique] 
om. cf II 8 est enim coll. X \ illa] ea cf || 13 permanet] -neat <f j 
15 utique] ubi add. L^Z, jf^ort. cuius add. Ge. \\ 17 alta trahit 
Ov.Ji attrahit cfHPZ(^) trahit i^EAT | celerique uolumine 
cehque uolumina cf || 18 des ei] des eis ^, det eis Foriun. 
advoc.] i. e. ^Frist^ uacationem T || 21 ille cfETl ilU ^ | 
23 impedimento cfZ] -tum ^ || 24 quia add. Ge. \ illa orbita] 
/ofi. iUe orbitae Ge. || 25/6 haesitat usquam Pinciamis^ hesitatas 
(besit&Da d) qui d^ H 28 BUspicioTLWn. — • p. 245,^TiQ>W\om.FH 



NATUR. QUAEST. LIB. Vn. 9—11. 245 

obiectae sibi morae, fidem non habet turbinem, violen- 
tissimum et perturbatissimum tempestatis genus^ in 
medios siderum ordines pervenire et inter disposita ac 
tranquilla versari. credamus ignem circumacto turbine 3 

5 accendi et hunc expulsum in sublime praebere nobis 
opinionem speciemque sideris longi: puto, talis esse 
debet^ quale est id, quod ignem efficit; turbinis autem 
rotunda facies est (in eodem enim vestigio versatur et 
columnae modo circumagentis se volvitur): ergo ignem 

10 quoque, qui indusus est, similem esse illi oportet, 
atqui longus est et disiectus minimeque similis in 
orbem coacto. 

11. Epigenen relinquamus et aliorum opiniones l 
persequamur. quas antequam exponere incipiam, illud 

15 imprimis praesumendum est, cometas non in una parte 
caeli aspici nec in signifero tantum orbe sed tam in 
ortu quam in occasu, frequentissime tamen circa sep- 
tentrionem. forma eiusf non est una: quamvis enim 2 
Graeci discrimina fecerint eorum, quibus in morem 

sobarbae flamma dependet^ et eorum^ qui undique circa 
se velut comam spargunt, et eorum, quibus fusus qui- 
dem est ignis sed in verticem tendens, tamen omnes 
isti eiusdem notae sunt cometaeque recte dicuntur. 
quorum cum post longum tempus appareant formae, 8 

25 inter se eos comparare difficile est: iUo ipso tempore, 
quo apparent, inter spectantes de habitu illorum non 
convenit sed, prout cuique acrior acies aut hebetior 
est; ita ait aut lucidiorem esse aut rubicundiorem et 



2 temp. et pert. coll. cf || 4 credamus] cf. p, 244, 18 || 6 talis 
cfHZItale Q 8 vestigio] om. 6 || 18 eius non] cometarum non 6, 
eius iFortim.^ eis Hermol. Barb., eis vero Haase, eis ut nomen 
Jjeo, oculis nota Schultess, non setius Ge., ntsi plura velut 
unam est genus, ante forma eius non est una interciderunt 1 
19 in m.] minorem A || 21 comam] comas 6 \ et] om. q | qui- 
dem] ante fusus cf A || 24 forme — 25 est] l. 26 ante inter sp. 
Q g 28 est B((f?)HLO^Z] om. (A)£JK | esse] ante et cf [ rub.\ 
cometen suhaudit Joh. Miiller, apleivdoTem. adA. Qtv&z 



246 L. ANNAEI SENECAE 

crines aut in interiora reductos aut in latera demissos. 
sed sive sunt aliquae differentiae illorum sive non 
sunt^ eadem fiant ratioue necesse est cometae: illud 
unum constare debet^ praeter solitum aspici novam 
sideris faciem circa se dissipatum ignem trahentis. 5 

1 12. Quibusdam antiquorum haec placet ratio: cum 
ex stellis errantibus altera se alteri applicuit; confuso 
in unum duarum lumine facies longioris sideris redditur; 
nec hoc tunc tantum evenit^ cum stella stellam attigit, 
sed etiam cum appropinquavit: intervallum enim, quod 10 
inter duas est^ illustratur ab utraque inflammaturque 

2 et longum ignem efficit. his illud respondebimus, cer- 
tum esse numerum stellarum mobilium^ solere autem 
eodem tempore et has apparere et cometen^ ex quo 
manifestum fit non illarum coitu fieri cometen sed ts 

3 proprium esse et sui iuris. etiamnunc frequenter stella 
sub altioris stellae yestigium venit: et Satumus ali- 
quando supra lovem est et Mars Venerem aut Mercu- 
rium recta linea despicit, nec tamen propter hunc illo- 
rum concursum, cum alter alterum subit, cometes fit; so 
alioquin annis omnibus fieret^ omnibus enim aliquae 

4 stellae in eodem signo simul suut. si cometen faceret 
stella stellae superveniens^ momento esse desineret. 
summa enim velocitas transeuntium est^ ideoque omnis 
defectio siderum brevis est, quia cito illa idem cursuS; a 
qui admoverat, abstrahit: videmus solem et lunam 
intra exiguum tempus, cum obscurari coeperunt, libe- 
rari — quanto celerior debet fieri in steUis digressio 

1 interiora] inferiora vulgo \ reductos Gronov.] deductos ^ 
viUgo demissos cf | dem.] dimissos vulgo deductos 6 diuisos 
Ald. II 2 illorum A^^LZ] eorum 60q et {ante diff.)£ om. JK | 



6 cum] om. X \\ 8 duarum' 
tur ^L«TZ] reddi cf AP | 
om. 6 II 12 respondebimus 



duorum cf | facies] faciem 6 \ reddi- 
9 tunc] om. cfTZ* c(um) P* | euenit] 
-demus £Z || 14 cometen cfZ] -tem ^ 
fere semper \\ 15 fit] om. B est A || 19 illorum] illo FH || 20 conc.] 
cursum AP | fit com. coll. cf || 21 annis] om. 6 ante fieret vvlgo | 
22 simul Bunt] ante in 6 || 23 desineret] -erent 6 || 25 illa 
cfHL'P^] illas EA^Z vulgo || 27 coeperunt] coeperint i^AT 



NATUR. QUAEST, LIB. m 11. 12. 247 

tanto minoribus? atqui cometae senis mensibus ma- 
nent, quod non accideret, si duarum stellarum con- 
yentu gignerentur: illae enim diu cohaerere non pos- 
Sunt et necesse est iUas lex celeritatis suae separet. 
B praeterea ista nobis vicina videntur^ ceterum intervallis 5 
ingentibus dissident: quomodo ergo potest altera stella 
usque ad alteram stellam ignem mittere^ ita ut utra- 
que iuncta yideatur^ cum sint ingenti regione diductae? 
^stellarum'^ inquit^ ^duarum lumen miscetur et praebet o 

10 unius speciem^ nempe sic quemadmodum rubicunda 
fit nubes solis incursu^ quemadmodum vespertina aut 
matutina flavescunt; quemadmodum arcus alterYe sol 
visitur.' haec omnia primum magna vi efficiuntur; 7 
sol enim est^ qui ista succendit: stellarum non est 

16 eadem potentia. deinde nihil horum nisi infra lunam 
in terrarum vicinia nascitur, superiora pura et sincera 
sunt et coloris sui semper. praeterea si quid tale 8 
accideret^ non haberet moram^ sed extingueretur cito, 
sicut coronae^ quae solem lunamve cingunt^ intra bre- 

so vissimum spatium exolescunt; ne arcus quidem diu 
perseverat: si quid esset tale^ quo medium inter duas 
stellas spatium confunderetur^ aeque cito dilaberetur^ 
utique non in tantum maneret^ quantum morari co- 
metae solent. stellis intra signiferum cursus est^ hunc 

S6 premunt gyrum; at cometae ubique cemuntur: non 
magis certum est iUis tempus, quo appareant^ quam 
locus uUus, ultra quem non exeant. 



1 cometae <fT] -tes ^ || 3 illae BJ ille | diu] du§ H^ 
om. F^ II 4 illas] ut illas <f | cel. suae lex coll. 6 \ separetl 
semper agat 6 || 7 stellam] om. cpE(P)Z | mittere A^i^EAJ 
inmittere cfH^Z || 10/11 fit rubic. coll. 6 || 11 incursuj in ortu 
P var. lect. JK | aut] et ^ ac <f || 12 alterue H(?)OZ HcMse] 
alteme ^ alter nec i \\ 12/3 sol vis.J sole vincitur <f || 18 effi- 
ciuntur vi coll. Ge. \\ 17 sui col. coll. <f || 20 nej nec <f JK || 
25 gyrum ZJ girum | nonj horum non <f^ jfort. num et exeant? 
Ge. II 26 ilHsJ uUi <f 



248 L, ANNAEI SENECAE 

1 13. Adversus haec ab Artemidoro illa dicuntur: 
non has tantum stellas quinque discurrere; sed has 
solas observatas esse; ceterum innumerabiles ferri per 
occultum aut propter obscuritatem luminis nobis igno- 
tas aut propter circulorum positionem talem, ut tunc 5 
demum, cum ad extrema eorum venere, visantur: ^ergo 
intercurrunt quaedam stellae', ut ait, ^nobis novae, quae 
lumen suum constantibus misceant et maiorem quam 

2 stellis mos est porrigant ignem.' hoc ex his^ quae 
mentitur^ levissimum est: tota eius enarratio mundi lo 
mendacium impudens est. nam si illi credimus^ summa 
caeli ora solidissima est^ ^in modum tecti durata et 
alti crassique corporis, quod atomi congesti coacerva- 

3 tique fecerunt. huic proxima superficies ignea est, ita 
compacta, ut solvi vitiarique non possit, habet tamen is 
spiramenta quaedam et quasi fenestras^ per quas ex 
parte exteriore mundi influant ignes, non tam magni, 
ut interiora conturbent, <sed> qui rursus ex mundo in 
exteriora labuntur: itaque haec, quae praeter consuetu- 
dinem apparent^ influxerunt ex illa ultra mundum so 
iacente materia.' 

1 14. . Solvere ista quid aliud est quam manum 
exerere et in ventum iactare bracchia? velim tamen mihi 
dicat iste^ qui mimdo tam firma lacunaria imposuit^ 
quid sit, quare credamus illi tantam esse crassitudinem k 
caeli. quid fuit, quod illo tam solida corpora addu- 

1 Artemidorus: cf. Pauly-Wissowa II 1333 

1 haec B£(L)] hoc | illaj ista <f || 2 qulDque] s. l. 6 oni. E g 
8 const.] cum st. A^i^^J' circumst. E || 10 mundi] de mundo 
<f II 12 ora BZ] hora | tecti ^] testae C testa B testei A, testu 
G. Miiller, sed cf. l. 16 et 24 || 13 athomi trad. \ coaceruatique] 



coadunatique 6 || 14 proxima' 
Usener \\ 18 int.] inferiora X 
am. ^ II 19 labuntur] fort. 



sed extrema \\ 15 habet] habent 
sed qui (vel quia) 6rc.] qui <f 
abantur Ge. \ haec] sc. omnia || 



20 ex illa] in d \ ultra Opsop,] utraque || 21 material memoria 
B om. A II 28 exerere B* tU SktUsch] exercere | brachia trad. || 
23/4 dicat mihi coll. ff \\ 24 mundoj om. X 



NATUR. QUAEST. LIB. VH. 13-16. 249 

ceret et ibi detineret? deinde quod tantae crassitudinis 2 
est^ necesse est et magni ponderis sit: quomodo ergo 
in summo manent gravia? quomodo illa moles non 
descendit et se onere suo frangit? fieri enim non 
5 potest, ut tanta yis ponderis^ quantam ille substituit^ 
pendeat et levibus innixa sit; ne illud quidem potest 3 
dici^ extrinsecus esse aliqua retinacula, quibus cadere 
prohibeatur^ nec rursus de medio aliquid esse oppositi^ 
quod imminens corpus excipiat ac fulciat; illud etiam- 

10 nunc nemo dicere audebit, mundum ferri per immen- 
sum et cadere quidem^ sed non apparere an cadat^ 
quia praecipitatio eius aetema est, nihil habens no- 
vissimum, in quod incurrat. hoc quidam de terra dixe- 4 
runt, cum rationem nuUam invenirent, propter quam 

15 pondus in aere staret: 'fertur', inquiunt/semper: sednon 
apparet an cadat, quia infinitum est, in quod cadit.' 

Quid est deinde, quo probes non quinque tantum 
stellas moveri sed multas [esse] et in multis mundi 
regionibus? aut si hoc sine uUo probabili argumento 

20 Ucet respondere, quid est, quare non aliquis aut omnes 
steUas moveri aut nuUam dicat? praeterea nihil te 
adiuvat ista steUarum passim euntium turba: nam quo 
plures fuerinty saepius in aliquas incident; rari autem 
cometae et ob hoc mirabUes sunt. 

25 15. Quid^ quod testimonium dicet contra te omnis i 
aetaSy quae talium steUarum exortus et adnotavit et 
posteris tradidit? post mortem Demetrii Syriae regis, 
cuius Demetrius et Antiochus Uberi fuere, paulo ante 
Achaicum beUum cometes eflfulsit non minor sole: 

2 et] ut F om. AT || 4 suo] non add. d || 7 esse al. BCEFJl] 
al. esse AHoZ || 12 habens] habentis L^Z || 13 hoc] hec <f | 
quidaml quidem BCE || 14 rationem] ante propter coll. d || 
16 quia quod T eo quod d \ quod] quo Ji \\ 17 tm quinque 
coll. «f f 18 esse del. Ge. conl. 13, 1 || 20 resp.] spondere Gertz || 
21 aut nullam] ante mou. d post dicat LZ || 23 aliquas] alias 
Skutsch^, immo oculi add. aut incides corr. Ge. || 24 ob] om. X \\ 
25 t. dicet] dicit et 8. l. testimonium d \\ 26 exortus] et ortus d " 
29 achaicum H^AF] achaium Ag&-TZ achi(u)um BC 



250 L. ANNAEI SENECAE 

primo igneus ac rubicundus orbis foit claramque lumen 
emittens, quanto vinceret noctem, deinde paulatim 
magnitudo eius districta est et eranuit claritaS; novis- 
sime totus intercidit. quot ergo coire stellas oportet, 
ut tantum corpus efficiant? mille in unum licet con- 6 
2 greges, numquam hunc habitum soHs aequabunt. Attalo 
regnante initio cometes modicus apparuit^ deinde sustulit 
se diffuditque et usque in aequinoctialem circulum 
venit^ ita ut iUam plagam caeli^ cui lactea nomen est, 
in immensum extentus aequaret. quo^ ergo convenisseio 
debent erraticae, ut tam longum caeli tractum occu- 
parent igne continuo? 

1 16. Contra argumenta dictum est^ contra testes 
dicendum est. nec magna moKtione detrahenda est 
auctoritas Ephoro: historicus est. quidam incredibi- 16 
lium relatu commendationem parant et lectorem aliud 
acturum^ si per cottidiana duceretur; miraculo excitant; 
quidam creduli quidam neglegentes sunt^ quibusdam 
mendacium obrepit quibusdam placet, illi non evitant 

2 hi appetunt — haec in commune de tota natione^ quae 20 
approbari opus suum et fieri populare non putat posse^ 
nisi illud mendacio aspersit. Ephorus vero non est 
religiosissimae fidei: saepe decipitur^ saepe decipit^ sicut 
hunc cometen, qui omnium mortalium oculis custo- 
ditus est, quia ingentis rei traxit eventum, cum Helicen a 
et Burin ortu suo merserit, ait Hico discessisse in 

15 Ephori fr. 142 FHG I p. 273 

3 districtaj destructa X adstricta E J'L'Z |{ 4 totus] motas k \ 
quot] quid ^ | stellas coire coll. (A)? |{ 7 cometes initio coV. 
Gertz, adversatur Joh. Miiller, cf. C. F. W. MiiUer M. Eh. 55, 636 1{ 
10 quot ergo Fortun.] quid ergo? <f ^ quod ergo Z {{ 11 debentj 
debet d \ caeli] om. tf | occuparent] -aret <f |{ 15 Ephoroj 
efforus <f effero T {{ 17 acturum] allectum A.{&) \ ducereturj 
ducetur FHF^ ducatur <f {{ 20 hi] vel hii ^ alii <fT { haecj 
hoc <fT hi F { quae] queror <f { 21 approbari] -bare ^ {{ 
22 aspersit] -serit ET {{ 23 saepe decipit] om. 6 {{ 24 hunc <f] 
hoc S hic ^ET \ comete(n)] cometa F cometes L'Z {{ 26 ilico 
JTroif] illam 



NATUR. QUAEST. LIB. VH. 15—17. 251 

duas stellaS; quod praeter illum nemo tradidit. quis 3 
enim posset observare illud momentum, quo cometes 
solutus et in duas partes redactus est? quomodo 
autem, si est qui viderit cometen in duas dirimi, nemo 

)b vidit fieri ex duabus? quare autem non adiecit, in 
quas stellas divisus sit^ cum aKqua ex quinque stellis 
esse debuerit? 

17. Apollonius Myndius in diversa opinione i 
est: ait enim cometen non unum ex multis erraticis 

10 effici sed multos cometas erraticos esse. ^non est', in- 
quit^ ^species falsa nec duarum stellarum confinio ignis 
extentuS; sed proprium sidus cometo^ est sicut solis 
ac lunae: talis illi forma est^ non in rotundum re- 
stricta sed procerior et in longum producta. ceterum 2 

16 non est illi palam cursus: altiora mundi secat et tunc 
demum apparet^ cum in imum cursus sui venit. nec 
esty quod putemus eundem visum esse sub Claudio^ 
quem sub Augusto vidimus, nec hunc, qui sub Nerone 
Gaesare apparuit et cometis detraxit infamiam^ illi si- 

20 milem fuisse, qui post divi lulii ^obitum]> ludis Vene- 
ris Genitricis circa undecimam horam diei emersit. 
multi variique sunt^ dispares magnitudine, dissimiles 3 
colore: aliis rubor est sine uUa luce^ aliis candor et 
purum liquidumque lumen^ aliis flamma et haec non 



8 Apollonius : cf, Pauly-Wissowa II 161 1| 17/8 cf. Plin. HN2, 92 
20 cf Plin. HN 2, 93 cometes . . admodum faustus divo Augusto 
iudicatus ah ipso^ qui indpiente eo adparuit ludis quos fadebat 
Veneri Genetrici non multo post ohitum patris Caesaris in col- 
legio dh eo instituto. SiMt. v. d. lulii 88 

2 illud] istud X \\ 3 partes] stellas L'Z | 4 qui d ?ET] quis 
^ I duas] partes add. <fT || 8 Myndius FHZ] mydius F mun- 
dius A mindiuB (E?)J' mitidius ET medicus d |{ 9 multis] di- 
uersis d \\ 10 e^ci] fieri d \\ 11 falsa] fissa d \\ 12 cometae 
SchuUess] cometes || 18 acl et d{X)T \ restr.] destricta d distr. 
T H 15 est] om. d \\ 18 necj ne HJK^Z || 20 fuisse] aiunt add. 
d I post . . obitum Ge.] post ^ om. d excessum add. L'Z 
necem add. Fort. \\ 21 genitr.] genetricis L [ dieij om. <f T, dift 
Skutsch I 24 liquidumque] et U(\vx\dL\mi 6"^ 



252 L. ANNAEI SENECAE 

sincera nec tenuis sed niultum circa se volvens fomidi 
ardoris; cruenti quidam minacesque omen post se 
futuri sanguinis femnt. hi minuunt augentque lumen 
suum quemadmodum alia sidera^ quae clariora cum 
descendere sunt maioraque^ quia ex loco propiore vi- & 
suntur, minora cum redeunt et obscuriora, quia abdu- 
cunt se longius.' 

1 18. Adversus haec protinus respondetur non idem 
accidere in cometis, quod in ceteris. cometae enim 
quo primum die apparuerunt, maximi sunt; atqui de- lo 
berent crescere, quo propius accederent: nunc autem 
manet illis prima facies, donec incipiant extinguL de- 
inde quod adversus priores, etiam adversus hunc dici- 
tur: si erraret cometes essetque sidus, intra signiferi 
terminos moveretur, intra quos omne sidus cursus i6 

2 suos colligit. numquam apparet stella per stellam, 
acies nostra non potest per medium sidus exire, ut 
per illud superiora perspiciat; per cometen autem non 
aliter quam per nubem ulteriora cemimtur: ex quo 
apparet illum non esse sidus sed levem ignem ac tu- so 
multuarium. 

1 19. Zenon noster in illa sententia est: congruere 
iudicat stellas et radios inter se committere, hac so- 
cietate luminis existere imaginem stellae longioris. 
ergo quidam nullos esse cometas existimant sed spe- ss 
ciem illorum per repercussionem vicinorum siderum 

22 Zenonis fr. 122 StVF 1 p. 35 v. A. 

1 sincera] sine causa d | sed] et <f | noluens] uolens 
(J^.^P^Z* uolutans d \\ 2 minacesque Ge.] minaces qui ^ et 
m. qui d, minacesque qui Koler \ omen] crimen «f | postl per 
HL^F pre Z || 5 prop. loco coll. <fT || 6 abducunt E] obd. || 
8 haec <f A] boc ^^Z |{ 10 quo] qui B que A | die] s. l. X 
om, & I apparuerunt dLZ] -erint ^ | sunt] sibi iL(?) || 11 nunc 
autem] non 6 || 16 quos] quod ^ || 16 per] super (rf)? | 
18 superiora] editiora dT | persp.] prosp. )}£F || 22 congruere] 
congme JiTZ \\ 23 hac] ac dQ \\ 24 imaginem] -gine A((f) 
Srinale BC jj 26 per] terre per 6 



NATUR. QUAEST. LIB. VII. 17—20. 253 

aut per coniunctionem cohaerentium reddi; quidam 2 
aiunt esse quidem sed habere cursus suos et post certa 
lustra in conspectum mortalium exire, quidam esse 
quidem sed non quibus siderum nomen imponas^ quia 

5 dilabuntur nec diu durant et exigui temporis mora 
dissipantur. 

20. In hac sententia sunt plerique nostrorum nec i 
id putant veritati repugnare. videmus enim in sub- 
limi varia ignium concipi genera et modo caelum 

10 ardere, modo 

longos a tergo flammarum albescere tractus^ 
modo faces cum igne vasto rapi. iam ipsa fulmina^ 
etiamsi velocitate mira simul et praestringunt aciem 
et relinquunt; ignes sunt aeris triti et impetu inter se 

16 maiore collisi: ideo ne resistunt quidem sed expressi 
fluunt et protinus pereunt. alii vero ignes diu manent 2 
nec ante discedimt, quam consumptum est onme, quo 
pascebantur^ alimentum. hoc loco sunt illa a Posi- 
donio scripta miracula, columnae clipeique flagrantes 

flo aliaeque insigni novitate flammae^ quae non adverterent 
animoSy si ex consuetudine et lege decurrerent: ad haec 
stupent omnes, quae repentinum ex alto ignem effe- 
runt^ sive emicuit aliquid et fugit sive compresso aere 
et in ardorem coacto loco miraculi stetit. quid ergo? 3 

S6 num aliquando lacuna s^cedentis retro aeris pakiit 

11 Verg. Georg. 1 367 || 18 Posid. p: 80 B. 

1 aut] et d aut s. per ^ || 2 quidem] om. d || 3 conspectum] 
•ectu BCLP II 4 nomen] nomina dT || 5 temp.] operis d\\ 9 con- 
cipi igrnium coll. dT \\ 11 flamm.] ante longos Verg. codd. \\ 
12 faces] fasces A || 13 etiamsi] etsi d \ simul etj om. d \ 
praestr.] perstr. «fT || 14 relinq.] remittunt (-ant T) <f T | aerisj 
aSre Kroll | triti] attriti AJd. Kroll, attritu cod. Anic- \ etl 
dd. €h, I 15 ne] non <fT || 20 aduert.] auert. A euert. 17 EJ' 
conuert. Mctdmg. || 21 ex] om. dT | ad] om. 6 || 22 onmes quae 
Z CrTuterl omnesque ^ omnes et que post repentinum 6 T || 
28 emicuit] igneum d | et iugit] effugit ^T || 24 coacto] con- 
creto <f T II 25 num <f T] num si B non S, respondet sed p. 254,4 | 
eecedentis Crruter] sicedentia ^ dee. k T^<i. '^ , %^\sAKciBss^ ^v^ 



254 L. ANNAEI SENECAE 

et vaBtum in concavo lumen? exclamare posses: qoid 
hoc est? ^medium video discedere caelum palantesque 
polo stellas'; quae aliquando non expectata nocte tvl- 
serunt et per medium eruperunt diem. sed alia hnius 
rei ratio est: quare alieno tempore apparent in aere, & 
4 quas esse^ etiam cum latent^ constat? multos cometas 
non yidemus, quia obscurantur radiis solis: quo de- 
ficiente quondam cometen apparuisse, quem sol vicinus 
obtexerat, Posidonius tradit; saepe autem cum occidit 
sol, sparsi ignes non procul ab eo videntur: videlicet lo 
ipsa stella sole perfunditur et ideo aspici non potest^ 
coma^ autem radios solis effugiunt. 

1 21. Placet ergo nostris cometas sicut faces sicut 
tubas trabesque et alia ostenta caeli denso aere creari. 
ideo circa septentrionem frequentissime apparent, quia 15 

2 illic plurimum est aeris pifinri. ^quare ercro non stat 
coxneL sed procedit?' dL^: ium xnSdo aUmen- 
tum suum sequitur; quamvis enim illi ad superiora 
nisus sit, tamen deficiente materia retro iens ipse de- 
scendit. in aere quoque non dextram laevamque pre- so 
mit partem (nulla est enim illi via), sed^ qua illum 
vena pabuli sui duxit^ illa repit nec ut stella procedit 

3 sed ut ignis pascitur. ^quare ergo per longum tempus 

2 Verg. Aen. IX 20 \\ 9 Foaid. p. 80 B. \\ 13 cf. Chrysippi 
fr.'e92 StVF II p. 201 v. A. 

SchiUtess I retro] om.^ & Haase, ultro SchuUess \ aeris d T] 

aetheris ^ vulgo \ patuit et] et T apparuit d et (post Imnen^ T 

1 posses] sc. si paterent \\ 2 est] om. FZ^ ante lioc A coll. | 

medium] mediu <f | disc.] descendere A || 3 ezpectata] -tatae 
Hosius II 5 i^parent] -eant L^Z | in d T] om. ^ || 6 cum latent] 
latentes (-ter A) d || 7 quia] saepe add. & || 8 cometen] -tam 
d T II 9 obtex. H^FZ] texerat | cum occ.] concidit d || 10 sparsi] 
que add. & || 12 comae Gronov.] cometae H 14 caeli ostenta eoU» 
dT II 15 circa septe(n)trionem] ex (in A) septetrione d | freq.] 
maxime dT || 16 iUic] illi dF^Z | est] inest dT || 18 iUi] om. 
fjS-T II 19 retroiens] retrocens F retrocedens T recedens d | 
21 est] post via dT \\ 22 illa] illo HUF^T iUe E iUam Z | 
repit] cepit d 



NATUR. QUAEST. LIB. VIL 20—22. 255 

apparet et non cito extinguitur?' sex enim mensibus 
hlc, quem nos Neronis principatu laetissimo vidimus, 
spectandum se praebuit in diversum illi Claudiano 
circumactus ille enim a septentrione in verticem sur- 

6 gens orientem petiit semper obscurior, hic ab eadem 
parte coepit sed in occidentem tendens ad meridiem 
flexit et ibi se subduxit oculis. videlicet ille umi- 4 
diora habuit et aptiora ignibus, quae persecutus est; 
huic rursus uberior fuit et plenior regio, huc itaque 

10 descendit invitante materia, non itinere. quod apparet 
duobus, quos spectavimus, fuisse diversum, cum hlc in 
dextrum motus sit, iUe in sinistrum; omnibus autem 
<^y stellis in eandem partem cursus est, id est contrarius 
mundo (hic enim ab ortu volvitur in occasum, illae 

15 ab occasu in ortum eunt), et ob hoc duplex his mo- 
tup est: ille, quo eunt, et hic, quo auferuntur. 

22. Ego nostris non assentior: non enim existimo i 
cometen subitaneum ignem sed inter aeterna opera 
naturae. primum quaecumque aer creat, brevia sunt: 

80 nascuntur enim in re fugaci et mutabili. quomodo 
potest aliquid in aere idem diu permanere, cum ipse 
aer numquam idem diu maneat? fluit semper, et 
brevis illi quies est; intra exiguum momentum in 

12 — 16 cf. Plin. HN 2, 3J28q. omnium autem errantium side- 
rum meatus interque ea solis et lumie contrarium mundo agere 
cursum, id est laevom, illo semper in dexteram praecipiti. et 
quamvis adsidua conversione immensae celeritatis attollantur ab 
eo rapianturque in occasum, adverso tamen ire motu per sms 
quaeque passt^ 

3 claudio X |{ 4 circamactas] -tmn A -to B || 7 flexit] se fl. 
<f (sed 86 post. om, B^) | iUe] om. F s. l. q (hnmidiora om, T) ante 
uid. X, fort. ille ea vd illa Ge. \\ 8 apt.] altiora d || 9 rorsus] 
cursus BET II U duobus] in d. Kroll \\ 13 V add. Ge. cf 16,3; 
24, 3 II 16 in ortum] om. d \\ 16 quo et hic] om. d \\ 18 sed] fort. 
add. esse Ge. \ (a)etema] om. K post opera coU. LZ^ || 19 sunt 
breuia coU, d \\ 20 et] re d || 21 in aere] ante cum dT H 
22 man.] permaneat X \ 23 intra] inter dO 



256 L. ANNAEI SENECAE 

alium^ quam in quo fuerat, statum vertitur, nunc plu- 
vius nunc serenus nunc inter utrumque varius. nubes, 
quae illi familiarissimae sunt^ in quas coit et ex qui- 
bus solvitur, modo congregantur modo digeruntur, 
numquam immotae iacent. fieri non potest, ut ignis 5 
certus in corpore vago sedeat et tam pertinaciter hae- 
reat, quam qviem natura, ne umquam excuterdiur, ap- 
2 tavit. deinde si alimento suo haereret, semper descen- 
deret (eo enim crassior est aer, quo terris propior): 
numquam cometes in imum usque demittitur neque i€ 
appropinquat solo. 

1 23. Etiamnunc ignis au^ it^ quo illum natura sua 
ducit, id est sursuna, aut eo, quo trahit materia, cui 
adhaesit et quam depascitur: nullis ignibus ordinariis 
et caelestibus iter flexum est; sideris proprium est 15 
ducere orbem: atqui hoc, an cometae alii fecerint nescio, 

2 duo nostra aetate fecerunt. deinde omne, quod causa 
temporalis accendit, cito intercidit: sic faces ardent, 
dum transeunt, sic fulmina in unum valent ictum, sic 
quae transversae eHduntar stellae [etj cadentes prae- 20 
tervolant et secant aera: nullis ignibus nisi in suo 
mora est — illis dico divinis, quos habet mundus 
aetemos, quia partes eius sunt et opera? hi autem 
agunt aliquid et vadunt et tenorem suum servant pa- 
resque sunt. non altemis diebus maiores minoresve 25 
fierent^ si ignis esset coUecticius et ex aliqua causa 
repentinus? minor enim esset ac maior, prout plenius 

2/3 nub. q.] nubesqne J^ || 3 familiarissimae] familiares <f | 
coit] cobit AZ II 4 diger.] diriguntur dO \\ 5 immotae] in morte 
LZ II 7 quem . . excuteretur Fortim.] quae . . -terentur || 10 num- 
quam] autem add. Gerfz \ imum] uimmcodd. plerique \ dem. «fT 
dimittitur ^ | neque] non enim <f || 12 aut p Pinc.] autem 
it] om. d II 16 atquil fort. atque Ge. \ hoc an] hoc ante hac <f 
alii com. fec. <f T | fecerint Ercismtis] -runt (faciunt v. l JKP) 
nescio — 17 fecerunt] om. <f || 18 sicj si AZ || 20 quae] om. 6 
elid. Ge^ dicuntur ^ ducuntur <f, cf. p. 257, 4 et I 1, 13 \ et 
am. Q Ge. \\ 22 illis ^KL'(Z)1 illos HUF om. T de illis d g 
J^4 aliq. agunt coll. Q \\ 26 collecticius] -tinus F collectus <f OT, 
^/' III Z, S II 27 ac m.] ac maior ac 6 



NATUR. QUAEST. LIB. VH. 22—24. 257 

aleretur aut malignius. dicebam modo nihil diuturnum 3 
esse, quod exarsit aeris vitio; nunc amplius adicio: 
^morari ac stare nullo modo potest', nam et fax et 
fulmen et stella transcurrens et quisquis alius est 

5 ignis aere expressus in faga est nec apparet^ nisi dum 
cadit: cometes habet suam sedem et ideo non cito ex- 
pellitur sed emetitur spatium suum nec extinguitur 
sed excedit. 

24. ^Si erratica', inquit, 'stella esset, in signifero i 

10 esset.' qnis unum stellis limitem ponit, quis in angu- 
stum divina compellit? nempe haec ipsa sidera, quae 
sola moveri creditis, alios et alios circulos habent: 
quare ergo non aliqua sint, quae in proprium iter et 
ab istis remotum secesserunt? quid est, quare in ali- 

16 qua parte caeli pervium non sit? quod si iudicas non 2 
posse uUam stellam, nisi signiferum attiwgit, vadere: 
cometes potest sic alium habere circulum, ut in hunc 
tamen parte aliqua sui incidat^ quod fieri non est ne- 
cessarium sed potest — vide, ne hoc magis deceat 

so magnitudinem mundi, ut in multa itinera divisus hincf 
et nec unam deterat semitam ceteris partibus torpeat. 
credis autem in hoc maximo et pulcherrimo corpore 3 

1 dicebam] sc. 22, 1 || 6 nec] et non <f || 7 emetitur h}^ 
emititur T emittitur <f J^L^O || 9 esset stella coll. X \\ 11 ipsa' 
om. «fT II 12 alios et] fort. aUa [set om.'] Ge. || 13 sint] sunt A^g^ || 
14 secesserunt Tj recesserunt d Skutsch secesserint ^FZ(^) 
successerint X \ m] non in d \\ 15 caeli p. non] peruium d \\ 
16 attingit uadereL^Z] attigit uadere dFHF attingere tj^EJL his 
pos. T, stellam nisi fixam non signiferum attingere vel stellam 
non signiferum attingere Madvig, quod si iudicas non per se 
ullam stellam niti sed signiferum attingere*. cometes non (pel 
nonne) potest sic alium h. c. Schultess \\ 17 sic] si F | alium^ 
ut alium d, latum Fortun. Haase, sed cf. 27, 6 \ habere' 
haberet P habet d \\ 18 parte] s. l. ^ post sui <f || 19 potest — uide^ 
potes uidere <f || 20 it. multa coll. 6 \ diuisus] sc. mundus 
hinc et] sit nec hanc unam vulgo, micet Madv., migrei 
Schultess, ineedat Skutsch, vigeat Leo, vices det Ge. \\ 21 de- 
terat] pro deterendam praebeat | torpeat]^ torreat <f l^ *a qat- 
pore] opere d 

SXNMOAX KATITBAL. QUASST. ed. GftXCV*. ^ 



258 L. ANNAEI SENECAE 

ioter inuuinerabiles stellas; quae noctem decore yario 
distinguunt; quae minime vacuam et inertem esse pa- 
tiuntur, quinque solas esse, quibus exercere se liceat^ 
ceteras stare fixum et immobilem populum? 

1 25. Si quis hoc loco me interrogaverit 'quare ergo s 
non^ quemadmodum quinque stellarum^ ita harum ob- 
servatus est cursus?', huic ego respondebo: multa sunt, 

2 quae esse concedimus, qualia smt ignoramus. habere 
nos animum, cuius imperio et impellimur et revocamur, 
omnes fatebuntur; quid tamen sit animus ille rector lo 
dominusque nostri^ non magis tibi quisquam expediet^ 
quam ubi sit: alius illum dicet spiritum esse^ alius 
concentum quendam^ alius vim divinam et dei partem^ 
alius tenuissimum animae^ alius incorporalem poten- 
tiam; non deerit, qui sanguinem dicat^ qui calorem: is 
adeo animo non potest liquere de ceteris rebus, ut ad- 

:\ huc ipse se quaerat. quid ergo miramur cometas^ tam 
rarum mundi spectaculum, nondum teneri legibus cer- 
tis nec initia illorum finesque notescere, quorum ex 
ingentibus intervallis recursus est? nondum sunt anni so 
miUe quingenti, ex quo Graecia ^stellis numeros et 
nomina fecit', multaeque hodie sunt gentes, quae facie 
tantum noverunt caelum, quae nondum sciunt, cur 
luna deficiat, quare <sol^ obumbretur: haec apud nos 

4 quoque nuper ratio ad certum perduxit. veniet tempus, ss 
quo ista, quae nunc latent, in lucem dies extrahat et 
longioris aevi diligentia; ad inquisitionem tantorum 

21/2 Verg. Georg. 1 137 

1 uar. dec. coU. d TZ |{ 2 distingxiunt (B)H] -gunt | vacuam] 
uacuum ^, aera ante m. vacuum add. £ Fort. || 8 sint Mitret.'] 
sunt II 9 et imp.] pellimur d imp. i^ET || 10 fatebuntur] fatemur 
d II 12 dicet] dicit <f | alius conc. — 14 animae] ofti, ff \\ 13 conc.] 
contentum A || 14 animae] aerem «^EJ^T, aera Haase || 16 non 
pot.] pot. non Madvig \\ 22 que h.] hodieque BZ | gentes sont 
colL d II 23 tantum facie colL ^ \ noverunt] -rint Muret. | sciunt] 
Bciant ^ II 24 sol add. Skutsch i| 26 dies] mens vel mentis acies 
t/oA Mtiller 



NATUR. QUAEST. LIB. VH. 24. 26. 259 

aetas una non sufficit, ut tota caelo vacet: quid, quod 
tam paucos annos inter studia ac vitia non aequa por- 
tione dividimus? itaque per successiones ista longas 
explicabuntur. veniet tempus, quo posteri nostri tam 6 
5 aperta nos nescisse mirentur. harum quinque stella- 
rum, quae se ingerunt nobis, quae alio atque alio 
occurrentes loco curiosos nos esse cogimt, qui matutini 
vespertinique ortus sint, quae stationes, quando in 
rectum ferantur, quare agantur retro, modo coepimus 

3 scire; utrum mergeretur lupiter an occideret an retro- 
gradus esset (nam hoc illi nomen imposuere cedenti), 
ante paucos annos didicimus. inventi sunt, qui nobis c 
dicerent: 'erratis, quod ullam stellam aut supprimere 
cursum iudicatis aut vertere. non licet stare caelesti- 

3 5bus nec averti, prodeunt omnia <et)>, ut semel iussa 
sunt, vadunt: idem erit illis cursus, qui sui, finis. 
opus hoc aetemum irrevocabiles habet motus: qui si 
quando constiterint, alia aliis incident, quae nunc tenor 
-et aequalitas servat.' quid est ergo, cur aliqua redire 7 

2j videantur? ^solis occursus speciem illis tarditatis im- 
ponit et natura viarum circulorumque sic positorum, 
ut certo tempore intuentis fallmi: sic naves, quamvis 
plenis velis eant, videntur tamen stare.' erit qui de- 
monstret aliquando, in quibus cometae partibus currant, 

6/7 cf. Aetnae v. 179 occurrent oculis ipsae (cau^ae) cogent- 
que fateri 

1 una aetas coll. dT \ caelo tota coU. & || 4 tempus] illud 
add, ^ {ante post. Z* om. dE^) || 5 nesc.] necisse X || 6 atque 
alio] om d \\ 7 occ.] concunentes dT || 9 retro agantur coll. «f H 
10 mergeretur dET] mergeret ^ | occideret] -derit JL || U im- 
posuere] -erunt d || 15 prodeunt] protenus Madvig \ et ndd. 
Ge. I iussa] missa ^ vulgo \\ 16 cursusl genet. est (Skutsch) \\ 
17 aet.] in aetemum Gertz \ motus habet coll. dT \\ 18 con- 
stiterint] -terit dP | aliisj ex aduerso d«y, ex aliis vulgo \\ 
19 redire] resistere Haase, repere Bossh., retro ire Ge. \\ 22 in- 
tuentis (O-)?] -tes dEL^TZ intuens iL, vel intentius intuentes 
Fortun, \ fallant Fortwn.'] afflant ^ afficiat d '^l 24 alla^.\ av.le. 
qui dem. d 



260 L. ANNAEI SENECAE 

cur tam seducti a ceteris errent, quanti qualesque sint. 
contenti simus inventis: aliquid veritati et posteri 
conferant. 

1 26. Ter stellas', inquit, ^ulteriora non cemimus, 
per cometas aciem transmittimus.' primum si fit istud, 6 
non in ea parte fit, qua sidus ipsum est spissi ^nis 
ac solidi, sed qua rarus splendor excurrit et in crines 
dispergitur: per intervalla ignium, non per ipsos vides. 

2 ^stellae', inquit, ^omnes rotundae sunt, cometae por- 
recti, ex quo apparet stellas non esse.' quis enim lo 
tibi concedit cometas longos esse? quorum natura 
quidem ut ceterorum siderum globus est, ceterum 
fulgor extenditur. quemadmodum sol radios suos longe 
lateque dimittit, ceterum ipsi alia est forma, alia ei 
quod ex ipso fluit lumini: sic cometarum corpus ipsum i5 
corrotundatur, splendor autem longior quam ceteroi^um 
siderum apparet. 

1 27. 'Quare?' inquis. dic tu mihi prius, quare luna 
dissimillimum soli lumen accipiat, cum accipiat a sole; 
quare modo rubeat modo palleat; quare lividus illi et 20 

2 ater color sit, cum conspectu solis excluditur. dic 
mihi, quare omnes stellae inter se dissimilem habeant 
aliquatenus faciem, diversissimam soli. quomodo nihil 
prohibet ista sidera esse, quamvis similia non sint, sic 
nihil prohibet cometas aetemos esse et sortis eiusdem, 35 
cuius cetera, etiamsi faciem illis non habent similem. 

3 quid porro? mundus ipse, si consideres illum, nonne 

20 cf. Aetnae v. 238 quo ruheat Phoebe, quo frater pdlleat igni 

1 cur] cum ^ vulgo \ errentE^T] errant ^ eant<f(9y), errent 
et Haase, enarretque Madvig || 2 posteri <f(97)EF^Z] posteris 
HJLP^ II 3 conferant] conferent 6 || 6 fit] sit q || 7 qua] que k \ 
8 disp.] experg. T exspargitur <f || 14 dim.] emittit <f | ipsi a 
est] alia est ei d || 15 lumini cf^KT] luminis AF || 19 dissi- 
millimum] -milimum -miliu F -mile T | soli] ante diss. 6t 
sibi k I cum — sole] cum a sole accipiat coll. T om. 6 
22/3 aliquat. hab. coll. d || 26 non ne] non & 



NATUR. QUAEST. LIB. VH. 25-^27. 261 

ex diversis compositus est? quid est, quare in leone 
sol semper ardeat et terras aestibus torreat, in aquario 
astringat hiemem flumina gelu claudat? et hoc tamen 
et illud sidus eiusdem condicionis est, cum effectu et 

5 natura dissimile sit. intra brevissimum tempus aries 
extollitur, libra tardissime emergi^: et hoc tamen si- 
dus et illud eiusdem naturae est, cum illud exiguo 
tempore ascendat, illud diu proferatur. non vides, 4 
quam contraria inter se elementa sint? gravia et 

10 levia sunt, frigida et calida, umida et sicca; tota 
haec mundi concordia ex discordibus constat: negas 
cometen stellam esse, quia forma eius non respondeat 
ad exemplar nec sit ceteris similis? quid enim? si- 
millima est illa, quae tricesimo anno revertitur ad 

15 locum suum, huic, quae intra annum revisit sedem 
suam. non ad unam natura formam opus suum prae- 5 
stat sed ipsa varietate se iactat, alia maiora alia velo- 
ciora aliis fecit, alia validiora alia tomperatiora, quae- 
dam eduxit a turba, ut singula et conspicua procede- 

20 rent, quaedam in gregem misit. ignorat naturae po- 
tentiam/ qui illi non putat aliquando licere, nisi quod 
saepius fecit: cometas non frequenter ostendit, attribuit 6 
illis alium locum, alia tempora, dissimiles ceteris mo- 
tus: voluit et his magnitudinem operis sui colere. 

25 quorum formosior facies est, quam ut fortuitam putes, 

1 ex diu.] partibus add. dT \ quid est] quid ^Z^ || 2 sol] om, 
6T II 4/5 et natura] om. 6 || 6 aries] aliter toll. H^P || 6 emergit 
Fortun.] mergitur ^, iungitur d || 7 et illud] ante sidus AT 
om. B II 9 sint elem. coU. d || 10 fr. et cal.] et frigida {sed calida 
s. l) k I humida] ante calida H* om. Z || || U haec] autem «f || 
12 esse stellam coll. <f || 13 ceterisj ante sit k post similis B | 
quid enim? -Haasc olim^ uides enim ^6, sed quam (quod A) 
add. 6, uidelicet Skutsch, quid enim, si et esset Leo \ sim.] 
ironia est || 14 illa] sc. stella Saturni \\ 15 locum suum] sedem 
Buam <f I huic] velut Veneri \\ 16 formam nat. coll. <f || 17 uarie- 
tate] uariete X \ mai.] minora <f T || 18 alia t.] quaedam t. d \ 
temperatiora] -rantiora <f JIT || 20 gregem misit] greges mersit 
<f II 21 aliq. non put. coll 6, p. non al. KroU \\ 24 colere] soluere 
<f, prodere vel docere Ge., extollere Skutsch 



10 



262 L. ANNAEI SENECAE 

sive amplitudinem eorum consideres sive falgorem, qui 
maior est ardentiorque quam ceteris; facies vero habet 
insigne quiddam et singulare, non in angustum con- 
iecta et artata sed dimissa liberius et multarum stel- 
larum amplexa regionem. 

1 28. Aristotelesait cometas significare tempesta- 
tem et ventorum intemperantiam atque imbrium. quid 
ergo? non iudicas sidus esse, quod futura denuntiat? 
non enim sic hoc tempestatis signum est, quomodo 
futurae pluviae 

scintillare oleum et putres concrescere fungos, 

aut quomodo indicium est saevituri maris, si 

marinae 
in sicco ludunt fuhcae notasque paludes 
deserit atque altam supra volat ardea nubem, 15 

sed sic, quomodo aequinoctium in calorem frigusque 
flectentis anni, quomodo illa quae Chaldaei canunt, 

2 quid stella nascentibus triste laetumve constituat. hoc 
ut scias ita esse, non statim cometes ortus ventos et 
pluvias minatur, ut Aristoteles ait, sed annum totum so 
suspectum facit; ex quo apparet illum non ex proximo, 
quae in proximum daret, signa traxisse sed habere 

3 reposita et comprensa legibus mundi. fecit hic co- 



6 Aristot Meteor. I 6 p. 343 b 1 sq. I 7 p, 344 b 19 
11 Verg. Georg. I 392 \\ 13 sg. Verg. Georg. I 362 sqq. \\ 20 Aristoi. 
immo Theophr. pers. de signis 34 

1 eorum] earum LO(iL?) || 2 ceteris Erns^nus] ceteri || 7 in- 
temp.] temperantiam X \\ 8 sic] sit cf si Z || 12 indic.] iud. LOP | 
est] om. 6 || 15 altam] altera JOP | supra] super B*^ || 16 in] 
om. ET I que] om. 6 || 17 caldei AJKO^ ] illa — canuntl sc. 
signa sunt vel significant \\ 18 quid]^ quod <f T || 19 ortusj cf. 
Arist. 344 b 20 crniccivovCi yiyvo^LBVoi ol nXslovg ycvsvfucra 
nccl ccvxtiovg. || 19/20 et pluu.] pluuiasque <f T || 21 illum] om. 6 \ 
ex proximo] sc. temporis lodque, non die add. \\ 23 comprensa] 
comprehensa <fT compressa ^ vulgo, complexa Koeler conl. 
Dial. ()\ 18, 1 



NA.TUR. QUAEST. LIB. VII. 27-29. 263 

metes, qui Paterculo et Vopisco consulibus apparuit, 
quae ab Aristotele Theophrastoque sunt prae- 
dicta; fuerunt enim maximae et continuae tempestates 
ubique, at in Achaia Macedoniaque urbes terrarum 
5 motibus prortetae sunt. 

29. ^Tarditas', inquit, ^illorum argumentum est gra- i 
viores esse multumque in se habere terreni, ipse prae- 
terea cursus: fere enim compelluntur in cardines/ 
utrumque falsum est. de priore dicam prius: ^omwia, 
10 quae tardius fenmtur, gravia sunt.' quid ergo? stella 
Satumi, quae ex omnibus iter suum lentissime efficit, 
gravis est? atqui levitatis argumentum habet, quod 
supra ceteras est. ^sed maiore', inquis, 'ambitu circuit 2 
nec tardius it quam ceterae sed longius.' succurrat 

15 mihi idem me de cometis posse dicere, etiamsi segnior 
illis cursus sit. sed mendacium est ire eos tardius: 
nam intra sextum mensem dimidiam partem caeli 
transcurrit hic proximus, prior intra pauciores menses 
recepit se. ^sed quia graves sunt, inferius deferuntur.' 3 

to primum non defertur quod circumfertur. deinde hic 
proximus a septentrione motus sui initium fecit et 
per occidenfcem in meridiana pervenit erigensque cur- 
sum suum oblituit, alter ille Claudianus a septentrione 
primum visus non desiit in rectum assidue celsior 

16 ferri, donec excessit. 

Haec sunt, quae aut alios movere ad cometas per- 

2 Arist. Meteor. I 6. 7 \ Theophr. fr. deest apud Wimm. 

1 Paterculo] L. Velleio cs. suflfecto a. 60 \ Vopisco] ulpio 
<f II 2 sunt praedicta <fKT] pr. sunt J* praedicta ^, intell.: 
de alio cometa praedicata sunt \\ 4 afc] efc <f || 5 prorufcae Fortun.] 
prorupfcae ^ praerupfcae <f || 9 o(mn)ia Ge.] quia <f<^ om. B, 
quid? Buhkopf || 11 lenfc.] lenissime 6 || 13 circumifc AHJ^KZ || 
16 mihi Ge.'\ tibi || 16 illis] om. 6 \ eos ire coll. <f T || 17 caeli] 
om. P ante partem dEL j' 19 recepifc] recipifc A^T se rec. coll. 
6Z II 26 ferri] fri J^ fieri <f(Li?)0^ || 26 sunfc] ow. FH j (quae 
Z) aufc — mouere anie aufc me cfZ j ad comefcas <f£TZ] comefcas 
(if)FHP^ comefcis AP* 



264 L. ANNAEI SENECAE 

tinentia aut me: quae an vera sint^ dii sciunt^ quibus 
est scientia veri; nobis rimari illa et coniectura ire 
in occulta tantum licet nec cum fiducia inveniendi nec 
sine spe. 

1 30. Egregie Aristoteles ait numquam nos vere- 5 
cundiores esse debere, quam cum de diis agitur. si 
intramus templa compositi^ si ad sacrificium accessuri 
vultum submittimus, <^&iy togam adducimus, si in omne 
argumentum modestiae fingimur: quanto hoc magis 
facere debemus, cum de sideribus de stellis de deorum lo 
natura disputamus, ne quid temere ne quid impudenter 

2 aut ignorantes affirmemus aut scientes mentiamur? nec 
miremur tam tarde erui, quae tam alte iacent. Pa- 
naetio et his, qui videri volunt cometen non esse 
ordinarium sidus sed falsam sideris faciem^ diligenter is 
tractandum est, an aeque omnis pars anni edendis 
cometis satis apta sit, an omnis caeli regio idonea in 
qua creentur, an quacumque ire ibi etiam concipi 
possint, et cetera: quae universa tolluntur, cum dico 
illos non fortuitos esse ignes, sed intextos mundo, 80 
quos non frequenter educit sed in occulto movet. 

3 quam multa praeter hos per secretum eunt numquam 
humanis oculis orientia! neque enim omnia deus 
homini ^pateX^cit. quota pars operis tanti nobis 
committitur? ipse, qui ista tractat qui condidit qui 



6 Arist Fseudepigraph. fr. 41 B. \\ 13 Panaetii fr. 31 Fowl. 



5 uerecund.] uerecondiores ^Z || 7 si] ante ad del. Gertz || 
8 subm.] cf. Suet, Aug. 79 | si ante togam add. Ge. \ in omne 
argumentum] omni argumento <f || 9 mode8ti(a)e tfd-J^L^M^Z] 
modeste k \ fing.] fungimur <f T || 10 stellis] cf VII 1, 6. 12, 7. 
Bial. 6, 18, 2 \ de] i. e. de Leo \ deorum] eorum E, fort. come- 
tarum Ge. || 11 impud.] imprudenter ^ || 16 tractandum] tracta- 
tum <f I omnis] om. 6 || 19 dico] cf 27, 6 || 22 quam] quorum 
d /1 23 neque] non <f | deus] ante omnia LT post homini Z || 
M patefecit Ge.] fecit rf^ nota feeit ti l^ 26 iata^ ipsa <fE 



NATUR. QUAEST. LIB. YE. 29. 30. 265 

totum hoc fundavit deditque circa se, maior [est] 
pars sui operis ac melior, effugit oculos: cogitatione 4 
visendus est. multa praeterea cognata numini summo 
et vicinam sortita potentiam obscura sunt aut fortasse, 

5 quod magis mireris, oculos nostros et implent et eflfn- 
giunt, sive illis tanta subtilitas est, quantam consequi 
acies humana non possit^ sive in sanctiore secessu 
maiestas tanta delituit et regnum suum, id est se, 
regit nec uUi dat aditum nisi animo. quid sit hoc, 

10 sine quo nihil est, scire non possumus: et miramur, 
si quos igniculos parum novimus, cum maxima pars 
mundi, deus, lateatl quam multa vewalia hoc primum 5 
cognovimus saeculo, quam multa negotia ne hoc qui- 
dem! multa venientis aevi populus ignota nobis sciet, 

15 multa saeculis tunc futuris, cum memoria nostri exole- 
verit, reservantur: pusilla res mundus est, nisi in illo 
quod quaerat omnis mundus habeat. non semel quae- 6 
dam sacra traduntur: Eleusin servat quod ostendat 
revisentibus. <sic^ rerum natura sacra sua non semel 

20 tradit; initiatos nos credimus: in vestibulo eius haere- 
mus; illa arcana non promiscue nec omnibus patent: 

6 — 9 cf, Aetnae v. 189 sqq. 
nunc opus artificem incendi causamque reposcit . . 
res oculos ducent . -. . prohibent flammae cu>stodiaque ignis 
illi operi est, arcent aditus, divinaque rerum 
cura sine arbitrio est — eadem procul omnia cernes. 

1 fand.] firmauit <f formauit T | deditque] texitque Schultess \ 
maior {pm. est) p. vulgo^ m. (que add. riZ) est pars d-JLZ m. 
est 6Qf id est m. pars Ge., qui m. est p. Skutsch \\ 6 cons.] 
assequi <f || T-sec.] recessu <f || 8 id est iyL*Z^] idem || 9 dat 
aditum XF] aditum dat di^TZ dat B' || 11 quos] hos cf || 
12 uenalia Ge.] animalia || 13 negotia] reposita Schultess, del. 
Haupt II 14 uen. aeui pop.] etas populi <f || 16 tunc] om. 6 \ 
nostri] nostra 6 || 17 mundus] (a)etas Z et v. l. L, Gertz, sed 
cf. Joh. Mailer, secundus Schultess | habeat] cf. p. 86, 4, habet 
£ II 18 Eleusin] eleusis J*M eleusim T eleusina <fi^ eleus P || 

19 sic add. Ge., et add. Joh. Miiller \ semel B^] simul Ai^ | 

20 nos <f£KTZ] non || 21 archana trod. 



266 L. ANNAEl SENECAE 

reducta et interiore sacrario clausa sunt, ex quibus 
aliud haec aetas^ aliud quae post nos subibit aspiciet. 

1 31. Quando ergo ista in notitiam nostram perdu- 
centur? tarde magna proveniunt, utique si labor 
cessat. id quod unum toto agimus animo^ nondum 5 
perfecimus, ut pessimi essemus: adhuc in processu 
vitia simt; invenit luxuria aliquid novi, in quod in- 
saniat, invenit impudicitia novam contumeliam sibi, 
invenit deliciarum dissolutio et tabes aliquid adhuc 

2 tenerius molliusque, quo pereat. <quia^ nondum satis lo 
robur omne proiecimus, adhuc quicquid est boni moris 
extinguimus: levitate et politura corporum muliebres 
munditias antecessimus, colores meretricios matronis 
quidem non induendos viri sumimus, tenero et molli 
ingressu suspendimus gradum (non ambulamus sed in- is 
cedimus), exomamus anulis digitos, in omni articulo 

3 gemma disponitur; cottidie comminiscimur, per quae 
virilitati fiat iniuria, ut traducatur, quia non potest 
exui: alius genitalia excidit, alius in obscenam ludi 
partem fugit et locatus ad mortem infame armatura^ so 
genus, in quo morbum suum exerceat, legit. 

1 32. Miraris, si nondum sapientia omne opus suum 
implevit? nondum tota se nequitia protulit: adhuc 
nascitur, et huic omnes operam damus, huic oculi 

1 interiore] in inter. <f T | sacrario (-aria T) post sunt <f T | 
ex] e dT II 2 aliud] alios A || 3 perducentur] -cerentur X || 
8 msaniat] s(a)euiat d \\ 9 adhuc] om. 17 £ || 10 moUiusque] et 
mollius (f II 11 quia add. Ge. || 18 post extinguimus] disting. 
Gertz, post corporum vulgo || 13 matr. — 14 ind.] ne matronis 
quidem ind. Madv. falso \\ 15 ingressu HJ^LOPZ] gressu dij 
incessu EJ^KMT | incedimus] cf exempla Koeleri, repimus ff, 
fort. cevemus Ge. conl Pers. i, 87, non — incedimus del. Leo j| 
18 fiat <f EK^MZ^] fiiit (vel fiut ?) HAPZ^ fit J*T || 19 exui] 
erui (f I exc.] abscidit cf || 20 locatus] locatos < ad m. infamem 
rimatur.) Madvig, sed cf Sen. Epist 70, 20 et Stud. mea II 
44 sq. I infame] infamie M* infamem Fromond. vulgo \ armaturae 
genus Ge.] armatur. egenus (et genus cf) | in] etiam in <fET, 
etiam ante legit addit k, etiam periturus L* e* post suum Z \ 
23 tota, 86 n.] se nequitia totam 6 \ ^^ oi^^T^m oTMift^ colL X 



NATUR. QUAEST. LIB. m 31. 32. 267 

nostri, huic manus serviunt. ad sapientiam quis acce- 
dit? qnis dignam iudicat, nisi quam in transitu noverit? 
quis philosophum aut ullum liberale respicit studium, 
nisi cum ludi intercalantur, cum aliquis pluvius inter- 
s venit dies, quem perdere libet? itaque tot familiae 2 
philosophorum sine successore deficiunt: Academici et 
veteres et minores nuUum antistitem reliquerunt; quis 
est qui tradat praecepta Pyrronis? Pythagorica illa 
invidiosa turbae schola praeceptorem non invenit; Sex- 

10 tiorum nova et Romani roboris secta inter initia sua, 
cum magno impetu coepisset, extincta est. at quanta 3 
cura laboratur, ne cuius pantomimi nomen intercidat? 
stat per successores Pyladis et Bathylli domus, harum 
artium multi discipuli sunt multique doctores, priva- 

!.•> tum urbe tota sonat pulpitum: in hoc viri, in hoc 
feminae tripudiant; mares inter se uxoresque conten- 
dunt, uter det latus mollius. deinde sub persona cum 
diu trita frons est, transitur ad galeam — philosophiae 
nuUa cura est. itaque adeo nihil invenitur ex his, 4 

20 quae parum investigata antiqui reliquerunt, ut multa, 
quae inventa erant, oblitterentur. at mehercule si hoc 
totis membris premeremus, si in hoc iuventus sobria 
incumberet, hoc maiores docerent, hoc minores addis- 
cerent, vix ad fundum veniretur, in quo veritas posita 

26 est, quam nunc in summa terra et levi manu quae- 
rimus. 

6—10 cf. Zeller, Philos. d. Griech. III 1, 802. III 2, 13. 
III 2, 98. III 1, 677. 



3 studium respicit coU. <f || 4 intercal.] -calcantur 0{^)X 
S pyr(r)onis] platonis 6ri \ pitagorica <P] pitagorea <f || 9 in- 
uidiosaj -oee 6 \ Sext.] sestiorum 6 || 12 cuius] cuiuslibet 6 || 
13 batilli trad. || 14 disc. multi coH. k || 15 tota urbe coll. <f | 
pulp. sonat coll. 6 || 16 mares] maritus Leo, mariti Ge. \ uxo- 
resque] uxorque Leo || 17 mollius. Madvig] . Illius || 19 inueni- 
tur <fl£] inuenit <P 



ADDENDA ET CORRKJENDA 

ad p. 43, 5 cf, Aetnae v. 212 spiritus inflatis nomen, languen 

tibm aer 
p. 67, 12 ictus] spiritus em. Diels 
p. 64, 4 quae] quin Bossba^ch {non quia!) 
p. 74, 9 fati {ante faciendi) dele! 

p. 86, 6 fluxerunt trad.] offendit 'primus C. F. W. MiiUer (1866) 
p. 89, 24 violentius semper] violentior impetus idem 
p. 90, 1 confligitur] concipitux idem, erigitur Ge. 
p. 99, 14 verberatura] percribratum C. F. W. MUller egregie 
p. 106, 22 yicinia] simillima idem 
p. 106, 13 abundat] abunde est idtm cord. ep. 95, 6 

1. 19 maris] umoris idem 
p. 109, 4 excidunt] exiliunt idem em. 
p. 116, 10 Ov. Met. XV 313 {non X 2 sq.) 
p. 146, 6 uBura] hausura E^ Forttm. et tanta mensura Haase 

1. 7 possit] posset C. F. W. Miiller 
p. 148, 23 nimium] minimum FHAZ {non P!) 
p. 186, 14 tum] cum AT {non Z!) 
p. 189, 7/8 an non nasci] om. {ri)B' {praebet <f !) 
p. 213, 3 in incertum] praestat in flexum corr. cofU, p. 242, 3. 

256, 15 
p. 216, 4 vim] viam Hosiiis em. 
p. 262, 7 et] del. Bossbach 



INDEX NOMINVM 



A§atov IV a 2,7 

Academici et veteres et mino- 

res Vn 32, 2 
Achaia III 26,6. VI 1, 13; 16. 

8, 2. Vn 28, 3 
bellum Achaicum VII 16, 1 
Adria m 29, 7 

Aegaeum mare 11 26,4. VI 21, 1 
Aegium oppidum VI 26, 4 
Aegyptii, auctores III 12, 2. 

IVa 2 p. 167, 19 

— gens VII 3, 2 ; 3 

— litus IV a 2, 23 
Aegyptus I praef. 9. IV 2, 1 ; 

2; 7; 8; 10; 13; 26; 30. 

p. 168, 3. VI 26, 1—3. Vn 

3,2 
Aeschylus Suppl. 642 K. vel 

fr. 300 N. IV 2, 17 
Aethiopia m 6, 2. IVa 2, 1 ; 4; 

17; 18. p. 168, 9; 16. cf. p. 

169 adn. ad 1. 4. V 18, 2. 

VI 8, 3 
Aethiopes I praef. 9 
Aetna mons II 30, 1 
Africa m 6, 2. V 18, 2. VI 30, 3 
Africus ventus V 16, 6 
Albulae m 20, 4 
Alexanderrex IV a 2 p. 168,16. 

V 18, 10 

— vituperatur VI 23, 2/3 

— pestis mortalium III praef. 6 
Alexandria IV 2, 18 

Alpes m praef. 6. IVa 2, 19. 

IVb 11, 1 
Alpheus m 26, 6. VI 8, 2. cf. 

Elius 



Ambracius sinus m 29, 8 

Ammon II 30, 2 

Anaxagoras A 83 Diels: VII 5, 

3. A84: II 19. 12,3. A 89: 

VI 9,1. A91: IVa 2,17.—: 

IVb3, 1;6 
Anaximandrus fr. 23 Diels: 

II 18 
Anaximenes A7 Diels: II 17. 

A21: VI 10, 1 
Annaeus: cf. Fidus, Gallio, 

Seneca 
Antiochns VII Sidetes Deme- 

trii filius Syriae rex Vil 16,1 
Antonius, M. IVa 2, 16 et (?) 

praef. 21. 
Apenninus IV b 11, 1 
Apollonia I 2, 1 
Apolloniates : cf. Diogenes 
Apollonius Myndius, scriptor 

astronomus (cf. Schultess de 

L. Ann. Sen. Quaest. nat. 

p. 21 sq.) Vn 4, 1. 17, 1 

— pyctes IV a praef. 8 
Apulia V 17, 6 

Aratus (cf. Phaen. 884—886) 

I 13, 3 
Araxes flumen (e Vergilio) VI 

17,1 
Arcadia, pars Peloponnesi m 

25,1 

— Cretae urbs m 11, 6 
Archelaus physicus VI 12, 1. 

n 17 
Arethusa m 26, 6 ; 6. VI 8, 2 
Argolicae undae (ex Ovidio) 

m 26, 4 



270 



INDEX NOMINYM 



Aristoteles Meteor. I 3 p. 340 b 
19—29: II 12,4. I 4 p. 341b 
Ssq.: I 1,2. p. 341b 6sq.: 
I 2, 7. I 6 p. 343b 1 sq. cf. 
VII 28, 1; 3. 343b 1: VII 6, 
4 8q. 17 p. 344b 19: VII 
28, 1; 3. II 4 p. 360a 12sq.: 
n 12, 4 8q. n 7 p. 366 a/b: 
VI 18,1. 14,1. n 9 p. 369a 
24— bl: n 12, 6. III 4 p. 
373a/b:I 3,7. III 6 p.377a 
llsqq.: I 8, 6 

— fr. 41 pseudepigr. R. : VII 
30, 1 

— vel potius Theophrastus 
pers. de signis 34: Vn 28, 2 

Aiiiemidorus Parianus I 4, 3. 

Vn 13, 1 
Asclepiodotus Stoicus , Posi- 

donii auditor 11 26, 6. 30, 1. 

V 16, 1. VI 22, 1 

— in Quaestionum Naturalium 
Causis VI 17, 3 

Asia VI 1, 13. 7, 1 
Asiaticus: cf. Valerius 
Atalante insula VI 26, 6 
Atbenae V 17, 5 
Atlanticum mare IVa 2, 22; 

26; p. 159,2 
Attalus, rex VH 16,2 

— philosophus Stoicus II 48, 2. 
60,1 

Augustus, divus I 1, 3. I 2, 1. 
I 16, 1. IVapraef.21 Vl7, 
5. Vn 17, 2. 

Bactri V 18, 10 

BalbilluB, T. Claudius, eques 

R. praefectus Aegypti a. 65 : 

rVa 2, 13 
Baiani m 24, 3 
Bathyllus, saltator VII 32, 3 
Belus, deus Babyl. III 29, 1 
Berosi fr. 21: III 29, 1. cf. 

Cbaldaei 
BoeotisL ni 26, 3 



Borysthenes flumen IV a 2, 20 
Buris urbs (a. 373 diruta) VI 

23,4. 26,4. 26,4. 32,8. VH 

6,3/4. 16,2 

Caecina, Aulus, scriptor Etmsc. 
(cf. 6. Zimmermann , de A. 
Caecina scriptore diss. BeroL 
1862, 328qq.) p. 34 Z.: 11 39, 
1. p. 39: n 49,1. p. 42: 
II 66, 1 

Caesar maior V 18,4. cf. VH 
17,2 

— cf. Augustus, Claudius, Ga- 
ius, lulius, Nero, Tiberius 

Calabria V 17, 6 

Caligula: cf. Gaius 

Callimachus, ^'avfiacx&v auc- 
tor, fr. 182 Scbn. IV a 2, 16 

Callisthenes, philosiophus Peri- 
patetiouB (Scr. de rebus Alex- 
andri M. fr. ed. C. Miiller 
p. 20 sqq.) fr. 8: VI 23, 2— 
4. 26,4. Vn 5, 3; 5. in IV 
libro rerum Graecarum (== 
fr. 6): IVa 2 p. 168,18 

Cambyses n 30, 2. (e Calli- 
sthene) IVa 2 p. 168 adn. 
ad § 6 

Campania VI 1, 1/2; 10; 13; 
15. 12,2. 25,3. 31,1 

Campanus, terrae motus VI 
27,1 

Cancer, stella III 29, 1. IVa 1, 2 

Canicula, stella I 1, 7 

Capitolium 11 46, 1 

CapricomuB, stella III 29, 1 

Cappadocia in 26 4 

Car, servus proverbii IV b 5, 3 

Caria III 19, 2 

Carthago III praef. 6. IV a 
praef. 21 

Caspium mare in 29,8 

Cassander rex III 11, 3 

Castor I 1, 13 



INDEX NOMINYM 



271 



Caucasus IVa 2, 19 
Caystrus IV a 2, 20 
Chalcis urbs VI 17, 3. 25, 4 
Chaldaei (cf. Berosos) II 32,6. 

VII 4, 1. 28, 1 
Charmander, scriptor ignotus 

VII 6, 3 
Charybdis III 29, 7 
Chersonesus III 26, 6 
Chius: cf. Metrodorus, Oeno- 

pides 
Ciceronis umbra 11 66, 1 
Cicones III 20, 3 (ex Ov. Metam. 

XV 313) 
Claudius imperator VII 17, 2. 

21,3 
Claudianus (cometes) VII 21, 8. 

29,3 
Cleonae, oppidum IV b 6, 2 

(cf. II 36) 
Cleonaei (?) IVb 7, 2 
Cleopatra regina IV a 2,16 
Clidemus philosophus, fr. 1 

Diels (FHG I 30) : n 65, 4 
Conon SamiuB, scr. astronomus 

Vn 3,3 
Comelius: cf. Scipio 
CorycuB mons III 11, 2 
Crassus V 18, 10 
Creta III 11, 6 
Creticus sinus lU 29, 8 
Crispus Passienus IV a praef. 6 
Cumaeus: cf. Ephorus 
Cutiliae insulae III 26, 8 
Gyclades sparsae (ex Ov. Met. 

II 264) in 27, 13 
Cyclopes (ex Ov. Met. III 306) 

II 44, 1 
Cynicus: cf. Demetrius 
Cyprus VI 26, 6 
Cytheriacae columbae (e versu 

Neronis) I 5, 6 

Dacus I praef. 9 
Danuvius I praef. 9. III 27, 8 sq. 
IVa 1,1 sq. VI 7,1 



Darius VI 23,3 

Delos VI 26, 3 sq. 

Demetrius IlmzriQ Syriae rex. 

eiuB mors (a. 160 a. Chr. n.) 

Vn 16,1 

— II. Demetrii filius Nicator 
ibid. 

— CynicuB IV a praef. 7 
DemocrituB philoBophus, sub- 

tilissimus antiquorum om- 

nium, A 92 Diels: VH 8,2. 

A98: VI 20, 1. (cf. p. 392 

D.) IVb9. V2 
Dicaearchus Peripateticus iv 

IIsqMg) yijg fr. 62: IVa 2 

p. 169, 1 
Diogenes Apolloniates A 16 

Diels: II 20,1. A18: IVa 2, 

28 sqq. 
Doris (ex Vergilio) III 26, 6 
Drusus Germanicus , Liviae 

filius I 1, 3 

Eleusin VIII 3, 6 

Elis VI 26, 2 

Elius fluvius, i. e. Alpheus, 

ni 1,1 
Empedocles philosophus A 68 

Diels: in 24,1.3 
'Evoolxd-Giv Homericus VI 23, 4 
EphoruB CnmaeuB rerum ge- 

starum 8criptor impugnatur 

(fr. 142): VII 16, Isq. in 1. I 

Historiarum (fr. 108): IV a 

2 p. 168, 1 
Epicurus p. 231 Usener: VI 

20,6 
Epigenes astronomus VII 4, 1. 

6, 1. 11, 1 
ErasinuB, fluvius III 26, 4 
Erinys IV a praef. 9 
Etrusci (cf. Caecina) II 41, 1. 

46,3. 60,1 
Eudoxus Cnidius astronomus 

Vn 3,2 



272 



INDEX NOMINVM 



Euripides poeta. Hel. 3 vel 
FTG«N. fir. 228: IVa 2,17 

Europa VI 7, 1 

Euthyiuenes Massiliensis geo- 
graphus IVa 2, 22 



Fabianus , Papirius , philoso- 

phus m 27, 3 
Februariis (nonis) VI 1, 2 
Fidus Annaeus IVa praef. 8 
Fucinus lacus III 3 



Gaetulicus, Cn. Lentulus, Lu- 

cilii amicus, qui periit a. 39 : 

rVa :^raef. 16 
Gaius Imperator IV a praef. 

15; 17 
Galatia m 26,4 
Gallia m 6, 2. V 17, 6. Galliae 

I praef. 9 
Galli (a Cassandro impugnati 

a. fere 280 Theophrasto auc- 

tore) m 11, 3 
Gallio. Senecae frater, olim 

M. Annaeus Novatus, nunc 

L. lunius Gallio. IV a praef. 

10 sqq. 
— L. lunius pater, declama- 

tionum auctor. eius dictum 

V 11,1 
Genetrix Venus VEI 17, 2 
Germani, avida belli gens VI 

7,1 

Germania I praef. 9. m 6, 2. 
IVa 1,2 

Germanicus, Drusus, Liviae 
filius. eius mors I 1, 3 

GraeciaVl8,10. VII 3,1. 26,3 

Graecil 2, 1; 3; 10. 11,2. 16, 
1; 3. n 7,2. m 26,12. V 8, 
1. 12,1. 16,4 8q. 18,10. VI 
13, 1. 23, 4. Vn 11, 2 

Graecus II 50, 1 

Gylippus I 1, 14 



Hadria III 29, 7 

Haemus mons I praef. 9. m 

11,3 
Haliacmon(?) amnis Boeotiae 

m 26,3 
Hannibal m praef. 6. V 16, 4 
Helice, urbs Achaiae VI 23,4. 

26, 4. 26, 4. 32, 8. VH 6, 

3sq. 16,2 
Heracleoticum ostium Nili IVa 

2,13 
Heraclitus A 14 Diels : H 66, 1 
Herculanense oppidum VI 1, 2. 

litus VI 1, 1 
Herculaneum VI 26, 6 
Herodotus (II 24) adfertur IV a 

2 p. 167, 14 
Hesperium latus (e Vergilio) 

VI 30, 1 
Hispania I praef. 13. Hispa- 

niae I praef. 9. HI praef. 6. 

VI 30, 3 
Homerus VI 23, 4. Od. IV 64: 

VI 26, 1 
Hostius Quadra I 16, 1 

Idumus Cariae urbs m 19, 2 
Indi I praef. 13. V 8, 10 
India V 18, 2 
Indicum mare IVa 2, 4 
Ister (vel Hister) fluvius, alibi 

Danuvius appellatus, I praef. 

9. III 22. rVa 2, 20 
Italia m praef. 6. EI 6, 2. 20, 

4. V 18, 2. VI 28, 1. 30, 3 
luba rex, de Nilo quid sen- 

serit rVa 2 p. 169, 4 cum 

adnot. 
lulii divi obitus VE 17, 2, cf. 

Caesar 

— mensis V 11, 2 
lunior: cf. Lucilius 
lupiter II 41, 1—46 

— Pluvius (ex Tibullo) IVa 2, 2 

— stella I 1, 7. IVa 2, 2. VII 
12,3. 26,6 



INDEX NOMINVM 



273 



Lacedaemonii IV b 13, 9 
Ladon fluvius VI 26, 2 
Laelius sapiens VI 32, 11 
Lepidus triumvir IV a praef. 

21 sq. 
Livius, T., rerum gestaium 

scriptor I 16,4. 22,43: V 

16, 4. fr. 46 Hertz: V 18, 4 
LuciliuB lunior, eques R. IVa 

praef. 9 

— ad eum Nat. Quaest. iibri 
scripti missique III praef. 1. 
V18,16. VI 1,1. 32, 1; 9; 12. 
n 59, 6. I praef. 1 

— natalium angustias elucta- 
tus est IV a praef. 16. pau- 
pertas ibid. § 14 procurator 
Siciliae IV a praef. 1 

— fides IV a praef. 15 sqq. 

— Gallionem blanditiis temp- 
tavit IV a praef. 10—12 

— ambitionialienusIVapraef. 1 

— a turba se separat IVa 
praef. 3 

— philosophiae studet IV a 
praef. 14 et carminibus 

— versus adfertur III 1, 1 et 
fort. rVa 2,2 

— fabulam in poemate (i. e. 
Aetna?) tractavit III 26, 6 

Lucretius. I 314 adfertur: IV a 

3,4 
Lycia III 26, 11 
Lycus amnis (ex Ovidio) III 

26,4 
Lydia(?) III 26, 7 
Lynceius amnis (ex Ovidio) III 

20,6 

Macedo: cf. Alexander 
Macedones V 16, 3 
Macedonia m 25, 4. VI 1, 13. 

VII 28, 3 
Magnesia III 11,4 
Martis stella I 1, 7. VQ 4, 2. 

12,3 



Massiliensis : cf. Euthymenes 
Megalepolis VI 26,2 
Melas amnis Boeotiae III 25, 3 
Memphis IVa 2, 8 
Menander, fr. 961 K. : IVa praef. 

19 
Mercurii stella VII 12, 3 
Messallina IV a praef. 16 
MeroS: cf. Philae 
Messana IQ 26, 7 
Metrodorus Chius astronomus 

A21 Diels: VI 19, 1 
Milesius : cf. Thales 
MunatiuB: cf. Plancus 
Mylae oppidum m 26, 7 
Myndius: cf. ApoUonius 

Nabataea regna (ex Ovidio) V 

16,1 
NarcissuB libertus IV a praef. 

15 
Neapolis VI 1, 2 
Neptunus VI 23,4 
Nero Caesar VI 8, 3. VII 17, 2. ^ 

21,3 

— versus adfertur I 5, 6 
Nicopolis IV 26,6 

Nilus m 1, 2. 22. 26, 1. IVa 
1—2 saepe. VI 7,1. 8, 3; 5. 
26, 2. Nili venae IVa 2, 7. 
Nilotica aqna m 26, 11 

cae beluae IV a 2, 22 

Nonacris fons m 26, 1 
Nucerinorum colonia VI 1, 2 

Oceanus m 2, 2. 29, 7 
Oenopides Chius IVa 2,26 
Olympia III 26, 6 
Olympus VI 25, 2 
Ossa VI 25, 2 
Ostiensis colonia I 16, 5 
Ovidius poetarum ingeniosis- 

simus ad pueriles ineptias 

delapsus m 27, 13 

— cum Tibullo confusus IV a 
2,2 



S£N£CA£ NATVKAii. QUAXBT. ed. Gercke. 



18 



274 



INDEX NOMINVM 



— adfemntur Ars am. 1 475 sq.: 
IVb 3,4. 

Metam. I 56: II 1, 2. 61 

—66: V 16,1 (cf. Praef. p. 
XLV). 241 sq.: IVa praef. 19. 
272 sq.: III 28, 2. 285.290: 
in 27,14. 292. 304: III 27, 
13. 388: V 14, 1. II 71: 
Vn 10, 1. 264: m 27, 13. 
m 306—307 : 11 44, 1. 407 : 
m 1,1. VI 66—67: I 3,4. 
XV 273—276 : m 26, 4. 313 
sq.: III 20, 3. 320 sq.: m 
20, 6. 329—331 : III 20, 6 

Pamphylia V 17, 5 
PanaetiuB Rhodius philosophus 

Stoicus fr. 31 : VII 30, 2 
Paphos oppidum VI 26, 5 
Parianus: cf. Artemidorus 
Parthi I praef. 9. V 18, 10 
Passienus: cf. Crispus 
Paterculus cs. a. 60 VII 28, 3 
Patrae oppidum VI 26, 4 
Paulus, Aemilius I 1, 2 
Peloponnesiacum bellum VI 

24,6. 26,3 
Pene(i)08 amnis m 26, 4. VI 

26,2 
Peripatetici: cf. Callisthenes 
Persae IVa 2, 6. V 18, 10. VI 

23,3 
Persis (ex Ovidio) V 16, 1 
Pharos insula VI 26, 1 
Phasis flumen IVa 2, 20 
Philae insula cum Meroe con- 

fusa IVa 2, 3; 7 
Philippus Macedonum rex pe- 

stis mortalium m praef. 6. 

V 16, 1 ; 3 

Pindarus poeta fr. 87 Bergk: 

VI 26, 3 

Plancus, Munatius, artifex ad- 
ulandi maximus IV a praef. 
6 sq. 

Platonis dictum V 18, 16 



Pluvius, lupiter, (e TibuUo) 

IVa 2,2 
PoUux I 1, 13 
Pompeii celebris Campaniae 

urbs VI 1, 1. 26, 6 
Pompeiana regio VI 27, 1 ' 
Pompeius, S., filius IV a praef. 

21 sq. 
Pontus m 26, 1. 29,8. IVa 2-, 

29. IVb 6,2 
Pos[s]idonius philosophus, cu- 

ius auditor fuit Asdepiodo- 

tus, n 26, 6. VI 17, 3 

— fr. p. 77 Bake: I 5, 10; 
13. p. 80: II 64,1. VII 20, 
2; 4. p. 82 sq.: II 26, 4. 
p. 86: IVb 3,2. FHG m 
286 fr. 77 = p. 83B.: VI 
21, 2. FHG m 285 fr. 76 = 
p. 84 B. : VI 24, 6. p. 97 sqq. 
B.: IV a p. 169,4 cum adnot. 

Propontis m 29, 8 
Puteolanus pulvis III 20,3 
Pylades (pantomimus vel sal- 

tator) Vn 32, 3 
Pyrenaeus I praef. 9 
Pyrronis secta defecit VH 32, 2 
Pythagorica schola defecit VII 

32,2 

Quadra: cf. Hostius 
Quiritium ius III praef. 16 

Regulus cs. a. 63 VI 1, 2 
Rhenus m 27, 8 sq. IVa 2, 20. 

VI 7, 1. I praef. 9 
Rhodanus flumen m 27, 8. 

IV a 2,20 
Rhodiorum fons in Chersoneso 

III 26, 6 
Roma IV a praef. 21 
Romana regna I praef. 9 
Romani I 1, 14. m praef. 6. 

VII 25, 3 

— principes quattuor IV a 
praef. 21 



'INDEX NOMINVM 



275 



— (Romanorum) castra I 1, 14. 

robur VII 32, 2. eenatus I 

17,9 
Rubmm mare IIE 29,8 



Salustius fr. IV 28 Maur. VH 

8,2 
Sarmatka regna I praef. 9 
SarmaticoB impetus cohibet 

Danuvius VI 7, 1 
Satumi stella VII 4,2. 12,3. 

29,1 
Scipio, P. Comelius Africanus 

maior. filiae ex aeriario do- 

tem acceperunt (cf. Dial. XII 

12, 6) I 17, 8 
Scylla m 29, 7 (cf. ep. 31, 9. 

79 1. 92 9^ 
Scythia (ex Ovidio) IV b 6, 2. 

V 16,1 
Seianus I 1, 3 
Seneca, L.Annaeus, obiit a. 65 

— iuvenis de terramm motu 
volumen edidit VI 4, 2 

— senez anno 62 Nat. Quae- 
stiones conscribendas aggre- 
ditur III praef. 1 sq. 

— prodigium vidit circa Au- 
gusti excessum I 1, 3 

— cometas duos vidit VII 21, 
3sq. 29, 2sq. 

— insulam vidit ad Cutilias 
natantem m 25, 8 

— aliam in mari Aegaeo na- 
tam VI 21, 1 

— agriculturae studiosus et 
diligens vineamm fossor m 
7, 1 

— Neronem laudat: cf. Nero 
Sextiomm secta VTI 32, 2 
Sicani fluctus (exVergilio) m 

26,6 
Sicilia m 25, 5. 26, 5. IVa 
praef 1; 21 sq. 1,1. VI 8, 2. 
30,3 



Siculi fontes m 1, 1. aequoris 
fauces m 29, 7. Siculum 
aequor (e Vergilio) VI 30, 1 
Sidon urbs VI 24, 6 
Solis boves m 26, 7 
Sophocles. fr. 797: IVa2, 17 
Stabianum litus VI 1, 1 
Statoniensis (?) m 25, 8 
Stoicomm secta rigida 11 35, 1 
Straton philosophus Peripate- 

ticus VI 13, 2 
Styx Arcadiae m 25, 1 
Suillius (?) IV a praef. 5 p. 138, 

21 
Surrentinum litus VI 1, 1 
Syracusae I 1, 14. Syracusa 

num litus m 26,5 
Syria m 25, 5. VH 15, 1 

Tabulae XII fr. 8a: IVb 7,2 

Tempe m 25, 2 

Tentyritae IVa 2, 15 

Thales Milesius A 12 Diels: 
m 13,1. A15: m 14,1. VI 
6,1. A16: IVa 2,22 

Thasius: cf. Thrasyalces 

Thebae VI 25, 4 

Theophrastus philosophusPeri- 
pateticus laudatur VI 13, 1 

— de ventis 22 sqq. : ibid. 

— fr. 159 Wim.: IV a 2, 16 

— fr. 171, 7 W.: III 16,5 
m 11, 2—5. 25, 4; 7. 

26,1 
Vn 28, 3 (cf. Aristoteles) 

— 1. de signis (34) pseudepi- 
graphus sub Aristotelis no- 
mine adfertur VII 28, 2 

Therasia insula VI 21, 1 
There insula VI 21, 1 
Thessalia III 25, 2. VI 25, 2 
Thraces I praef. 9 
Thracia VI 23, 3. Thraciae 

iuga IV a 2, 19 
Thraex. cum Thraece pithe- 

cu8(?) compositus IVa praef. 8 

18* 



276 



INDEX TESTIMONIORVM 



Thrasyalces Thasius IVa 2 

p. 168, 7 
Thucydides n 8, 3: VI 24, 6. 

in 89,3: 26,3 
Tiberius Caesar I 16, 6 
Tibullus, Albius, cum Ovidio 

confusus, quamquam versus 

I 7,26 adferfcur: IVa 2,2 
Tigris m 26, 4. VI 8, 2 
Tmolus(?) mons IV a 2,20 
Trogodytae IV a 2, 18 
Tullius: cf. Cicero 
Tusci II 32, 2. cf. Etrusci et 

Caecina 
Tyros urbs aliquando infamis 

ruinis VI 1, 13. VI 26, 5 
— purpura Tyria I 6, 12 

Vadimonis(?) lacus IH 26,8 
Vagellius ^meus'. ex eius in- 

clito carmine adfertur ver- 

sus (£r. 2 Baehr.) VI 2, 9 
Valerius Asiaticus cs. iterum 

a. 46 n 26, 6 
Varro, M. Terentius, vir dili- 

gens. eius de yentis doc- 

trina V 16, 3 sq. 
Velleiu8(?) IVa praef. 5 p. 138, 

21 
Veneris Genetricis ludi Vn 

17,2 



Veneris stella Vn 12, 3 
Vergilius [Virgilius codd.]. ad- 
feruntur versus Ecl. II 25, sq. : 
I 17, 6 et VI, 1. X 4 sq.: 
ni 26,6 

— Geo^ I 137: Vn 25, 3. 
313: IVb 4,2. 362 sq.: VEI 
28,1. 367: I 14,2 et VII 
20,1. 380:16,1. 392: VII 

28.1. n 95 sq.: T 11,2 

— Aen. I 63 sq.: VI 18, 4. 
65 sq.: VI 18,2. 86 sq.: V 

16.2. 246 sq.: III 1,1. 11 
364: VI 2, 2. m 77: VI 
26, 3. 414 sqq.: VI 30, 1. 
IV 373 : IV a praef . 19. 404 : 
I praef. 10. V 528 : I 1, 5. 
VI 266 : VI 13, 5. Vm 626: 
VI 22, 4. 728: VI 17, 1. 
IX 20 sq.: VII 20, :h 

Verginius cs. a. 63 VI 1,2 
Villeius an Vitellius? IV a 

praef. 6 p. 138, 21 
Vopiscus cs. a. 60 VE 28, 3 

Xerxes rex Persarum stolidis- 
simus V 18,10 

Zenon philosophus Stoicus. h, 
122 v.Amim: VII 19,1 



INDEX TESTIMONIORVM 



(cf. Praefationis caput IQ) 



Aetna v. 24: m pr.3 
26: III 11, 1 
29—33: VI 3, 1 
96 sqq. : V 14, 1 
98—101: m 16,1. 

VI 14, 1 
105: VI 20, 3 

111 sq.: VI 12, 1. 
13,4. 14,3 

112 sq.: VI 16, 1; 
3. 26, 2 

115: V 14, 4. VI 

12, 2 
116 sq.: VI 14, 3. 

20,1 

116 sqq.: m 26,3 
117: VI 7, 3 

117 sqq.: m 16,4 

118 sq : VI 8, 2 
120—22: m 16,7 
122: III 29, 1 

123 sqq. : III 19, 4. 
26, 3. 

124 sq. : VI 7, 3 
126: m 16, 8. VI 

7,2 

128 sq. : III 26, 1 

129 sq.: IV a 2,28 
132 sq. : m 19, 4 
133: VI 8,6 
136: m 16,4. VI 

16,1 
137 aqq.: m 16, 

4 sq. 
142 : VI 18, 6 
143—146: mi6,4 

147 sq. : VI 18, 6 

148 sq. : VI 18, 3 



Aetnav. 149:VI12,2 
150 sqq.: VI 16,1 
161: VI 13,4 
163: VI 21,2 
153 sqq.: VI 12,1. 

24,3 
166—67: IV a 2, 

28. VI 16, 1 
158 : VI 24, 3 
169: VI 13,5 
160: m 16,4 
162: VI 14,3Bq. 
166: VI 18,3 
167: VI 17,2 
168 sq.: 11 11,1 
170: VI 17,1. 24,4 
171 sq.: VI 17, 1. 

1,7 
176: IV a 2,28 
179: Vn 25,6 
181: VI 16,1 
18&8qq.: II 26,6 
189 sqq. : VII 30, 4 
194 sq.: 11 13,4 
201 sq. : II 26, 5 
208 sq. : n 9, 2 
212*): n 1, 3 
213: VI 18,6 
216 sq.: VI 21,1 
217: VI 18,4 
222 sqq.: VI 4,2 
224 sqq.: VI 3, 2. 

vn 1, 1 

226 sq.: I pr. 17. 

VI 3,4 
227: IV a pr. 10 
238: Vn 27,1 
260: I pr. 17 



Aetna v. 266 : VI 6, 2 
280: VI 1,6 
283 sqq. : VI 24, 1 
284: V 13, 2. VI 

23, 1 
286: VI 14,3 
289:116,2. Vl2,4 
290—93 : VI 14, 3 
292 : V 14, 2 
292—99: 11 6, 6 
301: VI 13, 4. 14,3. 

18,2 
302: m 16,4 
304: V 3,2sq. VI 

12,1 
306: VI 13,4. 17,2 
308: V 3, 3 
309 sqq. : V 4, 1 
311: V 2 
312 sq.: V 3, 1 
314 sq.: V 17,2 
318: VI 18,5 

319 sqq. : VI 12, 1 

320 sqq.: VI 17, 2 
323: n 36, 2. VI 

12,1 
324 sq. : V 14, 4. 

n 6,3 
327: VI 12,2.17,1 
328: n 16 
330—32 : VI 16, 1 
345 : VI 20, 7 
369 sq.: VI 18,1 
360 sqq. : II 30, 1 
374: VI 14,3 
375 sq.: VI 17,2 
381 : VI 18, 3 
387: V 14,4 



^ spiritus inflatis noinQii, langvjL^Ti^xx.^ ^^x. 



278 



INDEX TESTIMONIORVM 



Aetnav. 389: II 22,1 
390 sqq.: II 10,4. 

V 14,4 

413 sqq.: IV b 10 
464: n 27,1 
560: V 12,4 
Amm. Marc. 17,7,11: 

VI 9, 1 

22, 16, 5: IV a 2 

p. 157 adn. ad 

§§ 2 et 4 
22, 15, 6 : IV a 2 

p. 159 adn. ad 

§ 7 
22,15,6: IVa 2,1 
22, 16, 8: IV a 2 

p. 169 adn. ad 

§ 8 

22, 15,9: IVa 2,5 

22,16,20:IVa2,15 

23, 5, 13: II 39, 1 
23, 5, 14: II 18. 

24,1. 60,1 
Ann. Col. maz. (MG 
Script. XVH) a. 
1235: I 2, 1 
Anth. lat. 31, 2 (P. 
L.M. IV69): m 
29, 7 
[Aristot.] Mir. ausc. 

186: m 26,5 
luven. sat. I 41: I 
16, 3 
IV 2 : I 17, 4 
IX 34: I 16, 3 
Lucan. b. c. IV 77: 
m 27, 10 
IV 89: m 27, 6 
IV 99Bq.:m 27,11 
IVlOOBq.:m27,7 
IV 116 Bq. : m 

27,8 
VU 613: II 67, 2 
Vm 147: IVa 2,2 
IX 466 sq. : VII 7, 3 



Lucan. b. c. IX 680: 

n 46, 3 
X217 8q.:IVa2,21 
X2198q.:IVa2,17 
X22lBq.:IVa2,18 
X 223 Bqq.: IV a 2, 

19—21 
X 225 sq.: IVa 1, 2 
X 226: IVa 2, 21 
X 229—236: IV a 

2, 21 
X 237: rVa 2, 3 
X 239—241: IV a 

2, 21—22 
X 242 sq.: IVa 2 

p. 157 adn. ad 

§ 2 et 4 
X 244 sqq.: IV a 

2,22 
X 247 sq.: IV a 2, 

28. V4, 1 
X 265 sqq.: IV a 

2, p. 159 adn. ad 

§ 6 et 7 
X 260: IVa 2,28 
X 263 sq.: m 19,4 
X 265 sq.: m 22 
X 268: p. 158adn. 

ad § 5 
X 290: p. 169adn. 

ad § 8 
X 308: IVa 2,4 
X 3098q.:IVa2,3 
X 314: IVa 2,4 
X 318: IVa2,4 
X 319—322: IVa 

2,6 
X 323sq.: IVa2,7 
X 327—331: IV a 

2,8 
Lyd. de mens. IV 68 : 

IVa2, 17/18; 22; 

23; 27; p. 157— 

159 
— de mens. IV 108 : 



m 20, 2. 24, 

piin.H.N. nio: m 

12,3 
n32sq.: VH 21,4 
II 92: Vn 17,2 
n 93: Vn 17,2 
n 97: I 1,4 
n 98: I 2,1 
n 101: I 1,18; 14 
II 102 : II 1, 2 
n 111: II 12,4 
n 112: U 12,3.17 
II 113:1122,1—2. 

27,3 
II 141: n 61 
n 220 m 26, 7 
Senec. de benef. VII 

1,6: IVa 2 p. 

169 adn. ad § 9 

— ep. 1, 1 : m pr. 1 
7,8: IVapr. 3;20 
10,1: IV a pr. 20 
19, 1: m pr. 1. 

IV a pr. 3 
19,6: IVa pr. 1 
21,1: IV a pr. 1/2 
22,4: IVa pr. 1 
66,1: n 27,4 
56,3: IVapr. 2,5 
57,8: n 26,7 
70,20: Vn 31,3 
102,6: II 2,2 
Suet. V. d. lulii 88: 

Vn 17,2 

— v.Horatii: 1 16 (ad. 

fertuir in Praef. 
meae p. XVm) 

— Pratorum fr. 159: 

IV a 2, 22 (ad- 
fertur in Praef. 

p. xvm) 

160: IVa 2, 

26 (adfertor in 
Praef. p. XVIII) 



■* » *■ 




DIE KULTUR DER GEGENWART 

IHRE ENTWICKLUNG UND IHRE ZIELE. 
HERAUSOEOEBEN VON Prof. PAUL HINNEBERO 

— i— ^— — TEIL I. ABT. 6. «^^— i^^— 




SYSTEMATISCHE 
PHFLOSOPHIE 

BEARBEITET VON W. DILTHEY. A. RIEHL. w. wundt. 
W. OSTWALD. H. EBBINGHAUS. R. EUCKEN. FR. PAULSEN. 

w. mOnch. TH. LIPPS. 

[VIII u. 432 S.] Lex.-8. 1907. geh. M. 10.—, in Leinwand 

geb. M. 12.— 

Inhalt: Allgemeines. Das Wesen der Philosophie: Wilhelm 
Dilthey. — Die einzelnen Teilgebiete. 1. Logik und Erkenntnis- 
theorie: Alois RiehL 2. Metaphysik: Wilhelm Wundt 3. Natur- 
philosophie: Wilhelm Ostwald. 4. Psychologie: Hermann Ebbing- 
haus. 5. Philosophie der Oeschichte: Rudolff Eucken. 6. Ethik: 
Friedrich Paulsen. 7. Pddagogik: Wilhelm Mflnch. 8. Asthetik: 
Theodor Lipps. — Die Zukunftsaufgaben der Philosophie: 
Friedrich Paulsen. 

Bietet der vorliegende Band naturgem&fi kein einheitliches System der Philo- 
sophie, so liegt der Wert und der Reiz der in ihm gebotenen Darstellungen 
der einzelnen Seiten philosophischer Weltbetrachtung aus der Feder ihrer be- 
deutendsten gegenw&rtigen Vertreter in der Mannigfaltigkeit und Vielseitigkeit 
der Spiegelungen und Brechungen des ^Weltbildes', die sich hier schliefilich 
doch zu reinem Licht vereinen. Der an dem grofien Bau der Wissenschaft 
an irgend einer Stelle Mitarbeitende ebenso wie der ihn mit Anteilnahme Ver- 
folgende wird diese Darstellung des Urgrundes und letzten Zieles aller Wissen- 
schaft in gleicher Weise nfitzen und geniefien, zumal auch diesem Bande alle 
ftufieren Eigenheiten zfinftiger ^Philosophie' fehlen, derselbe vielmehrdie Ergeb- 
nisse streng wissenschaftlicher Porschung in einer ohne weiteres einem jeden 
Gebildeten zuganglichen Form darbietet. 

Probeheft und Spezial-Prospekt '^ ^ZZ Z 

Herausgebers, der InhaltsQbersicht des Gesamtwerkes, dem Autoren-Verzeichnis 
und mit Probestficken aus dem Werke) umsonst und postfrei vom Verlag. 

VERLAG VON B. G. TEUBNER IN LEIPZIG UHO EESlUL^ 



Verlag von B. G . Teubner in Leipzig. 

Orimdrifi der Geschiolite der klassisclieii Philolo^e. Yon Prof. Dz. 
A. (^ndeman. [VI u. 224 S.] gr. 8. 1907. geh. Jt 4.80, in Lein- 
wand geb. JL 5.20. 

Dieses Eompendiam ist eine v511ig tuugearbeitete nnd bedentend erweiterte Ausgaibv 
von des Yerfassers Outlincs of the History of Philology (5. Aufl. 1902). Hauptzweck dflt 
Buohes ist, als Yademekuni ftlr Universitfttsvorlesungen zu dienen; doch dttifte es fAfSk, 
nicht minder zum Selbststudium empfehlen. 

In engem Bahmen und llbersichtlicher Form gibt es nach den einleitenden AbschniMM 
tLher Begriff und Einteilung der Philologie, sowie der yerschiedenen Behandlungsmethodaaj 
einen l^erblick llber die bedeutendsten Yertreter der Altertumswissenschaft und ilunK 
Werke nebst reiehhaltigen , aber sorgfftltig gesichteten Literaturangaben. Insbesondflfrv 
-werden behandelt: I. Griechische Periode. 1. Yoralexandrinische, 8. Alexandrinische naii 
stoiBch-pergamenische Schule. II. Griech.-rOmische Periode. 1. Nachalexandrinische %%^ 
lehrte und ihre Werke: a) Yerzeichnis der griech. Scholien und ihrer Quellen; b) dit 
kzitiBchen Zeichen; c) die griech. und latein. grammatischen Termini. 2. B5miMlld 
Philologen. a) Yerzeichnis der latein. Scholien. III. Bas Mittelalter. 1. Die ByzantiiMi^ 
2. W.-Europa. a) Yerzeichnis der ftltesten und wichtigsten klassisohen Handsohriften hbC 
Papyrusfunde der Xeuzeit. lY. Die Benaissauce in Italien. 1. Die griechisohen Inuak 
granten. 2. die italienischen Humanisten. 3. Yerzeichnis der editiones prinoipf** 
Y. Frankreich. YI. Die Niederlande. YU. England. YIU. Deatsohland. 1. Yor-WolfiMih|j 
Periode. 2. Die Neuzeit: a) Grammat.-krit. Schule; b) histor.-antiquariBche Bichtimg. | 

Das Buch hilft einem wirklichen Bedtbrfnis ab, da eine das ganze Gebiet umfassemAij 
Darstellung der Geschichte dcr klassischen Philologie flberhaupt noch nicht vorhanden lal^ 

Himmelsbild und Weltanschauung im Wandel der Zeiten. Yon Pro£- 
Troels-Lnnd. Autorisierte Ubersetzung von L. Bloch. Zweiiat 
Auflage. [Vin u. 286 S.] gr. 8. 1900. In Leinwand geb. ./«6.— 

„. . . Es ist eine wahre Lust, diesem kundigen und geistreichen Fdhrer auf dm 
langen, aber nie ermtldenden Wege zu folgen, den er uns durch Asien, Afrika und BnxoiM^ 
durch Altertum und Mittelalter bis herab in die Neuzeit f&hrt. . . . Es ist ein Werk «U 
einem GuB , in grofien Ztlgen und ohne alle Kleinlichkeit geschrieben. . . . Wir m5chtM 
dem sohSnen, inhaltreichen uud anregenden Buche einen recht grofien Leserkreia niallt 
nur unter den ztlnftigen Gelehrten, sondem auch unter den gebildeten Laien wtUiBohani 
Denn es ist nicht nur eine geschichtliche , d. h. der Yergangenheit angehOrige Frage, dki 
darin erOrtert wird, sondem auch eine solche, die jedem Denkenden auf den Fingtn 
brennt. Und nicht immer wird ttber solche Dinge so kundig und so firei, so leidensohaftljOi 
und doch mit solcher Wftrme gesprochen und geschrieben, wie es hier geschieht. 

(W. Nestle in den Neuen Jahrbtlchem ftlr das klassische Altertum 

Vortrage und Aufs&tze. Von H. Usener. [V u. 269 S.] gr 
geh. oK. 5. — , in Leinwand geb. JL ^. — 

Aus den noch nicht ver&ffentlichten kleinereu Schriften Useners ist hier eine An»^ 
wahl von Yortrftgen und Aufsfttzen zusammengesetzt, die ftlr einen weiten Leserkxii(| 
hestibmmt sind. Sie soUen ^denen, die ftlr geschichtliche Wissenschaft Yerst&ndnis mA 
Teilnahme haben, insbesondere aber jungen Philologen Anregung und Erhebung bringM^ 
und ihnen ein Bild geben von der H5he und Weite der wissenschaftlichen Ziele dieMT 
Philologie." Den Inhalt bilden die Abhandlungen dieses grofien dahingegangenen Meistei 
E^sind dies: Philologie und Geschichtswissenschaft, Mythologie, Orgauisation der wissei 
eehafOiohen Arbeit, Hber vergleiohende Sitten- und Bechtsgesc^chte, Geburt und KindhlL» 
Chrieti; JPelagia, die Ferle (aus der Geschichte eines Bildes). AIs Anhang beigeftlgt lit 
K© Novelle „Die Flnoht vor dem Weibe", die a\a Bew:\)%i\\3Lii% ciner altchristlioluA 
^erende aioh angezwungen anschliefit. 



ht. . . .« 
dtertum.) j 

8. 1907B